Bulutsular (Nebula) nedir? Oluşumları, özellikleri ve çeşitleri

Ateş olmayan yerden duman çıkmaz

Peony nebulası

Latince "bulut" anlamına gelen nebula ya da bulutsu uzaydaki gaz ve toz kütleleridir. Samanyolu galaksimizde olduğu kadar evrendeki galaksilerde de bolca varlar. Bulutsular, yıldızların doğumu ve ölümünden sonra oluşuyor. Bu nedenle yıldızların nasıl meydana geldiğini ve yok olduğunu anlamak isteyen gökbilimciler için önemli "yaşam kalıntıları"dır.

Bulutsular hakkında bilgiler

Bulutsular astronominin çok önemli bir parçası ve sadece gökbilimciler için değil, arka bahçelerinden gökyüzünü fotoğraflayan astrofotoğrafçılar için de gözde hedefler arasında. Yıldızlar ya da gezegenler kadar parlak değiller ancak inanılmaz derecede güzeller. Bu bölgelerin en karmaşık ve ayrıntılı resimleri Hubble Uzay Teleskobu gibi yörüngede bulunan gözlemevlerinden geliyor.

bulutsu karina
Karina Bulutsusu'ndaki "Mystic Mountain" olarak adlandırılan, yıldızların doğduğu bir bölge. Yeni oluşmuş yıldızlar uç noktalarda dolaşır

Bulutsu (Nebula) çeşitleri

Gökbilimciler bulutsuları birkaç ana gruba ayırır. Bunlardan biri Salma bulutsusu ya da Dağınık bulutsulardır. H II bölgelerinde bulunurlar. H II, yıldızların ana bileşeni olan, evrendeki en yaygın element hidrojene işaret ediyor. "Dağınık" ifadesi, bu bulutsuların büyük ve düzensiz şekillerine ithafen verilmiş.

Yıldızların doğumuyla oluşanlar

Yansıma bulutsusu

H II bölgeleri yıldız oluşturan bölgelerdir, yıldızlar buralarda meydana gelir. İçinde sıcak, genç yıldız sürülerinin olduğu böyle bulutsular görmek çok yaygındır. Bu bulutsulardaki gaz ve toz, içlerindeki parlak yıldızların ışığını yansıttığı için yansıma bulutsuları olarak adlandırılır.

Emisyon bulutsusu

üç boğumlu bulutsu
Yıldız doğuran Üç Boğumlu Bulutsu, Yay burcu bölgesindedir. Avrupa Güney Gözlemevi tarafından sağlanan bu görkemli fotoğrafta gösteriliyor. Küçük teleskoplar normalde bu renkleri göstermez, o nedenle uzun pozlamalı fotoğraflar alınır

Bu gaz ve toz bulutları ayrıca yıldızlardan gelen radyasyonu emerek çevrelerine ısı olarak yayabilirler. Bu tür nebulalar ise emme bulutsuları veya emisyon bulutsuları olarak adlandırılıyor.

Karanlık bulutsu

İçinde her zaman yıldızların doğmadığı soğuk, karanlık nebulalar da var. Bu gaz ve toz bulutları hidrojen ve toz içerir. Karanlık bulutsular ilk kez 1940'ların başlarında astronom Bart Bok tarafından keşfedildi. Bu nedenle bazen Bart Damlacığı olarak da adlandırılır. Aşırı yoğundurlar ve gökbilimcilerin yıldız doğumunu gösteren herhangi bir ısıyı tespit etmeleri için özel araçlara ihtiyaçları olur.

atbaşı bulutsusu
Atbaşı Bulutsusu, IC434 olarak bilinen aktif yıldız oluşturucu bulutsunun önündeki yoğun gaz katmanının bir parçası. Atbaşı'ndaki nebula kalıntılarının, parlak yıldız Sigma Orionis tarafından uyarıldığı düşünülüyor. Bulutsudaki Atbaşı'nın üzerine doğru uzanan çizgiler içerideki manyetik alandan kaynaklanır

