Resif nedir, nasıl oluşur ve neden ölür? Dünya için önemi

Çoğu 7500 yaşında olan denizlerin hastanesi ve doğumhanesi ve de yağmur ormanları resifler

mercan resifleri rengarenk

Resif veya bilinen adlarıyla mercan resifleri, mercan denilen deniz omurgasızlarının iskeletlerinden oluşan büyük sualtı yapılarıdır. Resif oluşturan mercan türleri hermatipik veya sert mercanlar ya da taşlı mercanlar olarak biliniyor. Bu mercanlar, kese benzeri yumuşak vücutlarını korumak için deniz suyundaki kalsiyum karbonatı kullanır ve tıpkı bir demir ustası gibi kendilerine sert ve dayanıklı bir dış iskelet yaparlar. Yani resifler de canlıdır ve etrafları ise biyoçeşitlilik merkezleridir. Resif yapan ilk mercanlar 250 milyon yıl önce varoldular.

Mercan resifleri nedir?

Mercan resifini bir araya getiren sert mercan hayvanları polip denilen küçük, yumuşak organizma kolonilerinden oluşuyor. Polipler akraba oldukları denizşakayığına (anemon) çok benzerler. Knidliler şubesinden bir omurgasız türüdür.

mercan resifleri
Yeryüzünde bu kadar canlı çeşitliliği sunan başka bir ekosistem bulunmuyor

Taşlı mercanlarda polip, salgıyla yapılan kaliks veya "kap" içine oturur. Bu kaliks kalsiyum karbonat olarak da bilinen kireçtaşından oluşmuştur. Polipler bu kireçtaşı iskeleti üzerinde birbirlerine bağlanarak bir canlı doku kütlesi meydana getiriyorlar. Sert mercanlar isimlerini işte bu kireçtaşı maddesinden alır. Bu mercan kayalığı yüzyıllar içerisinde genişler ve deniz ortamının görkemli koloni yapıları haline gelirler.

Mercan resifleri, Karayip Denizi'nin ılık tropik suları gibi dünyanın birçok okyanusunda görülebilirler. Ancak en yaşlı resifler tropik ve subtropik iklimlerdeki berrak, sığ sularda bulunuyor. En büyüklerinden biri genişliği 2400 kilometre olan Avustralya'daki Büyük Set Resifi'dir. Suyun sığ ve berrak olması fotosentez için gerekli ışığı geçirebilmesi için gerekli.

Resifler nasıl oluşur?

resif dış iskeleti
Resif dış iskeleti (exoskeleton)

Polipler yaşıyor, çoğalıyor ve öldüklerinde iskeletlerini geride bırakıyorlar. Mercan kayalıkları bir zamanlar yaşayan bu poliplerin iskeletlerine tutunmuş diğer poliplerle çevrili. Poliplerin çoğalması ya fragmentasyon (kopan bir parçadan yeni poliplerin oluşması) ya da yumurtlamayla gerçekleşiyor. Sağlıklı resifler rengarenktir ve tipik olarak etraflarında balıklar, deniz kaplumbağaları, süngerler, karidesler, ıstakozlar, yengeçler ve denizatı gibi omurgasızlar görülür.

Koralin yosunu gibi organizmalar ve de dalgaların kumları resiflere doğru taşıdığı fiziksel hareketler, mercanları resiflere "alçılayan" etkenler arasında. Bugün bilim adamları okyanus tabanının yalnızca yüzde 20'sini keşfetmiş durumda. Dolayısıyla yüzlerce yıl önce oluşmuş resifler yeni yeni bulunmaya devam ediyor.

Kritik öneme sahip resif üyesi: Zooxanthellae

Resifler, içinde ve etrafında yaşayan hayvanlara ek olarak zooxanthellae canlısını da barındırırlar. Zooxanthellae fotosentez yapan tek hücreli ateşrengi alglerdir. Zooxanthellae fotosentez yaparken mercanın atık ürünlerini ve mercansa fotosentez sırasında zooxanthellae tarafından sağlanan besin maddelerini kullanıyor. Resif oluşturan mercanların çoğunun yüzeye yakın olmasının nedeni fotosentez sırasında gereken güneş ışığına erişebilmeleri içindir. Zooxanthellae'nin varlığı resifin gelişimini ve büyümesini destekliyor.

