Kategoriler
Tarih & Kültür

Carolus Clusius ve Avrupa'da başlayan "Lale Çılgınlığı"

Carolus Clusius 1526'de Fransa'da doğduğunda Avrupa bahçeleri 8. yüzyıldan beri çok az değişmişti. Doğduğu kasaba olan Arras'da yetişen bitkilerin çoğu Kuzey Avrupa kökenli olmalıydı; pek az da olsa Güney Avrupa'dan gelen bitki türleri görebilirdi. Fakat Asya kökenli bitkiler görmesi neredeyse imkansızdı. Gülhatmi, şebboy, karanfil, menekşe, düzine çiçeği, kadife çiçekleri, ülkesindeki renkli bahçelerde en sık bulunan çiçeklerdi. Fakat ay çiçeği, soğanlı süsen ya da yıldız çiçeği ve tabii kesinlikle lale olmayacaktı.

Carolus Clusius ile başlayan akım

Carolus Clusius, İspanya ve Portekiz'e yapılan bitki toplama gezisine katılmadan önce Belçika, Almanya ve Fransa'da eğitim gördü. İber Yarımadası florasına ait botanik keşiflerini açıkladı. Botanik alanındaki uzmanlığı, Kutsal Roma-Germen İmparatoru II. Maximilian'dan 1573'te Viyana'da bir kraliyet botanik bahçesi kurmak üzere davet almasını sağladı. Sadece deneyimsiz eczacılar tarafından uygulanan değersiz etkinlikler olarak kabul edilen bitki toplama işi ve botanik bilimi, artık hızla seçkinler tarafından kabul gören bir eğlence olmaktaydı ve bu dönemde ardı ardına pek çok yeni bahçe kuruluyordu.

Avrupalılar, Osmanlı İmparatorluğu'na seyahat ettiklerinde daha önce görmedikleri rengarenk bitkilerle karşılaştılar ve ülkelerine dönerken pek çok türden bitki getirdiler. Ogier Ghiselin de Busbecq, II. Maximilian'ın selefi I. Ferdinand'ın elçisi olarak Kanuni Sultan Süleyman'ın sarayına gönderildiğinde lalelerle tanışmıştı. Viyana'daki bahçeye lale tohumları ve soğanları getirtti. Carolus Clusius lale üretme denemelerine başladı ve zamanla bu konuda uzmanlaştı.

İLGİLİ:  Felsefe ve din alanındaki büyük düşünürler

Bulgularını, bu konudaki ilk çalışma olan Rariorum Plantarum Historia adlı eserde 1601'de yayımladı. Laleleri erken, geç ve orta çiçeklenme özelliklerine göre sınıflandırdı; renklerini, biçimlerini ve diğer özelliklerini tanımladı. "Kırmızıların renkleri genellikle hayli koyu ve neredeyse siyah, fakat kimi zaman açık gölgeli ve çok zarif," diye yazmıştı.

Laleler Türkiye, İran, Kırım, Kafkasya, Levant, Çitral ve Sibirya stepleri gibi yabani olarak yetiştikleri ülkelerin yaygın birleşik bitkileri olmuşlardır. Lale desenli duvar çinileri ve diğer süslemeler 12. yüzyıldan beri Anadolu Selçukluları'nın yapılarını süslüyordu. 13. yüzyılda İranlı şair Sadi hayali bir bahçeyi şöyle tanımlıyordu: "Serin bir derenin mırıltısında / Kuşların şarkısı, olgun meyvelerin bolluğunda / Parlak renkli laleler kokulu güller."

Laleleri böylesine büyülü yapan, çiçeklerin şekillerinde ve renklerin bu sonsuz çeşitlilik ve sadece bir çiçekten çok renkli çiçeğe kadar değişen rastgelelikti. Clusius bunu, kendi yetiştirdiği bazı bitkilerde gözlemledi. Böylesi renk değişimi gösteren laleler "çizgili" olarak tanımlanmıştır. Bugün bunun, yaprak bitlerinin bulaştırdığı bir virüsten kaynaklandığı biliniyorsa da o dönemde doğanın bir mucizesi olduğuna inanılıyordu. Sonuç olarak, "çizgili laleler" çok aranan çiçekler oluyordu.

