in

Dünya tarihi /1–50/ İlk Xin imparatoru, Roma-Almanya çarpışması, Roma'nın Britanya işgali

Britannia

Wang Mang İmparator Ping hükümdarlığında (MÖ 1 – MS 6) Çin ordusu ve hükümetinin başındaydı. Kızın genç imparatorla evlendirerek etkisini artırdı. Ping Di'nin ölümünde Çin'in soylularından birçoğu Wang Mang'ın yerine geçmesine karşı çıktı ve ayaklandı. Wang Mang isyanı kolaylıkla bastırdı ve MS 9'da ilk Xin imparatoru unvanı aldı. Yeniden para bastırdı, kölelerin satılmasını yasakladı, komutanlıkları (Çin'in yönetim birimleri) yeniden düzenledi ve çeşitli devlet tekelleri koydu.

4-11 yıllarındaki Sarı Irmak taşkınları kırsal alanlarda açlık ve ayaklanmalara yol açtı. 23'te "Kırmızı Kaşlar" olarak anılan köylü isyancılar Han yandaşlarıyla birleştiler ve Wang Mang'ın güçlerine üstün geldiler. Başkent Chang'an düştüğünde Gengshi yenilenen Han hanedanının ilk imparatoru oldu. İlk eylemlerinden biri Luoyang'ı başkent yapmak oldu.

Avrupa'da Tiberius (bkz. MÖ 20-2) 4'te kabilelere boyun eğdirmek için Almanya'ya döndü. Direniş gösteren Marcomanni kabilesine 6 yılında planlanan bir saldırı, bastırılması üç yıl süren bir isyanın patlak vermesi üzerine ertelendi.

Yeni bir Romalı komutan Quinctilius Varus Almanya'ya gönderildi, fakat bozuk yönetimi Almanların öfkesine neden oldu. Varus 9'da Teutoberg Ormanında baskına uğradı ve üç lejyonu ortadan kaldırdı. Bunun ardından Augustus Roma birliklerinin müteakip 400 yıl boyunca sınırını oluşturan Ren Nehrine çekilmesini emretti.

İmparator Augustus 14'te öldüğünde Tiberius tahtın herkesçe kabul edilen (Lucius ve Gaius Caesar'ın ölmüş olması nedeniyle) veliahtıydı. Tiberius esasen Augustus'un kurduğu Roma merkezli elit birlikler Preatoria muhafızlarının sadakatine sahipti. Senatoda Cumhuriyeti yeniden kurma yönünde hareketler olmasına rağmen, Tiberius bunları hızla ortadan kaldırdı. Saltanatı (37 yılına kadar) ülke içinde sakin geçti. Tiberius'un yeğeni Germanicus 16 yılına kadar Almanya'da seferler düzenledi, ama çabaları Ren Nehrinini ötesinde kalıcı toprak kazanımları sağlamadı ve 19 yılında zehirlenerek öldü.

Oğlu Drussus'un 23'te ölümünün ardından imparator kamu hizmetinden usandı ve Napoli açıklarındaki Capri Adasına çekildi. İdareyi eline alan, Preatoria muhafızlarının komutanı Sejanus despot bir yönetim tarzı benimsedi. Tiberius 31'de yönetimi ele geçirdi ve Sejanus'u infaz ettirdi.

Çin'de Guang Wudi, Roma'da Gaius dönemi, İsa'nın vaazları

Gengshi'nin Çin İmparatoru olarak hükümdarlığı kısa sürdü. Kırmızı Kaşları uzaklaştırdı ve başkenti Luoyong'tan Chang'an'a geri taşıması nedeniyle birçok soyluyu ve memuru kızdırdı. Chang'an Kırmızı Kaşlar tarafından 25 yılında yağmalandığı sırada Çin'in büyük bölümü Gengshi'nin kontrolünden çıkmıştı. İmparator tahtından indirildi ve ilk Doğu Han imparatoru olarak görülen Guang Wudi (25-27) yerine geçti. Yeni hükümdar ilk olarak iç savaşla uğraşmak zorunda kaldı. 27 yılı geldiğinde Kırmızı Kaşları mağlup etmişti. Ancak kendisine karşı gelen savaş beylerini bütünüyle yenmesi 36 yılına kadar sürdü.

İLGİLİ:  Britanya Kralı VI. George ve filme konu olan hayatı

37 yılında seleflerinin zamanında ortaya çıkmış olan krallıklarının üç tanesi haricinde tümünü dağıttı ve Luoyang'ı başkent olarak ilan etti. Çin'in kuzey sınırlarındaki Hsiung-un'yla yaşamasına rağmen, 49 yılında rakiplerinin iki ayrı kabileye bölünmesinden gereğince yararlanmadı.