Zooxanthellae
Zooxanthellae, resiflerin nefes almasını (fotosentez) sağlayan canlılardır

Mercan resifi türleri:

  • Kıyı resifi: Bu resifler sığ sularda sahile yakın görülür.
  • Set resifi: Büyük Set Resifi gibi bariyer resifleri uzun resiflerdir ve kara ile aralarında lagün oluştururlar.
  • Atoller: Atol halka şeklinde olur ve deniz yüzeyine yakın yerlerde görülür. Şekillerini su altı adalarının veya aktif olmayan volkanların üzerinde büyümelerinden alırlar.

Resifler neden yok oluyor?

Mercan resiflerinin önemli bir kısmı kalsiyum karbonat iskeletlerine sahipler. Eğer okyanuslara dair gelişmeleri takip ediyorsanız, bu iskeletlere sahip hayvanların okyanus asitlenmesi tehlikesi altında olduğunu duymuş olabilirsiniz. Okyanus asitlenmesi okyanusun pH'ının düşmesine neden olur ve bu durum mercanlar ve diğer kalsiyum karbonat iskeletlerine sahip hayvanlar için ölümcül olmaktadır.

Resiflere yönelik diğer tehditler arasında resif sağlığını etkileyebilecek kıyı bölgelerindeki kirlilik, mercanların renginin ısınan sulardan kaynaklı olarak beyazlaşması ve inşaat ve turizm nedeniyle mercanların zarar görmesi var. Okyanuslardaki asitlenmenin atmosferden emilen fosil yakıtlardan kaynaklandığını belirtelim.

Resiflerin önemi nedir?

balık nemo
Avustralya'daki Büyük Set Resifi birbirinden özel canlıları barındırıyor

Dünyanın en çeşitli ekosistemi buralarda barınmaktadır. Resifleri önemli yapan nedenler arasında kıyı şeridini dalgalardan ve tropikal fırtınaların zararlı etkilerinden korumaları, birçok deniz organizmasına habitat ve barınma sağlamaları, deniz besin zincirleri için azot ve diğer temel besinleri sağlamaları, karbon ve azot dengesindeki rolleri ve besin geri dönüşümüne yardımcı olmaları var.

Resifler tüm deniz canlıları için "hastane" görevi görür. Yaralanan büyük ve küçük balıklar ve diğer okyanus üyeleri bu alanlara gelerek yaralarını tedavi ettirir. Yavru balıklar denizin derinliklerine açılmadan önce resiflerde yaşar. Mercan resimleri balıkların doğumhanesi gibidir. Büyük Set Resifi Avustralya ekonomisine tek başına 1,5 milyar dolar gelir (turizm ve balıkçılık) sağlıyor. Dünya çapında ise yiyecek de dahil olmak üzere 30 milyar dolarlık bir pazara sahipler.

Mercanlar nasıl besleniyor?

beyin mercanı besleniyor
Azure damsel balığı ile beslenen beyin mercanı

Yüzlerce farklı tür mercan var. Yuvarlak yapılı olanlardan beyne benzerliğiyle "katlanmış beyin mercanları"na ve zarif deniz kamçılarından rengarenk ağaçlar gibi görünen deniz fanlarına kadar liste uzuyor. Denizanaları, denizşakayığı ve Portekiz savaş gemisi resiflerin sık ziyaretçileri arasında. Mantis karidesi gibi canlılar da buranın müşterilerinden.

Mercanlar iki yolla beslenirler. Bazı türler vücutlarının kenarlarındaki ısırgan dokunaçlar yardımıyla balık ve plankton gibi küçük deniz canlılarını yakalar. Bununla birlikte çoğu mercan resifi fotosentez yoluyla enerji sağladığından daha çok zooxanthellae gibi alglerle yaşayarak hayatta kalırlar.

Nasıl ürüyorlar?

mercan resifi tohumlarını bırakırken
Tohumlarını suya bırakabilirler

Beyin mercanları gibi bazı türler hermafrodittir yani hem dişi hem de erkek üreme organı taşırlar. Bazı türler yılda yalnızca bir kez ürerken bazı türlerde toplu yumurtlama olayı görülür. Binlerce yumurtayı aynı anda denize bırakırlar ve kimileri kilometrelerce yol gider. Elkhorn mercanı gibi çeşitler gonochoric'tir yani ya erkeklerden ya da yalnızca dişilerden oluşan koloniler kurarlar.

Kaç yıl yaşıyorlar?

Bugün Dünya'mıza yani bize en çok fayda sağlayan mercan resiflerinin çoğu 5.000 ila 10.000 yaşındalar. Okyanus tabanının yüzde 1'inden daha azını kaplıyorlar ve bu da yaklaşık 300.000 kilometrekare demek. Bilinen deniz canlılarının yaklaşık yüzde 25'i gıda, tedavi, barınak ve üreme için mercan resiflerini kullanıyor. Bu ekosistemlere "denizlerin yağmur ormanları" demek mümkün zira 4.000'den fazla balık türü, 700 mercan türü ve binlerce bitki ve hayvan için habitat sunuyorlar.