İLGİLİ:  Yenilmez Armada İspanyol donanması İngilizlere yeniliyor

Lalenin yükselişi ve çöküşü

Kraliyet Botanik Bahçeleri'nden, Sir Arthur Church'e ait koleksiyondan alınma, Simon Verelst (1644-yaklaşık 1721) tarafından sulu boyayla resmedilmiş laleler
Kraliyet Botanik Bahçeleri'nden, Sir Arthur Church'e ait koleksiyondan alınma, Simon Verelst (1644 – yaklaşık 1721) tarafından sulu boyayla resmedilmiş laleler

Clusius sonraları Frankfurt'ta çalıştı ve daha sonra da şehrin yeni üniversitesinde bir hekimlik bahçesi kurmak üzere Hollanda'nın Leiden kentine gitti. Beraberinde Batı Avrupa'nın en güzel lale koleksiyonunu götürdü ve tanıdıklarına soğan yollayarak lalelerin yaygınlaşmasını sağladı. 1597'de Bergen Hoyer ona, "Geçen yıl Leiden'dayken, baha ihsan ettiğiniz üstün cömertlik için size minnettarım, hizmetleriniz ve erdemleriniz ve hepsinden önce değerli soğanlarınız için…" diye yazdı. İnsanlar lale yetiştirerek para kazanabileceklerini hemen anladılar ve Clusius'un en değerli lalelerinin, bahçesinden çalışmasının ardından çiçek tüm Hollanda'ya hızla yayıldı.

Girişimciler, 17. yüzyılın başlarında Hollanda'da lale yetiştirme alanları kurmaya başladı. İlk yıllarda lale soğanlarını ancak arazi sahiplerine büyük miktarlarda satarken 1620'lere gelindiğinde tek renklilerin yaklaşık yarım kilogramı 12 florine satılıyordu (bu dönemde ortalama yıllık kazanç 150 florin kadardı.) Çok geçmeden lale toplama işinde patlama yaşandı ve 1624'te "Semper augustus" (kutsal kase) soğanlarının her biri 1200 florin kazandırdı. Bir yıl içinde fiyat iki katına çıktı ve bu "lale çılgınlığı"nda rekabet eden spekülatörler tüm pazarı ele geçirdi. Nederlandsch Magazijin'de yer alan bir habere göre "Semper augustus"un tek bir soğanı için 13.000 florin istenmişti; bilinen en büyük fiyat olan bu bu değer, Amsterdam'ın merkezinde kanallara bakan pahalı bir evin fiyatından daha yüksekti.

İLGİLİ:  Viking dünyasının Eski İskandinav (Nors) haritası

1637'de durum çığrından çıkarak satıcılar, alıcılardan daha çok olunca pazar çöktü. Bir süre içinde lalelerin değeri çok düştü hatta bu çiçekler hor görüldü. Clusius'un Hollanda topraklarında laleyi ilk kez yetiştirdiği Leiden'deki botanik profesörü, çiçeklerden öylesine nefret etmişti ki onlara bastonuyla saldırmıştı. Bu döneme gelindiğinde Clusius artık hayatta değildi. Fakat lale tutkusu Kuzey Avrupa bahçelerinin görüntüsünü sonsuza dek değiştirmişti. Hollanda'da bugün hala başarıyla devam eden soğan endüstrisinin tohumları bu sayede atılmıştı. Günümüzde her yıl 20.000 hektardan fazla alanda çiçek soğanı yetiştirilmektedir ve 2007'de mazatlarda lale satışlarından elde edilen kazanç 200 milyon Euro'dan fazladır.

Lale çılgınlığı mirası

Günümüzde yaklaşık 120 lale türü bilinmektedir. Çoğu Orta Asya'nın doğal bitkisidir. Lale, Liliaceae ailesi kapsamındaki Tulipa cinsine dahildir. Bahçe lalelerinin farklı isimlere sahip 2300 kültürü vardı. 1996'dan beri laleler 15 bölüm içinde gruplandırılmaktadır: Tek Erken, Çift Erken Triumph, Darwin Hibrit, Tek Geç, Zambak Çiçekli, Püsküllü, Viridiflora, Rembrandt, Parrot, Çift Geç, Kaufmanniana, Fosteriana, Greigii ve diğer türler. Lale isimleri, Hollanda Kraliyet Soğan Yetiştiricileri Birliği'nce yayımlanan "Sınıflandırma Listesi ve Uluslararası Lale Adları Kaydı"nda resmi olarak kayıt altına alınmıştır.

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.