Kategoriler
Bilim & İnsan

Yaz saati uygulaması nedir? Kim tarafından önerilmiştir?

Yaz saati uygulaması (YSU) fikri ilk olarak Amerikalı bilimci ve diplomat Benjamin Franklin'in makalesinde yer alır. "Erken yatıp erken kalkanlar sağlıklı, zengin ve akıllı olur" sözü de ona aittir. Gerçi o bu önerisini şaka olsun diye yapmış ve ciddiye alınmamıştı. Ardından 1895'te Yeni Zelandalı böcek avcısı George Vernon Hudson, 1907-9'da İngiliz müteahhit golfçü William Willett ile siyasetçi Robert Pearce de dikkate alınmadı. Gelgelelim, 1916'da Almanya ile Avusturya yaz saati uygulamasına başladı ve uygulama tüm Avrupa'da yayıldı.

Benjamin Franklin mizahı

FRANKLIN, Benjamin. Economie, in Journal de Paris, Numéro 117. Paris
Benjamin Franklin'in Journal de Paris dergisindeki yazısı.

ABD'nin kurucu babalarından Benjamin Franklin 1784'te Paris'te oturuyordu. Journal de Paris dergisi için "Ekonomik Bir Proje" başlıklı mizahi bir makale yazdı. Bir akşam dostlarıyla lamba yağından nasıl tasarruf yapılabilir diye tartıştıktan sonra gece 4'e kadar bu konu üzerinde düşünüp yatmaya gitmiş, fakat sabah 6'da bir gürültü yüzünden uyanmıştı. Hizmetçi panjurları kapamayı unuttuğundan dolayı güneş ışınları içeriye giriyordu. Güneş'in bu saatte doğmuş olmasına şaşmış kalmıştı. Bu olayı anlattığı Parislileri de sabahların aydınlık olduğuna bir türlü inandıramamıştı. Filozof bir dostu bunun imkansız olduğuna kendisini temin ettikten sonra olsa olsa karanlığın panjurlardan dışarı çıkmış olabileceğini iddia etmişti. Bunun üzerine bir hesap yaptı. Yazın tüm Parisliler Güneş'le birlikte uyanırlarsa mum ışığı yerine Güneş ışığı kullanacaklar, böylece yılda 30.000 ton mum tasarrufu sağlanacaktı. Mumların karneyle verilmesini, panjurlardan vergi alınmasını, sabah Güneş doğar doğmaz kilise çanlarının çalmaya başlamasını, gerekirse top atılmasını önerdi.

İLGİLİ:  Benjamin Franklin | ABD kurucularından, yazar, mucit

Yaz saati uygulaması nasıl başladı?

Yaz saati uygulaması / United Cigar Stores perakende zinciri 1918 tarihi ABD yaz saati yasasını destekliyor
United Cigar Stores perakende zinciri 1918 tarihi ABD yaz saati yasasını destekliyor.

Kanada eyaletleri Manitoba, Newfoundland ve Nova Scotia onları takip etti. 1918'deki standart saat yasasıyla birlikte yaz saati uygulamasını ABD de kabul etti. Bu uygulamanın amacı, sabahın bir saatini akşama kaydırarak ya da başka bir deyişle saati Güneş'e göre bir saat ileri kaydırarak insanların yatmadan önce yaz akşamlarını daha çok değerlendirmelidir. Teknik açıdan ABD'de baharın belirlenen gününde saatler gece 1:59'dan 3:00'e, sonbahardaysa gece 1:59'dan 1:00'e geçer. Avrupa'daysa bu değişim gece 2'de değil 1'de yapılır.

Yaz saati uygulaması genel olarak Mart başında başlar ve Ekim sonunda biter. Fakat fikir daha başından oldukça tartışmalıdır. Tarihlerin ileri geri oynamasının yanında bazı yerler önceleri fikri uygulamayı reddetmiştir. Bu durum sık sık kaosa yol açmıştır: Moundsville, Batı Virginia'dan Steubenville, Ohio'ya otobüsle 56 km'lik bir yolculuk sırasında şoförlerin saatlerini tam 7 kez ayarlaması gerekiyor. 1965'te ikiz şehirler Minneapolis ve St. Paul yaz uygulamasını başlatmak için farklı tarihler seçtiler. Bu yüzden Mississippi nehrinin iki yakasında yer alan bu iki şehirde işi olanlar tam bir kaos yaşadı. Artık Amerika'da yaz saati uygulaması Arizona ve Havai dışında tüm eyaletlerde zorunlu.