Roma İmparatorluğu Tiberius'un 37'deki ölümünde bir kere daha veraset belirsizliği sorunuyla karşılaştı. İki veliaht atamıştı. Bunlardan Gemellus kısa süre içinde kenara itildi, çünkü Caligula (küçük çizme) takma adlı Gaius senato ve ordu tarafından tutuluyordu. Caligula'nın imparator olarak davranışları giderek daha dengesiz hale geldi. Gemellus'u idam ettirmiş ve Tiberius'un birçok taraftarını öldürtmüştü.

Ayrıca veliaht olan kız kardeşinin kocasını da ölüme mahkum ettirdi. Rheineland lejyonlarını 49 yılında ziyaret ettikten sonra Caligula onlarla birlikte Britanya karşısındaki kıyıya vararak işgale hazırlandı; bölgeye vardıklarında lejyonlara sahildeki deniz kabuklarını toplattırdı.

Filistin'deki bağımsız Yahudi krallıkları Roma'nın gücü arttıkça çökerek, dini değişim için güçlü bir maya ortaya çıkarttı. Vaftizci Yahya'nın 20'li yıllardaki vaazlarını 30 yılı civarında İsa'nın vaazları izledi. İsa'nın 33 yılında ölümünün ardından müritleri mesajını daha fazla yaymaya başladılar. Hristiyan adı verilen, İsa'nın takipçilerinin oluşturduğu cemaatler 50 yılı civarında Batı Asya boyunca büyük gruplar halinde, özellikle Antakya'da kurulacak ve Hristiyanlar Roma'da ilk defa belireceklerdi.

Caligula'nın öldürülmesi, Roma'nın Britanya işgali

Hindistan'da Baktriya'da bir bölgedeki bir grup Yüeçi (Yuezhi) göçerleri, Kuşan İmparatorluğunu kuran ve Gadhara'nın bazı bölgelerini işgal eden Kujula Kadphises (30-80) yönetimi altında birleşti. Kujula'nın hükümdarlığına dair fazla bir ayrıntı bilinmese de Baktriya ve Kuzeybatı Hindistan'ın kültürel birlikteliğini gösterir şekilde Yunan ve Roma modellerine göre taklit ederek sikke bastırdı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /851–900/ Maya geriliyor, Kiril alfabesi, el Mehdi, Anglosakson Vakayinamesi

Kuzeybatı Avrupa'da öfkeli bir Roma saray muhafızları grubu zalim ve akıl dışı hareketlerinden bıkarak Caligula'yı Ocak 41'de öldürdü. Yeni imparator Claudius (41-45) dört lejyonluk bir gücünü Pannonia valisi Aulus Pautius'un komutasında Britanya'yı işgal etmesi için gönderdi. Romalılar direnişle karşılaşmadan Richborough'a inerek, Londra'ya doğru harekete geçti ve Britanya direnişinin esas önderi Caractacus'un başkenti Colchester'i ele geçirdi.

Claudius yeni bir vilayet ele geçirmenin görkemiyle taltif edileceği Roma'ya dönmeden önce Rochester'ın alınmasında bir süre bizzat hazır bulundu. Romalılar doğuda Huber Nehri ve batıda Severn Nehri arasındaki bir hatta vardıkları 47'de Britanya'yı işgallerine kısa süre ara verdiler. Exeter ve Lincoln dahil olmak üzere yeni vilayetlerinde lejyoner kaleleri inşa etmeye başladılar. Aulus Plautius'un yerine gönderilen Ostorius Scapula Caractus'un direnişine devam ettiği Galler'i işgal etti.

Silurian ve Ordovician kabilelerinin ordularını 50'de mağlup etti ve Caractacus güven içinde olacağını düşündüğü Kuzey İngiltere'deki Brigantes kabilesinin yanına kaçtı. Ancak Brigantes kraliçesi Cartimandua Caractacus'u Romalılara teslim etti ve Roma Britanya'sı izleyen on yıl boyunca nispete sakinliğini korudu.

Hristiyan cemaati içinde 40 yılında Yahudi geleneği içinde kalmak isteyenlere Paulus'un liderliğindeki Yahudi olmayanlar Hristiyan kilisesine kabul edilmelerini savunan grup arasında bir mücadele yaşandı. Paulus 46 yılında Anadolu ve Yunanistan yoluyla Roma'ya ulaştığı ve burada 62 yılında öldürüldüğü misyonerlik seyahatlerine 46 yılında başladı. Karizmatik bir vaiz olan Paulus çeşitli Hristiyan gruplarına bir dizi etkili mektuplar (epistele) yazdı.

