Dünya tarihi /231–275/ Çin'de Üç Krallık ve Roma'da askeri anarşi dönemi, Abrittus Savaşı

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin onsekizinci bölümü

Çin'de Han hanedanının 220'deki nihai çöküşünü 350 yıl süren bir istikrarsızlık dönemi izledi. Üç Krallık dönemi (220-80) kuzeyde Wei; (başlangıçta Wei Wendi hükümdarlığında); ilk hükümdarı Shu Han Xuanda (221-23) olan Shu Han; ve güneyde hükümdarı Wu Wudi (222-52) olan Wu krallıkları arasında Çin'in üçe bölünmesine tanıklık etti. Wei Wendi yetenekli bir hükümdardı. Ancak yerine geçenler kuzey kabilelerinin saldırılarıyla uğraştı.

Roma imparatoru Alexander Severus ve annesi Julia Mamaea 235'te isyan eden birliklerce öldürülerek Severus hanedanı sona erdirildi. İsyanın lideri, basit bir aileden gelen subay olan Maximinus Thrax (235-38) imparator ilan edildi, fakat hükümdarlığının büyük kısmını kendisine destek olmaları için askerlere para bulmakla geçirdi. Bu tarih bir çoğu sınır ordularınca tahta geçirilip kısa süre sonra indirilerek öldürülen imparatorların birbiri ardına geldiği Roma'nın "askeri anarşi" döneminin başlangıcıdır. 238'de Kuzey Afrika'daki bir ayaklanma eyaletin yaşı ilerlemiş valisini İmparator I. Gordian unvanıyla tahta geçirdi.

Ancak kısa sürede acımasızca tahtan indirildi. Senato Maximinus'un görevden alındığını ilan etti ve Pupienus ve Balbinus'u aday olarak tespit etti. Genel tercih I. Gordian'ın torunu III. Gordian (238-44) yönünde olduğundan üçü kısa bir süre iktidarı paylaştılar.

Balbinus ve Pupienus'un bir süre sonra öldürülmesiyle tahtta III. Gordian yalnız kaldı. Altı yıllık hükümdarlığı imparatorluğa istikrar havasını tekrar getirdi, ancak 243-244'te İran'a karşı başlatılan savaş sırasında öldü. Ren ve Tuna sınırlarında Alman kabileleri arasında barbar konfederasyonlarının ortaya çıkması Roma İmparatorluğunun içinde bulunduğu güçlükleri daha da karmaşıklaştırdı. Bu kabileler arasında en önde gelen Alemanni konfederasyonuydu.

Caracalla 213'te bu tehlikeye karşı bir sefer düzenlendiyse de kabileler 260'ta İtalya'yı işgal edecek kadar güçlenmişti.

İran güçleniyor, Daçya'nın istilası, Carpilerin Got ittifakı, Abrittus Savaşı

İran, Şapur'un (241-72) hükümdarlığı zamanında gücünü yeniden kazandı. III. Gordian'a karşı Ktesifon yakınlarındaki Mische'de önemli bir muharebe kazandı. Bundan kısa süre sonra III. Gordian öldürüldü ve yerine ordu komutanı Philippus (veya "Arap" Philippus) geçti. Philippus Şapur'la barış yaptı, ancak Sasani topraklarından çıkmak için yüklü bir tazminat ödedi. Halefleri anlaşmanın hükümlerini ihlal etti ve bu nedenle 256'da Şapur Suriye'yi işgal etti ve Dura Europos ve Antakya şehirlerini ele geçirdi. O tarihte tahta bulunan Valerian (253-60) bir süre sonra Antakya'yı geri aldı. Bununla beraber 260'ta tuzağa düştü ve Şapur tarafından esir alındı. Romalılar karışıklık içinde kaldı Şapur'un orduları Iconium'a (bugün Konya) kadar ilerledi.

Roma İmparatorluğunun batı bölümleri de artan baskılarla karşılaştı. Roma eyaleti Daçya, Carpi halkı tarafından 214 civarından istila edildi. Carpiler yeni bir grup olan Gotlarla birlikte Tuna nehri üzerinde 239-40 yıllarında akınlara katıldı. İmparator Philippus'un 248'de Carpi ve Gotlara ödediği yıllık haracı ödemekten vazgeçmesi Moesia'yı (günümüzde Bulgaristan) istila etmelerine yol açtı. Philippus, Quintus Decius'u istilayla meşgul olması için gönderdi. Decius'un kazandığı başarılar birliklerinin onu imparator ilan etmesine yol açtı. Decius Roma'ya yürüyerek Philippus'u yendi ve öldürdü.

Roma'daki iç savaşı haber alan Gotların tekrar istilalara başlaması ise Decius'un 250'de tekrar Balkanlar'a gitmesine yol açtı. Gotlar önderleri Cniva başkanlığında Moesia eyaletlerini yakıp yıktılar ve başlıca şehir Nicopolis'i (günümüzde Bulgaristan'ın Nikopol şehri) kuşattılar. Savaş Romalılar için kötü geçerek mağlubiyetle sonuçlandı ve Decius Abrittus Savaşında 251'de öldü.