Lakin su kirliliği gibi etkenler de mercan resiflerine zarar veriyor. Tarımsal ilaçlar ve gübreler, petrol ve benzin, atık su boşaltılması ve tortular mercanın gelişimini zorlaştırmaktadır. Bu da resif ekosisteminin parçası olan bitkiler ve hayvanlar arasındaki ilişkiye zarar veriyor.

Mercan resiflerinin sonu

Küresel ısınmadan dolayı dünya okyanuslarının sıcaklıkları arttıkça mercan polipleri yiyecek için bağımlı oldukları zooxantella'ları kaybedecek. Zooxanthellae'lar gittiğinde ise mercan resifleri parlak rengini kaybedecek ve geriye kalan tek şey beyaz dış iskelet olacak; buna mercan ağarması deniyor. Ağarmaya maruz kalan koloniler tamamiyle ölüyor.

Siyanür balıkçılığı (suya siyanür püskürtmek) balıkları sersemletir ve avlanmasını kolaylaştırır. Lakin resifleri yok eder. Patlayıcılarla "balık avlamak" oluşumu binlerce yıl süren mercan resifini birkaç dakika içinde parçalarına ayırır. Uzmanlar bu iki etkenin dahi tüm resifleri yok edebileceğine inanıyor.

Büyük Set Resifi'ne ne olacak?

büyük set resifi
Büyük Set Resifi'nin kurtarılması için birçok cesur plan yapılıyor

Dünyanın en büyük mercan kayalığı olan Büyük Set Resifi en az 400 ayrı mercan, binlerce farklı balık, yumuşakçalar, deniz yılanları, deniz kaplumbağaları, balinalar, yunuslar, kuşlar ve daha fazlasını barındırıyor. Dünyadaki diğer mercan resiflerinde olduğu gibi bu inanılmaz ekolojik noktalar artık büyük tehdit altında.

2016'da görülen rekor düzeydeki sıcak hava dalgası Büyük Set Resifi'ndeki mercanların büyük çoğunluğunun ağarmasına ve dolayısıyla ölmesine neden oldu. 2018 tarihli çalışmada yüzde 60'ından fazlasının ağarmaya maruz kaldığı tespit edildi. Daha derindeki keşfedilmemiş alanlarda ise (yaklaşık 40 metre) yüzde 40'ında kısmi ağarma olduğu görüldü.

Mercan resifleri yok olursa ne olur?

Sağlıklı okyanusların anahtarı sağlıklı resiflerden geçmektedir ve sağlıklı okyanuslar dünyadaki tüm yaşam için hayati öneme sahip. Resiflerin yok olması binlerce deniz canlısı türünün soyunun tükenmesi anlamına geliyor. Yine resifler tarafından korunan sahil şeritleri fırtınaların daha kolay hedefi olacak, bazı adalar ve alçak rakımlı ülkeler su altında kaybolacak ve mercan resiflerinin sağladığı 30 milyar dolarlık sanayi çökecek.

Avustralya hükümeti Büyük Set Resifi'ni canlı tutmayı amaçlıyor ve bunun için bazı uzun vadeli planlar hazırladı. Planda okyanusa boşaltılan materyalleri ve kimyasalları büyük ölçüde azaltma ve nihayetinde ortadan kaldırma var. Balık avlamayı azaltma ve resiflere ulaşan su akışının kalitesini izleme ana çabalar arasında.

Resifin yeniden inşası için başlatılan girişimler var. Bilim adamları ılık sulara bıraktıkları daha dayanıklı ve güçlü mercan türleriyle daha hızlı resif yetiştirmeyi amaçlıyor. Bu özel türler laboratuvarda hazırlanıyor ve okyanusun önümüzdeki on yıllarda ulaşacağı sıcaklık ve asitlik seviyesini yansıtan ortamlarda yetiştiriliyorlar.

Bir başka mercan resifi ekolojisti grubu, resifin hasarlı kısımlarına yerleştirilen çelik çerçevelerin üzerinde mercan büyütmeyi deniyorlar. Grup, çelik çerçevelere gönderilen elektrik akımlarının mercanların büyümesini ve dolayısıyla resif oluşturma hızını üç ila dört kat artırdığı bildirildi. Bu tekniğin resifin yeniden inşasına ve mercanın ağarma olayları karşısında hayatta kalmasına yardımcı olacağı düşünülüyor.