Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /181–230/ Sarı Türban İsyanı, Issus Savaşı, Sasaniler güçlendi, Partlıların sonu

Çin'de Han İmparatoru Lindi'nin (168-89) sarayındaki hadımların artan yozlaşması ve bir dizi doğal felaket 184'te katılanların taktığı başlığın renginden dolayı Sarı Türban İsyanı (Sarı Sarık olarak da bilinir) adı verilen büyük bir ayaklanma başlattı. 400.000'e yakın isyancı batıya başkente doğru aktı. Beş Ölçek Pirinç mezhebi tarafından alevlendirilen bir başka ayaklanma güneybatıdaki Sichuan'ı almayı başardı. Sarı Türbanlılar 185 başlarında büyük ölçüde ezilmesine rağmen Han imparatorlarının kontrolü zayıflıyordu.

Lingdi 189'da öldükten sonra yerine yarı kardeşi Xiandi (189-220) geçti, ancak hiçbir zaman gerçek güce sahip olamadı. Onun yerine imparatorlukta hakimiyeti 30 yıl boyunca başta güneybatıdaki Liu Bei ve güneyde Sun Quan olmak üzere bir dizi savaş beyiyle mücadele eden Han generali Cao Cao üstlendi.

Marcus Aurelius'un oğlu Commodus (180-92) 90 yıldır babasının yerine geçen ilk Roma imparatoru oldu, ancak bunun felaketlere yol açan bir seçim olduğu anlaşıldı. Kız kardeşi Lucilla tarafından düzenlendiği anlaşılan 182 yılındaki bir suikast girişiminden sonra Commodus giderek despotlaştı. Komploya karışan birçok senatör idam edildi ve yönetimin kontrolü praetorian prefect (saray muhafızlarının komutanı) Tigidius Perennis'in eline geçti.

Britanya ve Daçya'da (günümüz Romanya'sının büyük bölümü) küçük sorunlar meydana geldi, ancak oğlunu imparator ilan ettirmek için bir komplo düzenlendiğinden kuşkulanılan Perennis 185'te kendi birlikleri tarafından infaz edildi. İmparatorluk mabeyincisi Cleander yönetime hakim olup hükümet görevlerini en çok para verene satarken Commodus kendisini gladyatör olarak arenalarda dövüşmeye verdi. Tahıl dağıtımından sorumlu kişi Papirius Dionysius, Cleander'in görevden alınmasına yol açan yapay bir kıtlık düzenledi. Cleander'in ortadan kaldırılmasından sonra yerine geçen kişi de kısa süre sonra öldürüldüğünden daha istikrarlı bir yönetimi getirmedi.

Commodus kendisini giderek Herkül'le (Yunan kahramanı) özdeşleştirdi ve Roma'ya kendi adını –colonia Commodiana– verdi. En sonunda Commodus'un, kendisini öldürmeyi planladığına inan sarat muhafızlarının komutanı Laetus, 193 yılbaşı gününde harekete geçerek imparatoru zehirledi ve zehir yeterli olmayınca boğarak öldürttü.

Septimius Severus dönemi, Issus Savaşı, Roma'nın Ktesifon'u ele geçirmesi

Commodus'un 193'te öldürülmesinden sonra imparator ilan edilen şehrin valisi Helvius Partinax (126-93) üç ay sonra öldürüldü. Bu olay taht iddiasında bulunan rakiplerin muhafız kışlası önünde kimin imparator olacağı hakkında bir açık artırmaya girişmelerine yol açtı. Artırmayı Didius Julianus (133-93) kazandı, ancak hükümdarlığı hemen akabinde ayaklanan sınır birlikleri nedeniyle kısa sürdü; Tuna bölgesindeki birlikler Septimius Severus'u (y. 145-211) imparator ilan ederken, Suriye birlikleri komutanı Pescennius Niger'i (y. 135-94) imparatorluk tahtına getirdiler.

Severus Roma'ya daha önce ulaştı ve Caesar unvanını (ast seviyede imparator) Britanya valisi Clodius Albinus'a verdikten sonra, doğuya döndü ve 194 ilkbaharında orduları Niger'i Suriye'deki Issus Savaşında mağlup etti. Severus doğuda kaldı ve 195'te Pert İmparatorluğuna saldırdı. Fakat isyan eden Albinus'la meşgul olmak için batıya dönmek zorunda kaldı. Albinus Lugdunum (bugün Lyon) yakınlarında 197'de öldürüldü.

