Çay: Küresel ticaretin zirvesi

Ölümsüzlükle ilgilenmiyorum hiç, beni ilgilendiren yalnızca çayın tadı / Lu Tung 9. yüzyıl

çay

Çay bitkisi Cameilla sinensis gibi içmek de Çin'e özgü bir gelenektir. Herdemyeşil bir çalı (ya da büyümesine izin verilirse ağaç) olan çekici çay bitkisi yüksek rakımlı, sıcak, iyi yağış alan asitli toprakları sever. Kahve ve belli başka bitkiler gibi yaprakları da iki önemli alkaloit içerir: Kafein ve teofilin. İkisi de uyarıcı ve bağımlılık olan bu alkaloitler çayın (ve kahvenin) niçin bu kadar yaygın içildiğini açıklar.

Çay ve devlet tekeli

Çin'de çay içmeye nasıl başlanıldığı bilinmiyor ama İÖ 1. yüzyıl ortasında bu bitkinin yaprakları toplanıp belki başka bitkilerle demleniyordu. Bitkinin yaprağı, C. sinensis'in ana vatanı olan Çin'in güneybatı bölgelerinde bugün olduğu gibi daha eski tarihlerde de çiğneniyordu. Çayın yetiştirilmesi, hazırlanması ve kullanımı Çin'in eski çağlara uzanan fırtınalı tarihiyle iç içedir. Para birimi ve resmi ödeme yöntemi olarak kullanılan bu bitki, sürekli yüksek vergiye tabi tutularak kazancı artırmak amacıyla devlet tekeline alındı. Tadı çok sevildi, neredeyse kutsal bir bitki konumuna yükseldi.

Yeşil çay nedir?

Yeşil çayla siyah çay arasındaki tek fark toplama ve işlenme süreçleridir. Çay bitkisinin yalnızca tepe yaprakları -üstteki iki yaprağı ve tomurcuğu- elle hasat edilir. Yeşil çay yaprakları biraz daha tazeyken toplanır ve fazla fermente edilmez (oksitlenmesine izin verilmez). Çin'de narin lezzetiyle yeşil çay sevilirdi. Daha fazla işlemden geçen daha dirençli siyah çay pek çok ulusun milli içeceğidir. Bu ikisi arasında bir yerde olan oolong çayı da popülerdir.

Camallia sinensis
Camallia sinensis

Çay bitkisi Camellia sinensis'ïn çiçekli dalını görüyorsunuz. Bahçe kamelyalarıyla aynı cins bir bitkidir. Dalın ucu ya da "iki yaprak bir tomurcuk" bölümü yılda iki kez, baharın ilk döneminde ve bahar sonu / yaz başı gibi toplanır. Bu bitki, "tomurcuğu" açılmamış çiçek değil, olgunlaşmamış, açılmamış bir yapraktır. Çayın içime hazırlanışı bilgi ve beceri gerektiren ayrıntılı bir süreçtir. Doğru şekilde hazırlanıp paketlenen bu bitki uzun süre dayanır; sonunda bütün dünyada sevilmesinin nedenlerinden biri de budur.

Çay seremonileri

Çin toplumunda bu bitkiyi içmek öyle önemliydi ki bazen çaylar tören eşliğinde yudumlanırdı. Burada eğitim gören Budist rahipler tarafından 805'te ülkelerine götürülen bitkinin içme törenleri Japonya'da iyiden iyiye ritüelleştirildi. Japon çay seremonisi en yüksek formuna Sen Rikyu ile ulaştı. Bu amaçla inşa edilmiş özel bir odada, beş kişilik misafir grubuyla gerçekleştirilen tören katı kurallarla yönetilirdi. Odaya giriş ve çıkışlar, kullanılan gereçler, diyalog ve yapılacakların sırası özenle düzenlenmişti. Bir anlamda, törenin simgeselliği yanında çayın kendisi gölgede kalıyordu ama yine de dikkatle hazırlanması, demlenmesi ve kusursuz biçimde sunulması şarttı. Sen'in (bilinmeyen bir nedenden dolayı) idam edilmesinin (1591) ardından seremoninin farklı versiyonları ortaya çıktı ama çayın törensel önemi Japon kültürünün bir parçası olarak kaldı.

Ruslar çayı keşfediyor

Rusların çayla tanışması Moğollar sayesinde oldu.
Rusların çayla tanışması Moğollar sayesinde oldu

Çayın toplum hayatında da önemli bir yeri vardı. Moğol istilacılar süt ve tereyağ ile karıştırdıkları bu içeceği benimsedi. Bitki yavaş yavaş Rusya ve diğer Asya ülkelerine yayıldı. Bitkiyi içtiği kayıt altına alınan ilk Ruslar 17. yüzyıl başında Moğol prensiyle müzakerede bulunmak için gönderilen iki elçiydi. Geniş Rusya topraklarında popüler olan çayı semaver takip etti. Zekice düzenlenmiş iç tertibatıyla suyu sıcak, çayı her an içmeye hazır tutan semaver, Rus evcimenliğinin cisimlenmiş halidir adeta. Bitki Rusya'ya çoğunlukla Kyakhta üzerinden geliyordu. Moğolistan sınırındaki bu kasaba eskiden çok zengindi, tarihi önemi burada kurulan çay pazarlarından geliyordu.

