En parlak yıldız Sirius: Özellikleri, keşfi, takımyıldızı ve anlamı

Mısır tanrıçalarının hikayelerine konu olan Sirius yıldızı

Gökyüzündeki en parlak yıldız olan Sirius, Büyük Köpek takımyıldızında bulunuyor. "Kavurucu", "yakıcı" anlamlarına gelen Sirius, Dünya'nın herhangi bir noktasından görülebilen en parlak yıldızın adıdır. Dünya'ya en yakın 50. yıldız olarak bilinir. Sirius'a bazen Köpek Yıldız da deniyor. Kuzey Yarımküre'de yaşayan çoğu insan, güneydeki Sirius'ı kıştan bahar ortasına kadar akşam saatlerinde görebilir. Özellikle şubat akşamları Sirius'ı görmek için en harika zaman. Yazın son günlerinde ise bu özel yıldızı sabahları şafak sökmeden önce doğuda yükselirken bulmak mümkün.

Sirius hakkında bilgiler

Sirius neredeyse tüm farklı renklerde görünebiliyor
Neredeyse tüm farklı renklerde görülebiliyor

Sirius yıldızının rengi beyaz ile mavi arasında bir yerlerde olmasına rağmen çoğu zaman birçok renkte görünmesi ile biliniyor. Bu nedenle "gökkuşağı yıldızı" olarak da adlandırılıyor. Öyle ki yıldız, fotoğraf makinesi ile kaydedildiğinde diğer renkleri daha net ortaya çıkmakta.

Sirius'ın parlaklık ve renk değişikliği insanların onu UFO sanmasına neden olur

Bu ilginç renk değişikliği durumu Sirius'ın oldukça parlak olmasından kaynaklanıyor. Sirius'ın Dünya'nın atmosferine ulaşan güçlü ışığının sıcaklığı ve yoğunluğu gezegenimizdeki havanın etkisiyle değişir ve kameraya ulaşana denk renklerine ayrılmış olur. Bu efekt tüm yıldızlarda var ancak Sirius özellikle en parlakları olduğundan daha net gözleniyor.

Sirius'ın keşfi

Sirius'a dair ilk ciddi araştırmalar 1800'lerde yapıldı. Ancak bundan çok daha önce, astronom Edmond Halley 1718'de Sirius'ı keşfetti ve hareketini tanımladı. Yüzyıldan uzun bir zaman sonra astronom William Huggins Sirius'ın ışık spektrumunu alarak gerçek hızını hesapladı. İlerletilen bilimsel araştırmalar Sirius'ın Güneş'e doğru saniyede 7.6 kilometre hızla ilerlediğini gösterdi.

Göbekli Tepe ve Sirius

Dünyanın en eski tapınağı olarak bilinen Göbekli Tepe, Sirius ya da diğer adıyla Şira yıldızına tapınmak için inşa edildi. Tapınak, Şanlıurfa'nın kuzeydoğusundaki Örencik Köyü'nde bulunuyor. 11.000 yıl yaşındaki yapı 20 dairesel duvara sahip. Her duvar büyük T şekilli taş sütunlarla çevrili. Sütunlardan bazılarına yırtıcı hayvanların çizimleri işlenmiş. Merkez sütunlar yıldızın yükselişini çerçeveye alıyor. Şira, insanlık tarihinde tapılan bir nesne olarak önemli bir yere sahipti. Zira Kutsal kitap Kur'an'da bu olay yer verilecek kadar değerli bulunuyor: "O, Şi'râ'nın Rabbidir." (Necm, 53/49)

Yıldızımız Güneş ile kıyaslaması

Sirius bulutsuz havalarda mavi tonda belirir
Bulutsuz havalarda mavi tonda belirir

Astronomlar uzun yıllar komşu bir yıldızı olabileceğinden şüphelendi ancak Sirius A'nın çok parlak olması incelenmesini zorlaştırdı. Nihayetinde tespit edilen uydu yıldıza Sirius B adı verilmiştir. Sirius B Dünya büyüklüğünde ancak aynı zamanda Güneş kadar ağır. Sirius, gökbilimciler tarafından "A" tipi bir yıldız olarak sınıflandırılıyor. Yüzey sıcaklığı Güneş'in 5.500 santigrat derece ısısına kıyasla yaklaşık 9.400 santigrat derecedir.

Sirius ayrıca Güneş'imizden 25 kat daha parlaktır. Bununla beraber Güneş'in iki katından biraz daha küçük ve de iki katından biraz daha ağır. Ancak 26 kat daha fazla enerji üretiyor. Kendisi bir anakol yıldızı, yani enerjisinin çoğunu hidrojen nükleer füzyon yoluyla helyuma dönüştürerek elde eder. Her geçen saniye Güneş'e yaklaştıkça daha da ısınıyor ve daha da parıltılı hale geliyor. Güneş 4.5 milyar yaşında olsa da Sirius A ve B yalnızca 300 milyon yaşında.

Daha parlak yıldızlar var mı?

sirius'ı içeren Canis Major (Büyük Köpek) takımyıldızı fotoğrafı
Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı fotoğrafı

Gökbilimciler yıldızların parlaklığını yıldızların büyüklüğü ile ifade ediyor. Sayı ne kadar küçük olursa, yıldız o kadar parlaktır. Sirius'ın görsel büyüklüğü ise -1.44. Gökyüzünde görülen diğer tüm yıldızlardan daha düşük yani daha parlak. Enerji ve ışık şiddeti bakımından Sirius'tan daha parlak yıldızlar da var ancak daha uzaktalar ve dolayısıyla bize karanlık görünüyorlar. Gökyüzünün en parlak yıldızı olarak, Sirius'ı büyük şehirlerden bile görebilirsiniz.