Severus bunun ardından Partlılara döndü ve bu defa başkentleri Ktesifon'u 197'de ele geçirerek Roma kontrolünü Dicle Nehrine kadar ilerletti ve yeni Mezopotamya vilayetini kurdu.

Britanya'daki sorunlar yaşlanan imparatoru 208'de bu vilayete gitmek zorunda bıraktı. Geniş çaplı bir Roma harekatı eyaletin kuzey sınırlarındaki Caledonialıları ve Maetae'yi 209'da uzlaşmaya varmak zorunda bıraktı. Ancak 210'da anlaşmayı bozup yeni bir sefer başlattılar. 211 Şubat'ta Severus Eboracum'da (York, İngiltere) öldü ve yerini oğulları Caracalla ve Geta'ya bıraktı. İskoç Savaşından sonra Roma'ya döndürseler de eş hükümdarlıkları kısa süreli oldu ve ikisi de 211 Aralık'ta öldürüldü.

Kuşan Hanedanlığının sonu, Caracalla'nın İskenderiye baskını

Hindistan'da Kuşan Hanedanı tarafından kontrol edilen topraklar Kral Kanishka'nın 140 ölümüden sonra azalmaya başladı ve özellikle Huvishka (160-90) yönetiminde büyük kayıplara uğradı. Vasudeda (190-225) yönetimindeki Kuşan hakimiyeti en sonunda Pers istilacıların onları Kuzeybatı Hindistan'dan çıkartmasıyla yıkıldı. Kuşan kralları çok küçülmüş bir ülkeyi bir yüzyıl daha yönetmeye devam etseler de en parlak dönemlerini geride bıraktılar ve etkileri yerel ölçekte kaldı.

Roma'da Caracalla'nın yönetimi halk tarafından tutulmadı. Getirdiği önlemler sırasında vatandaşlığın, imparatorluğun neredeyse tüm erkeklere verildiği 212 tarihli Antonine Anayasası da vardır. Ren'e başarılı bir seferden sonra (213'te) Caracalla daha uzak bölgelere gitmeye kalkışarak Mısır'a ulaştı. Bilinmeyen bir nedenle kızgınlığa kapıldı ve İskenderiye'nin tüm sakinlerinin kılıçtan geçirilmesini emretti.

Ertesi yıl Part İmparatorluğunun işgalini emretti. Muhafız alayının komutanı Opellinus Macrinus Caracalla'nın kendisini öldürmek istediğinden şüphelendi ve durumundan memnun olmayan bir askeri, imparatoru öldürmeye ikna etti. Caracalla'nın katlinden sonra ordu Macrinus'u imparator ilan etti. Severus ailesine karşı kökleşmiş bir sadakat mevcuttu ve Suriye'de Julia Domna'nın kız kardeşi Julia Maesa'nın torunu Elagabalus'u (203-22) tahta geçirmeyi amaçlayan bir isyan baş gösterdi. Macrinus desteğini kaybetti ve Haziran 218'de kaçtığı Kapadokya'da öldürüldü.

Elagabalus 221'de veliaht olarak kuzeni Alexanius'u evlat edindi. Bu ikisinin 222'de araları bozulduğunda ordu Alexanius'u destekledi ve Elagabalus öldürüldü. Alexanius 13 yaşında İmparator Alexander Severus unvanıyla tahta çıktı.

İran'da Part hükümdarlığı, veba hastalığı ve birbirini izleyen Roma işgalleriyle zayıflamıştı. Krallık 207'de VI. Vologeses'in kardeşi V. Artabanus rakip-kral ilan edildiğinde ikiye bölündü. 216'daki başka bir Roma işhali Midiya vilayetinin büyük kısmını tahrip etti. Bu karışıklığı fırsat bilen güneybatı Part vilayetinin hükümdarı Ardaşir topraklarını genişletti ve nihayet V. Artabanus'u 224 civarında mağlup etti. I. Ardaşir (224-42) bunun ardından kral ve Sasani hanedanının ilk hükümdarı ilan edildi. İran bir iç savaşla geçici olarak zayıflasa da Sasaniler Partlardan çok daha çetin rakipler olduklarını Romalılara gösterdiler.