Çayın Avrupa yolculuğu

 Guangzhou yani eski adıyla Kanton limanında çayların yüklenme anı
Guangzhou yani eski adıyla Kanton limanında çayların yüklenme anı

Gemilerle Avrupa'ya götürülen bitki, Ümit Burnu üzerinden Asya'ya uzanan okyanus rotalarının 15. yüzyılda keşfiyle, Portekiz'e ve Avrupa'nın geri kalanına ulaştı. Hollandalılar 17. yüzyıl başında bitkiyi Avrupa'ya ithal etmeye başladı. Günlük yazarı Samuel Pepys, bu "Çin içeceğiyle" ilk deneyimini 25 Eylül 1660'ta kaydetti. İngiltere'de Thomas Garway'in Londra Exchange Alley'deki ünlü kahvehanesinde satılmaya başlanan bitki, kahveyle birlikte kısa sürede popüler oldu. İthalat vergisi yüksek olduğundan çayın büyük bölümü ülkeye kaçak yollarla sokuluyordu.

Bitkinin ticareti özenle denetim altında tutulduğundan ve ana liman Kanton'un ötesine geçebilen çok az sayıda yabancı olduğundan, Avrupalılar iki yüzyıl boyunca Çin'in hangi bölgesinde yetiştirildiğini öğrenemedi. Gerçekte, yetiştirildiği ve işlemden geçirildiği iç bölgelerden limana nakledilmesi önemli organizasyon becerisiyle yoğun emek istiyordu. O zamanlar yeşil çayla siyah çayın farklı bitkilerden elde edildiği sanılıyordu.

Afyon savaşları

Afyon Savaşları Çin'in yenilgisiyle sonuçlandı
Afyon Savaşları Çin'in yenilgisiyle sonuçlandı

Çayın faydalarıyla zararları uzun zamandır tartışılıyor. 18. yüzyılda sözlük yazarı ve çay tiryakisi Samuel Johnson alışkanlığını savunmak zorunda kalmıştı ama bitki zaman içinde İngiliz toplumsal hayatının merkezine yerleşti. İngiliz halkının bitkiye olan talebi ve bu bitki için Çinlilerin tercih ettiği biçimde gümüşle ödeme yapmak, giderleri dengeleyecek bir takas ürünü bulma çabalarını beraberinde getirdi. Afyon bu iş için biçilmiş kaftandı. 19. yüzyıldaki Afyon Savaşları'nın nedenlerinden biri İngilizlerin çay saplantısıydı. 19. yüzyıl ortasında geliştirilen hızlı yük gemileri Çin limanlarından İngiltere'ye ulaşmak için yarışıyor, bu rekabet gazetelerde anlatılıyordu. Doğru biçimde hazırlanan bu bitki uzun süre dayandığından, gemilerin hızının içeceğin kalitesiyle ilgisi yoktu.

Yoğun pazar talebi bitkiyi yetiştirilebilecek başka bölge arayışına yol açtı ve başlangıçtaki başarısız denemelerden sonra çay İngiliz Hindistan'da, önce Assam, sonra Darjeeling ve başka tepeliklerde giderek daha büyük verimle yetiştirilmeye başlandı. Kenya ve Doğu Afrika'nın başka bölgelerinde yeri plantasyonlar kuruldu. Ülkedeki kahve plantasyonlarının bir mantar hastalığı tarafından yok edilmesinden sonra, Seylan'ın (Sri-Lanka) imdadına yine bu bitki yetişti.

Sallama çay paketleri

Twinings şirketi 1706 yılında kuruldu.
Twinings şirketi 1706 yılında kuruldu

Çay dünyanın en popüler içeceklerinden biri olmayı sürdürüyor, özellikle İngiltere, Avustralya ve ilk üretimi yapılan Çin'le Hindistan'da. Günümüzde ön plana çıkan markalar genellikle ilk girişimcilerin adlarını taşır, örneğin Lipton ve Twinings. Bergamot kabuklarıyla aromalandırılan Earl Grey de öyle. 1908'de piyasaya sürülen sallama çay paketi, çay eksperleri tarafından yerden yere vurulsa da, bir zamanlar yalnızca elitlerin içtiği çayı demokratikleştirdi.


Çay: Küresel ticaretin zirvesi yazısı dışında daha fazla kültür – tarih içeriği için bu linki takip edebilirsiniz: https://2ladd.com/k/tarih-kultur/