Kategoriler
Bilim & İnsan

Arşimet kimdir? Suyun kaldırma kuvveti

Siraküzalı Arşimet (Archimedes) antik dünyanın en büyük ve en ünlü mucidi, aynı zamanda en büyük matematikçilerden biriydi. Günümüze kalabilmiş yazıları sayesinde matematik alanındaki buluşları üzerine geniş bilgi sahibiyiz. Lakin önemli buluşlarına ilişkin belgelere ancak çağdaşlarının tuttuğu notlardan ulaşabilmekteyiz.

Arşimet kimdir?

Arşimet, o zamanlar Yunan İmparatorluğu'nun bir sömürgesi olan Sicilya adasında, Siraküza'da doğdu. Yaşamıyla ilgili ya da nasıl biri olduğuna ilişkin günümüze çok az bilgi kalmıştır. Bunlar da, büyük bilginin yaşadığı dönemde ya da sonraki yüzyıllarda yaşamış tarihçilerin yorumlarına dayanmaktadır. En önemli kaynak, Yunan ve Roma'nın tarihsel kişilikleri üzerine yazdığı yaşam öyküleriyle tanınan Yunan tarihçi Plutharkos'tur (MS yaklaşık 46-120). Plutharkos'a göre, Arşimet'in babası gök bilimciydi ve ailesinin Siraküza yöneticisi Kral II. Hireon (MÖ 306-215) ile yakın bağları vardı.

Kral Hieron, Mısır'daki İskenderiye'ye yapacağı yolculuk için Arşimet'ten, gemisindeki suyu boşaltacak bir pompa yapmasını istedi. Arşimet, basit ama parlak bir çözüm buldu. Günümüzde Arşimet Vidası olarak bilinen bu aygıt, bir silindirin içine yerleştirilmiş büyük bir tel burguydu (tıpkı çok geniş vida yivleri gibi). Vida döndüğü zaman suyu yukarı doğru çekiyordu.

İLGİLİ:  Sisamlı Aristarkus kimdir? Zamanının ötesindeki bilim insanı

Buluş o kadar etkili oldu ki, kısa zamanda pek çok ülkede tarımsal sulama alanında kullanılmaya başlandı. Arşimet Burguları, günümüzde fabrikalarda ve hafriyat işlerinde toprak ve plastik topaklar gibi maddeleri toplamak amacıyla kullanılmaktadır. Ayrıca bütün dünyada tarımsal sulama alanında yaygın biçimde kullanımı devam etmektedir.

Arşimet mekanik ve deneysel ilkeleri matematikle buluşturdu ve bunların arasındaki önemli ve yakın bağlantıyı çok açık biçimde gördü. İskenderiye'de, döneminin matematik çalışmalarını inceledi ve kısa sürede onları genişletti. Onun dehasını asıl ortaya çıkaran etken, matematik alanındaki olağanüstü ispatları ve esin verici düşünceleri oldu.

Basit makine tasarımları

Arşimet Parşömeni - Hristiyan dualarını (yatay yazılar) içeren bu kitap Arşimet'in en önemli çalışmalarının bir bölümünü (dikey yazılar) içeren bir 10. yüzyıl nüshası üzerine 12. yüzyılda yazılmıştır
Arşimet Parşömeni – Hristiyan dualarını (yatay yazılar) içeren bu kitap Arşimet'in en önemli çalışmalarının bir bölümünü (dikey yazılar) içeren bir 10. yüzyıl nüshası üzerine 12. yüzyılda yazılmıştır

Arşimet'in kendi el yazısıyla günümüze ulaşan bir yapıtı kalmamış olsa da, ölümünü izleyen yaklaşık 1000 yıllık dönemde, kaleme alınmış eserlerine ait çeşitli nüshalar bulunmuştur. Bunlar arasında en önemlisi, 11. yüzyıldan kalma, parşömen üzerinde bir el yazmasıdır. Bu yapıta Arşimet'in yazısı kazınmış, üzerine Hristiyan duaları yazılmış ve bir kitabın parçası olarak ciltlenmiştir.