Çin'de Cao Cao'nun oğlu Cao Pi 220'de Xiandi'yi tahttan feragat etmeye zorladı. İki yıl içinde Cao Pi, Liu Bei ve Sun Quan kendilerini imparator ilan ettiler. Han hanedanı ve Çin'in birliği sona erdi.

Kronolojik özet

  • 183 / Perennis Praetoria Muhafızlarının Komutanlığına getirilir
  • 183 / Çin'de Sarı Türbanlıların ayaklanması
  • 185 / Commodus'un yönetimi giderek tiranlaşırken Perennis imparatora karşı komplo şüphesiyle infaz edilir
  • 189 / Dong Zhou Çin'de hadımların yönetimini sona erdirdi
  • 189 / Haham Yehuda sözlü Musa Kanunlarını Mişna'da toplar
  • 190 / Son Han imparatoru Xiandi'nin tahta çıkışı
  • 190 / Demir işçiliği güneyde Botsvana ve Zimbabwe'ye kadar yayılır
  • 192 / Champa Krallığının Güneydoğu Asya'da kurulması
  • 193 / Commodus öldürülür; Pertinax imparator seçilir, ancak Didius Julianus tarafından tahtan indirilir; iç savaş Septimus Severus'un imparator ilan edilmesiyle sonuçlanır
  • 193 / Suriye'nin Romalı valisi Pescennius Niger lejyonları tarafından imparator ilan edilir
  • 194 / Severus Pescennius Niger'i yener ve öldürtür; Suriye iki eyalete bölünür
  • 197 / Severus Clodius Albinus'u Lugdunum'da (Lyon) yener; ardından Part Krallığını istila eder
  • 198 / Kuzey Mezopotomya Roma eyaleti olur
  • 200 / Kore'de Çin işgali sona erer; Kogurya, Peakche ve Silla devletleri büyümeye başlar
  • 200 / Maya şehri Tikal'in önem kazanması
  • 200 / Teotihuacan Amerikalıların en büyük şehri olur
  • 206-208 / Haydut Bulla Felix Güney İtalya'da terör dalgası estirir
  • 208-210 / Severus'un İskoçya'da askeri harekatları
  • 211 / Severus ölür; yerine oğulları Geta ve Caracalla geçer Caracalla iktidara tek başına sahip olmak için Geta'yı öldürtür
  • 212 / Caracalla Roma vatandaşlığını imparatorluğun tüm erkekleriine bahşeder
  • 213/214 / Caracalla yeni Germen konfederasyonu olan Alammani'ye karşı sefer düzenler
  • 214 / Mezopotamya'daki Edessa şehri Roma kolonisi olur
  • 215 / Caracalla İskenderiye halkının katledilmesi talimatını verir
  • 216 / Romalılar Part Krallığını istila eder
  • 217 / Caracalla Edessa'da öldürülür; Praetoria Muhafızlarının başı Macrinus imparator ilan edilir
  • 218 / Macrinus torunu Elagabalus imparator olan Julia Maesa tarafından örgütlenen direniş güçleri tarafından mağlup edilir
  • y. 220 / Han hanedanı çöker; yerine Shu, Wu ve Wei krallıkları geçer
  • 222 / Papa Calistus Roma'da Hristriyan karşıtı isyanlar sırasında öldürülür
  • 222 / Elegabalus Preatoria Muhafızları tarafından öldürülür; yerine kuzeni Alexander Severus geçer
  • 224 / Ardaşir İran'da "kralların kralı" ilan edilir
  • 224 / Part hükümdarlığı Pars valisi, Sasani hanedanını kuran I. Ardaşir'in ayaklanmasıyla yıkılır
  • 225 / Hristiyan ilahiyatçısı Tertulian ölür (doğumu y. 160)
  • 226 / Çin imparatoru Cao Pi ölür (d. 187)
  • 230 / I. Ardaşir Sutiye'yi işgal eder