Kategoriler
Bilim & İnsan

Dişlilerin hikayesi ve tarihsel gelişimiyle ilgili tüm detaylar

Bir kuvvetin yönünü değiştirme kabiliyeti, yani bir dönme ekseninden diğerine iletim ya da hareketle iş yapma gücü çok sayıda modern makinenin önemli bir özelliğidir. Bunun gibi fonksiyonlar bugün hala geçmişi yüzyıllar öncesine uzanan dişli tekniğine dayanmaktadır.

Bir dişli, merkezdeki dönme eksenine monte edilmiş, dış kısmında bir dizi çark ya da dişli bulunan ve bu dişli çarkların birbirine kenetli olduğu bir tekerlektir. Çarkın dişleri, transmisyon olarak bilinen yani bir dişlinin açısal hızının komşu dişliye iletilmesini sağlar. İki tekerleğin dişleri arasındaki oran, ikinci dişlinin dönmesiyle "mekanik avantajın" sağlandığı kuvvet ve hızı belirler; daha küçük olan ikinci dişli daha hızlı döner fakat daha az tork ya da dönme kuvveti uygular.

Dişli kullandığı bilinen en eski özel aygıt Çin yapımı güney-yönelimli el arabasıdır: Yön bulma aygıtları MÖ 3. yüzyılda kullanılıyordu. Antik Yunan'da dişli teknolojisi, 1900 yılı civarında bir Akdeniz gemi enkazında bulunan karmaşık bir astronomik hesap makinesi olan Antikythera mekanizmasındaki gibi aygıtların yardımıyla zirve noktasında ulaşmıştı.

Su ve rüzgarın akış gücünü kullanan pratik dişli uygulamaları yavaş yavaş antik dünyaya yayıldı.

Hayvan gücüyle çalışan ayak değirmenleri – hatta insan gücüyle bile – yaygın hale gelmeye başladı. Dişliler değişik değirmen uygulamalarında kullanıldı; un değirmenleri belki de en yayın olanlarıydı, fakat bıçkıhanelerde de kesici bıçakların dönerek çalışması için dişliler kullanılıyordu ve çekiç değirmenlerinde metal rulman üretmek ya da para basmak için ağır tokmakları indirip kaldırmaya yarayan dişli takımları kullanılıyordu.

Yeni ilerlemeler Avrupa'da 13. yüzyıl civarında geleneksel saat makinesinin geliştirilmesine yol açtı ve Sanayi Devrimi, buhar gücüyle çalışan makineleri kontrol altında tutmak için daha hünerli aktarım mekanizmalarının geliştirilmesine yardımcı oldu. Dişli mekanizması günümüzde otomobillerden püskürtmeli yazıcılara kadar uzanan pek çok modern makinede kullanılmaya devam etmektedir.

Dişlilerin tarihi

MÖ 230 / İlk dişliler

Çin yapımı güney-yönelimli bu el arabası, tekerlekler döndükçe şeklin ön tarafının güneye yönelmesini sağlayan bir dişli düzeneği kullanıyordu.South Pointing Chariot

MÖ 200 / Su değirmeni

Su gücüyle çalışan dişli donanımlara sahip Yunan su değirmenleri Greko-Roman dünya boyunca yayılmaya başladı. Çinliler, değişik devinimler yapabilen dişli mekanizmalarıyla donanmış kendi su tekerleği teknolojilerini yaklaşık 200 yıl sonra geliştirdi.WATERMILLS | WATERMILLS | Water mill, Windmill, Lijiang

MÖ 125 / Zhang Heng'in halkalı usturlabı

Çinli bilge Zhang Heng su ve dişliyle çalışan bir halkalı usturlap yaptı. Güneş, ay ve yıldızların hareketlerini gösteren Heng'in modeli, sadece Çin dişli teknolojisini değil aynı zamanda daha sonraki saat üreticilerini de etkilemeye devam etti.

7. yüzyıl / İran rüzgar değirmeni

Dikey bir milin dönmesiyle çalışan yatak yelkenlere sahip ilk fonksiyonel rüzgar değirmeni İran'da geliştirildi.The Ancient Windmills of Nashtifan - Iran (500 AC.)

1206 / Hünerli Aletlerin Kitabı

Arap bilge el-Cezeri krank mili içeren ve çoğu dişlilerle çalışan 100 önemli makinenin yapımını tanımladığı bir eser yazdı.The Book Of Ingenious Devices

13. yüzyıl /Avrupa'da mekanik saatler

İbresinin dönmesini sağlamak ve çan vuruşunu kontrol etmek için dişli kullanılan ilk mekanik saatler icat edildi. Saat, bir zincire tutturulmuş ağırlığın düşürülmesi yoluyla kontrol ediliyordu.Salisbury Cathedral - Restored 14th Century Clock North Ai

1480 / Leonardo da Vinci'nin dişliler üzerine çalışması

İtalyan bilgin Leonardo da Vinci, mercek bileme ve metal yuvarlatma aygıtları gibi birçok keşfinde karışık diş montajından yararlandı ve dişlilerin görevlerine dair derin teorik algılayışını gösterdi.

18. yüzyıl / Sanayi Devrimi

Sanayi Devrimi sırasında ortaya çıkan buhar gücü dişli teknolojilerini ilerletti. Buhar pistonlarının çizgisel hareketi, lokomotif tekerleklerinin dönmesinde kullanılıyordu.Richard Trevithick - The Industrial Revolution

1781 / Murdoch'ın dişli takımı

İskoç mühendis William Murdoch'ın "güneş ve gezegen dişlileri" icadı, buhar gücünün, dişlinin merkezi etrafında devamlı bir dairesel hareket üretmek için kullanılmasını sağladı. Bu hareket ile diğer makinelerin tekerleri veya milleri döndürüldü.Sun and planet gear

19. yüzyıl / Bisikletin gelişimi

19. yüzyıl boyunca bisikletler, 1817 yılı civarında keşfedilen tornet benzeri üç tekerleklilerden, dişlilerin zinciri hareket ettirdiği pedalla çalışan makinelere doğru yavaş yavaş gelişti.Development of bicycles 19th. century old

1835 / Dişli kalıp makinesi

Britanyalı mühendis Joseph Whitworth dişli kalıp makinesini keşfetti; yüksek hassasiyetli dişli üretimi için endüstriyel ölçekte ilk süreç oldu.Joseph Whitworth and Co

1950'ler / Plastik dişliler

Yeni plastik malzemelerden yapılmış dişliler 1950 yıllarında ortaya çıktı. Düzgünce işlenmiş metal dişlilerden daha güçsüzlerdi fakat çok daha kolay ve ucuza üretiliyorlardı.Plastic Gears

1990'lar / Nanoteknoloji

Nano ölçekte imal edilen makineler, genelde büyük aygıtlarda olduğu gibi aynı ilkeye dayanmaktadır fakat dişli tekerlekler mikrometre boyutlarındadır.

Dişlilerin hikayesi ve tarihsel gelişimiyle ilgili tüm detaylar yazımız burada son buldu. Benzer içerikler için: https://2ladd.com/k/bilim-teknoloji/

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.