Roma İmparatorluğu içindeki Yahudi gruplarının dışına çıkarak çağrısını genişleten Paulus Hristiyanlığın İmparator Neron yönetiminde 46 yılında başlayan takibatları aşılabilecek kadar yayılmasını sağladı. Hristiyanlık geç 4. yüzyılda Roma İmparatorluğu içindeki çoğunluk dini olacaktı.

Kronolojik özet

  • 1 / Kuzeybatı Hindistan'ın Kuşan tarafından istilası
  • y. 1 / Hindu Funan devletinin yükselişi
  • y. 1 / Budizm Güneybatı Asya anakarasının kıyı bölgelerine kadar ilerler
  • y. 1 / Meksika'nın Maya bölgelerinde hiyeroglif yazısının belirmesi
  • y. 1 / Moche kültürü Kuzey Peru'da gelişir
  • 2 / Çin'de ilk nüfus sayımı
  • 6 / Pannonia ve Dalmaçya'da ayaklanmasının bastırılması Tiberius'un üç yılını alır
  • 6 / Romalı bir procurator Yahuda'ya atanır
  • 9 / Pannonia Roma eyaleti olarak düzenlenir
  • 9 / Meroe (günümüzde Sudan) kralı Nakatamani geniş çaplı inşaat programı başlatır
  • 9 / Üç Roma lejyonu Teutoberg Ormanında Alman kabileleri tarafından imha edilir
  • 9 / Wang Mang Çin tahtını ele geçirir ve Xin hanedanını kurar
  • 12 / II. Artabanus İskit Pehlevilerini yener ve Part kralı olur
  • 14 / Augustus'un ölümü; yerine evlat edindiği oğlu Tiberius geçer
  • 17 / Tiberius'un evlat edindiği Germanicus Almanları yener
  • 17 / Tacfarinas Roma yönetmine karşı Numidya ayaklanmasını başlatır
  • 17 / Kapadokya Roma'ya bağlanır
  • 17 / Romalı şair Ovid sürgünde ölür (d. MÖ 43)
  • 21 / Galya'da Aedui ve Treveri'nin ayaklanması kısa sürede bastırılır
  • 23 / Çin'de Xin hanedanının çöküşü; Han hanedanı geri gelir. Başkent Louyang olur
  • 26 / Tiberius Roma'nın idaresini Praetoria Muhafızlarının başı Sejanus'u bırakarak Kapri'ye çekilir
  • 26 / Pontius Pilate Yahuda procurator'u olur
  • y. 33 / İsa'nın çarmıha gerilmesi
  • 35 / Pers kralı III. Artabanus Roma'nın yardımıyla kuzeni tarafından devrilir
  • 36 / III. Arbanus Part kralı olarak tahtına döner
  • 37 / Tiberius ölür ve yerine büyük yeğeni Caligula geçer
  • 39 / Caligula Herod Agrippa'yı Galile tetrarşlığı görevinden alır ve Herod Agrippa'yı yerine atar
  • 40 / Mauretania kralı Ptolemaiıs öldürülür; Mauretanialılar Roma'ya karşı ayaklanır
  • 40 / Güney Amerikalı Arawak halkları Orinoco Nehri aşağılarına göç eder ve Karayipler'e yerleşir
  • 41 / Yunan ve Yahudi İskenderiyeliler arasında şiddet
  • 41 / Caligula öldürülür ve yerine amcası Claudius geçer
  • 42 / Romalılar Muaretania isyanını bastırır; Mauretania Roma eyaleti yapılır
  • 43 / Vietnam'da Trung kız kardeşlerin Çin yönetimine karşı ayaklanması bastırılır
  • 43 / Aulus Platius tarafından Britanya'nın işgali; 47 yılında güney ve doğu bölgelerinin büyük kısmına boyun eğdirilmiştir
  • 44 / Yahuda Roma İmparatorluğuna eklenir
  • 46 / Romalılar Trakya Krallığının topraklarına katar
  • 47 / Aziz Paulus'un misyonerlik seyahatleri başlar (57'ye kadar)
  • 47 / Britanya'nın Romalı komutanın Ostorius Scapula kuzeyde Humber-Severen hattına kadar ilerler
  • 48 / Doğu Han imparatoru Huang Wudi, Çin yönetimini iç Moğolistan'da yeniden kurar

Dünya tarihi /MÖ 43–1/ İkinci Triumvirate; Brutus, Antonius ve Kleopatra'nın ölümü

pompeii

Dünya tarihi /51–90/ Roma'da Neron dönemi, Dört İmparator Yılı, Roma'nın Kudüs kuşatması