Günümüzde Arşimet Parşömeni olarak bilinen bu kitap, 1998'de açık artırmada satıldığından beri bilim insanları Arşimet'in metnini ilk kez okuyabilmek amacıyla Hristiyan metninin "içini görebilmek" için en gelişmiş teknikleri kullandılar. Bu yapıtın çözümlenme aşamasından elde edilen en önemli bulgu, Arşimet'in günümüzde calculus olarak bilinen matematiksel hesaplama tekniğinin kimi ilkelerini bulmuş olmasıdır. Modern bilim ve teknoloji bakımından son derece önem taşıyan bu teknik, ancak 17. yüzyılda Isaac Newton (1643-1727) ve Gottfried Leibniz (1646-1716) tarafından fiilen biçimlendirilmiştir.

İLGİLİ:  Sisamlı Aristarkus kimdir? Zamanının ötesindeki bilim insanı

Günümüzün uygulamalı matematiğine karşılık olabilecek yöntemi kullanan Arşimet, çeşitli nesnelerin ağırlık merkezlerinin yerini hesapladı ve kaldıraç, palanga, dişliler gibi "basit makineler"e temel olan matematiksel ilkeleri çözdü.

Dişliler üzerine bilgisinden yola çıkarak, uzun mesafeleri ölçebilecek bir tekerlekli araba (odometre); saat başı vuran bir saat; Güneş'in, Ay'ın ve o zaman bilinen beş gezegenin konumlarını önceden kestiren bir aygıt icat etti. 1900 yılında, dalgıçlar Yunan adası Antikythera'nın (Küçük Çuha Adası) açıklarında yatan bir gemi enkazında, bilim insanlarının gök bilimsel antik bir bilgisayar olarak nitelendirdikleri bir aygıt buldular. Kimi tarihçiler bu aygıtın Arşimet'in çalışmalarıyla yakından ilgili olduğuna inanmaktadırlar.

Arşimet'in buluşları arasında, kendi döneminde en gözde olanları, kentin MÖ 214'de Romalılar tarafından kuşatılması sırasında, Siraküza'yı savunmak amacıyla geliştirdiği silahlardı. Bunlar arasında en ünlüsü Pençe, Roma gemilerini havaya kaldırıp, sonra denize bırakan ya da alabora olmalarına neden olan, surlara raptedilmiş bir tür vinçti.

İLGİLİ:  Sisamlı Aristarkus kimdir? Zamanının ötesindeki bilim insanı

Palanga düzeneği

Antik uygarlıklarda, fizikçilerin basit makineler olarak adlandırdığı kaldıraç, eğik düzlem, tekerlek, dingil, kama ve palangadan geniş ölçüde yararlanıldı. Arşimet'in muazzam bir güç uygulamak amacıyla iki makarayı bir araya getirerek kullanan ilk kişi olduğu kesin olarak bilinmektedir. Palanga düzeneği olarak bilinen bu aygıt, günümüzde ağır yüklerin kaldırılması ve çekilmesi amacıyla halen kullanılmaktadır.

Plutarkhos'a göre, Arşimet bu düzeneği, bir kaldıracın yerinden oynatamayacağı büyüklükte bir ağırlığın olmadığını öne sürmesinin ardından Kral Hieron'a karşılık vermek amacıyla geliştirmiştir. Hieron, Arşimet'e, Syracusia adlı dev geminin yerinden oynamayacağını söylemişti. Gemi, ancak çok sayıda güçlü erkekten oluşan bir grubun gücüyle çekilebiliyordu. Oysa Arşimet, ağzına kadar yük ve tayfayla dolu gemiyi, bir kaldıraçla değil ama bir palanga düzeneğiyle tek elini kullanarak yerinden oynatabilmişti.

Arşimet kimdir? Suyun kaldırma kuvveti yazımız burada son buldu. Benzer içerikler için: https://2ladd.com/k/bilim-teknoloji/

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.