Güneş'i saymazsak, Sirius'tan sonra gökyüzündeki en parlak yıldız Canopus'tur. Yalnızca ABD'nin güneyine denk gelen enlemlerden görülebiliyor. Üçüncü en parlak yıldız ise Alfa Centauri'dir. Gökyüzünde, en uç güneyde yer aldığından orta kuzey enlemlerinden rahatça görülmesi oldukça zor.

Sirius ne kadar uzaklıkta?

Yukarıdaki fotoğraf Dünya'nın karanlık gökyüzündeki Sirius'ın bulunduğu takımyıldızını gösteriyor. 8,6 ışık yılı uzaklıktaki Sirius, Güneş'ten sonra bize en yakın yıldızlardan biri. Bu arada bir ışık yılının yaklaşık 9.6 trilyon kilometre olduğunu belirtelim.

New York Özgürlük Kulesi'nin ucundan geçen yıldız fotoğrafı
New York'un Özgürlük Kulesi'nin karede olduğu bu görüntü 30 saniyelik aralıklarla kaydedilmiş 78 görüntünün birleşiminden oluşuyor

Sirius'ı Nasıl görebilirim?

Aşağıdaki Hubble Uzay Teleskobu fotoğrafında gece gökyüzündeki en parlak yıldız olan Sirius A ve onun küçük kardeşi Sirius B görülüyor. Sirius, Yavru Köpek (The Pup) adında küçük, soluk bir eş yıldıza daha sahip. Bu isim sanki genç halini anlatıyor gibi görünse de kendisi aslında beyaz cüce türünde bir ölü yıldızdır. Bir zamanlar güçlü bir yıldızdı ve bugünse Dünya büyüklüğünde bir közden ibaret. Teleskop olmadan görülemeyecek kadar soluktur.

Sirius, kuzey enlemlerinin ortasında güneydoğudan yükselir. Gökyüzünün güneyi boyunca yayılır ve güneybatıya geçer. Güney Yarımküre'de ise tam tepede bulunmaktadır.

en parlak yıldız sirius
Sirius A ve Sirius B (Yavru Köpek). Sirius B sol alttaki soluk, küçük noktadır.

Sirius'ın konumu RA: 06sa 45d 08.9s, dec: -16° 42′ 58″

Sirius aralık ayı ortalarında akşam saatlerinde yükselmeye başlıyor. Türkiye dahil olmak üzere dünyanın dört bir yanından görülebilir. Nisan ayı ortalarında ise akşam saatlerinde güneybatıda belirir.

Sirius'ı bulmak her zaman kolaydır. Zira gökyüzünün en parlak yıldızı. Orion takımyıldızına aşina olan herkes, bu yıldızı bulmak için Orion Kuşağı üzerinden çizgi çekebilir. Sirius, kemerin genişliğinden yaklaşık sekiz kat uzaklıkta olur.

Sirius, Köpek Yıldız olarak da biliniyor çünkü Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızındaki ana yıldızdır. Yaz ayları bu nedenle gökyüzü gözlemcileri için 'köpek günleri' olarak anılıyor. Yıldız Kuzey Yarımküre'de yaz ayında bize Güneş'in arkasındaymış gibi görünür. Yazın sonlarına doğru ise gün doğumundan önce doğuda belirir ve Güneş'e yakın bir konumda olur.

orion kemeri sirius
Orion Kuşağı'nı kullanmak en kolayıdır

Eski Mısır'da Sirius ismi kavurucu ya da ışıltılı anlamına geliyordu. Yıldız, Mısır tanrıları olan Osiris, Sopdet ve diğer tanrılarla ilişkilendirildi. Eski Mısırlılar, Sirius'ın Nil Nehri'nin yıllık taşkınından hemen önce Güneş'in önünde yükseldiğini fark ettiler. Taşkınlar yıkıma yol açsa da, yeni topraklar ve yeni yaşamlar getiriyordu. Mısır'ın yaşam tanrısı Osiris ölüm, doğurganlık ve Nil boyunca bitki yaşamının yeniden başlamasından sorumluydu. Yıldız ile daha da yakından ilişkilendirilen Nil'in ekin tanrısı olan Sopdet oldu; Mısır yeni yılı Sopdet'in Gelişi adında bir festivalle kutlardı.

Sirius'ı konu alan Mısır tanrıçasının hikayesi

 Sopdet, Sirius yıldızı ile kişileştirilen eski Mısır tanrıçası
Sopdet, Sirius yıldızı ile kişileştirilen eski Mısır tanrıçası

Sirius Hindistan'da Prens Yudhistira'nın köpeği Svana olarak bilinir. Prens ve dört erkek kardeşi, Svana ile birlikte cennetin krallığını bulmak için uzun ve zorlu bir yolculuğa çıkarlar. Kardeşler aramayı bırakır ve geride yalnızca Yudhistira ve köpeği Svana kalır. Nihayet cennetin kapısına geldiklerinde kapı bekçisi Indra, prensi memnuniyetle karşılar. Ancak Svana'nın girmesini reddeder. Yudhistira acı duyar ve Indra'ya sadık hizmetkarını ve arkadaşını terk edemeyeceğini söyler. Yudhistira, kardeşlerinin yüreklerinin isteklerini takip ederek cennete giden yolu terk ettiğini ancak Svana'nın kendinden başkasını takip etmediğini söyler. Prens, köpeği olmazsa cenneti bile terk edeceğini belirtir. Indra'nın duymak istediği şey de budur, ve sonra hem prens hem de köpeği (Sirius) cennetin kapısında karşılanır.