Yıldızların ölümüyle oluşan bulutsular

Süpernova bulutsuları

Ölen yıldızın boyutuna bağlı olarak iki sınıf bulutsu oluşur. Birincisi süpernova bulutsusu ya da kalıntısıdır. En meşhuru Toros takımyıldızı yönünde kalan Yengeç bulutsusu kalıntısıdır. Binlerce yıl önce yüksek kütleli dev bir yıldız patlayarak süpernova denilen olayı meydana getirdi. Yıldız, yakıtını tükettiğinde çekirdeğindeki demiri kaynaştırmaya başladı ve böylece öldü. Çekirdeğin üstündeki tüm katmanlar kısa sürede içeri çöktü. Dış tabakalar çekirdeğe ulaştığında geriye doğru "tepti" ve yıldızı parçalarına ayırdı. Dış tabakalar uzaya saçıldı ve hala saçılma hareketini sürdürüyor. Yengeç şeklindeki süpernova bulutsusu bu şekilde meydana gelmiştir. Patlayan yıldızdan geriye kalan şeyse çekirdeğin kalıntılarından ibaret olan ve son hızla dönen bir nötron yıldızıdır.

Yengeç bulutsusu süpernova kalıntısıdır
Hubble Uzay Teleskobu süpernova kalıntısı olan Yengeç Bulutsusu'nu gösteriyor – NASA / ESA / STScI

Gezegenimsi bulutsu

Yengeç Bulutsusu'da ata yıldızdan (patlayan yıldız) daha küçük olan yıldızlar bu şekilde ölmez. Bununla birlikte binlerce yıl alan ölümleri süresince yıldızlar materyallerini uzaya bırakırlar. Bu durum yıldızın etrafında bir gaz ve toz kabuğu oluşturur. Zayıflayan çekirdek dış katmanları serbest bıraktıkça, geride sıcak, beyaz bir cüce yıldız kalır. Bu beyaz cüceden gelen ışık ve ısı, gaz ve toz bulutunu aydınlatır ve parlamasını sağlar. Böyle bulutsular gezegenimsi bulutsu olarak adlandırılıyor çünkü William Herschel gibi uzay gözlemcileri gezegenleri andırdıklarını belirtmiştir.

Gezegenimsi bulutsu NGC 6781
Şili'deki Avrupa Güney Gözlemevi'nin teleskoplarından biriyle fotoğraflanan gezegenimsi bulutsu NGC 6781. Bu bulutsu Aquila takımyıldızındadır ve iyi bir teleskopla arka bahçenizden görülebilir

Nebulalar nasıl bulunuyor?

Her türlü bulutsu en iyi teleskop kullanılarak tespit edilir. Bunun en bilinen istisnası, çıplak gözle görülebilen Orion Bulutsusu'dur. Gezegenimsi bulutsular en sönük olanlar arasındalar; aynı zamanda en kısa ömürlü türdür. Gökbilimciler yalnızca on bin yıl kadar bir süre var olduklarını düşünüyor. Yeterli materyal olduğu sürece H II bölgelerinde yıldız oluşmaya devam edecek. Buralardaki parlak yıldız ışıkları görülmelerini kolaylaştırıyor.

Karina bulutsusu Eta Carinae hiper dev yıldızı
Eta Carinae (Soldaki parlak yıldız) nadir bir hiper dev yıldızdır. Gökyüzünün güney yarım küresinde bulunur. Tam yeri Karina Bulutsusu'dur

En bilinen Bulutsular

En meşhur nebulalar arasında Orion Bulutsusu ve Yengeç Bulutsusu geliyor. Karina Bulutsusu (Güney Yarımkürede), Atbaşı Bulutsusu ve Lyra takımyıldızındaki Halk Bulutsusu (Gezenimsi nebula) diğer popüler nebulalar arasındalar. Charles Messier göz atılması gereken nebulalar için bir liste hazırlayan ilk gökbilimci oldu.

Anahtar çıkarımlar

  • Bulutsular, uzaydaki gaz ve toz bulutlarını ifade eder.
  • En bilinen bulutsular Orion Bulutsusu, Ring Bulutsusu ve Carina Bulutsusu'dur.
  • Gökbilimciler Samanyolu'ndakilere ek olarak diğer galaksilerde de nebulalar buldular.
  • Bazı nebulalar yıldız oluşumunda rol alırken, diğerleri yıldız ölümünün bir sonucudur.

Bulutsular (Nebula) nedir ve nasıl oluşur? Özellikleri ve çeşitleri yazımız burada son buldu. Benzer yazılar için: https://2ladd.com/k/bilim-teknoloji/