İLGİLİ:  Benjamin Franklin | ABD kurucularından, yazar, mucit

Bazen ikizler de yaz saati uygulamasının kurbanı olur. Kasım 2007'de Kuzey Carolina'da Laura adında bir kadın gece 1:32'de bir erkek, 34 dakika sonra da ikiz kız kardeşini dünyaya getirdi. Fakat iki doğum arasında yaz uygulaması başlamıştı ve kızın doğumu kayıtlara 1:06 olarak geçti. İleride mahkemenin kimin önce doğduğuna bağlı bir karar vermesi gerekmez umarız. 50 yıl sonra hatıralar silikleşmiş ve tanıklar vefat etmişken bu zor bir karar olabilir.

Yaz saati yararlı mı?

2. Dünya Savaşı sırasında yaz saati uygulaması, yaz akşamlarında ekstra ışığın kullanılmasıyla verimliliği artırdı. Britanya'da ''çift İngiliz yaz saati'' uygulamasıyla bu verimlilik daha artırıldı
2. Dünya Savaşı sırasında yaz saati uygulaması, yaz akşamlarında ekstra ışığın kullanılmasıyla verimliliği artırdı. Britanya'da "çift İngiliz yaz saati" uygulamasıyla bu verimlilik daha artırıldı.

Yaz saati uygulamasının gerçekten faydalı olup olmadığına dair tartışmalar hiç bitmez. Savunucuları uzun yaz akşamlarını sevdiklerini söylerler, çünkü sabahlar (çoğu insan uyurken) bir saat kısaltılır ve akşam (insanlar ayaktayken) bir saat uzamış olur. Sonuç olarak ışıkların açık kalması gereken süre azalır, böylece enerji tasarrufu olur. 1986'da Amerika'daki uygulama Nisan'ın son pazar gününden ilk pazarına kaydırıldı; ulaştırma bakanlığının iddiasına göre bu sayede ülkede her yıl 300.000 varil petrol tasarruf edilmiş oluyor. Yeni Zelanda'da da güç tüketimi, uygulama başlayınca yüzde 3,5 azalıyor.

Indiana yaz saati uygulamasına geçtiğinde ilk 3 yıl güç tüketiminde ciddi bir artış oldu. Bu uzun ve sıcak yaz akşamlarında daha çok klima kullanılmasından kaynaklanmış olabilir. Bununla birlikte uygulamanın belki de en önemli sonucu trafik kazalarının küçük ama önemli bir oranda (yüzde 1) azalması. Gerçi uygulama bittikten hemen sonra yayaların kaza riski artıyor.

İLGİLİ:  Benjamin Franklin | ABD kurucularından, yazar, mucit

Yaz saati uygulaması karşıtları daha erken kalkmaktan nefret ettiklerini, uygulama yılın çok erken bir zamanı başlatılırsa çocukların karanlıkta okula gitmek zorunda kaldıklarını ve bunun tehlikeli olduğunu söyler. Dahası, artık evlerdeki çoğu elektronik aletin üzerinde entegre saatler bulunduğundan uygulama başladığında sadece salondaki duvar saatimizi, yatağın yanındaki alarmlı saatimizi ve kol saatimizi değil, fırının, mikrodalganın, radyonun, televizyonun, merkezi ısıtmanın saatini de değiştirmemiz gerekiyor.

Yaz saati artık Kuzey Amerika'nın tamamına yakınında, Güney Amerika'nın bazı kısımlarında, tüm Avrupa ve Rusya'da ve Orta Doğu'nun bazı bölgelerinde uygulanıyor. Güney Amerika'nın çoğunda, Avustralya'da ve Uzakdoğu'da uygulandıysa da sonradan vazgeçildi. Orta Afrika'da ise hiç denenmedi, sonuçta ekvator bölgesinde tüm yıl boyunca 12 saat gün ışığı olduğundan uygulamanın bir anlamı bulunmuyor.

Taş devri insanlarının kış dönümünü belirlemesinden, standart takvim ve yılda bir saniyeden daha az şaşan evrensel saate kadar oldukça uzun bir yol katettik. Bunca yolu gelmemizi zekamıza, yaratıcılığımıza ve "zaman" gibi insanın avucundan kaçıp giden kavramları ölçmek için geliştirdiğimiz aletlere borçluyuz.

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.