Yamato Krallığı Japonya'da Naa Ovasında (Orta Japonya) 250 yılı civarında belirdi. Hükümdarlarını geniş höyük mezarlara gömen bu krallığın orduları Orta Japonya'nın büyük kısmını ele geçirdi. Krallık hakkında bilgilerin büyük kısmı 238'deki Yamato kraliçesinin adını Himiko olarak kaydeden Çin kaynaklarından gelmektedir.

Alman ve Frankların Roma akınları, Gal İmparatorluğu

Valerian'ın Persler tarafından 260'ta tutsak alınması Roma İmparatorluğunun doğusu kadar batısı için de yıkıcı sonuçlara yol açtı. Valerian'ın oğlu Gallienus (260-68) İtalya'nın Alman kabilesi luthungi tarafından işgal edilmesine önleme çalışırken Alman ve Frank akıncılarının aştığı Ren sınırlarını güçlendirmek için kaynağa sahip değildi. Aşağı Germenia valisi Marcus Postumus bu sırada isyan ederek Gallienus'un Galya ve Almanya vilayetlerinin sorumluluğunu verdiği oğlu Saloninus'u öldürdü.

Postumus kendisini imparator ilan etmekte birlikte, daha önce tahtı gaspı edenler gibi Roma üzerine yürümeye girişmedi ve bunu yerine Gal İmparatorluğunu kurdu. Bu imparatorluk başlangıçta Britanya, İspanya, Batı Almanya'nın bazı bölümleri ile Galya'yı kapsadı. Postumus, resmi bir imparatorluğu yansıtan ve bir senatonun tamamladığı bir yönetim biçimi oluşturdu. Kendi birlikleri tarafından 269'da öldürülen Postumus'un yerine praetorian prefect Victorinus getirildi.

Batıda Got işgalleri ve doğuda Palmiralı Zenobia'nın isyanıyla karşı karşıya kalan Gallineus Gal İmparatorluğuna son verecek güce hiçbir zaman erişemedi. Ordu tarafından 268'de öldürüldü ve yerine Balkanlar'da savaşmaktan Galya'yla uğraşmaya zaman bulamayan II. Claudius Gothicus geçti. Roma İmparatorluğu ancak Aurelian (270-74) zamanında Galya'yla uğraşacak kadar güç kazanabildi. Bu sırada Gal İmparatorluğu zayıflamış ve son hükümdarı Tetricus (270-74) ordu içinde bölünmelerle karşılaşmaktaydı. Tetricus Chalos yakınlarında tutsak alındı ve Gal İmparatorluğu tekrar Roma imparatorluğuna katıldı.

Doğuda Roma hükümranlığına ciddi bir meydan okuma 260'tan sonra belirdi. Palmira şehri (bugün Suriye'de) Sasani İran'ın ilerlemelerine karşı bölgede Roma'nın tek sadık müttefikiydi. Hükümdarı Septimus Odaenathus (y. 220-67) Roma'dan Correcto Totius Orientuss (tüm doğunun mareşali) gibi çeşitli unvanlar almış ve Sasani İmparatorluğunu 262 ve 266'da işgal etmişti.

Odaenathus 267'de öldü ve karısı Zenobia (267-73) kendine ait bir imparatorluk kurdu. Orduları 269'da Suriye ve Mısır'ı ele geçirmiş ve Zenobia 271'de oğlu Vaballathus'u imparator ilan etmişti. Aurelian doğuya yürüdü ve kısa sürede Palmira'nın kazandığı toprakları alıp Palmira'yı 273 ilkbaharında kuşattı. Zenobia kaçmaya çalışırken tutsak alındı ve Palmira 273'te Roma hükümdarlığından kurtulmak için tekrar ayaklandığında yağmalandı.

Çin'de Yuandi (260-64) Shu Han'ı fethederek Wei'nin talihini düzeltti. Kısa süre sonra kendi generallerinden, Batı Jin hanedanını kuran ve Wudi (265-89) adını alan Sima Yuan tarafından devrildi. Orduları Wu Krallığını 280'de ezip topraklarını ilhak ederek kısa bir süre Çin'i birleştirdi.

Kronolojik özet

  • 232 / Romalılar I. Ardaşir'i Mezopotamya ve Kapadokya'dan çıkartır
  • 235 / Roma'da askeri anarşinin başlaması; 50 yılda 20'den fazla Roma imparatoru
  • 235 / Yukarı Ren bölgesinde ciddi Alamanni akıntıları
  • 238 / Carpi ve Gotlar Tuna'yı geçer ve Moesia'yı yağmalar
  • 238 / I. Gordian imparator ilan edilir, ancak sadece 22 gün tahtta kalır; III. Gordian büyükbabasının ölümünde Roma imparatoru olur
  • 239 / Sasani hükümdarı I. Ardaşir Carrhae ve Nisibis şehirlerini ele geçirir
  • 241 / I. Şapur Pers hükümdarı olur
  • 241 / Peygamber Mani (Manhaizmin kurucusu) İran'da öğretilerini yaymaya başlar
  • 242 / Gotlar Güney Rusya'ya hakim olur
  • 242 / Kuşanlar Sasani eyaleti Baktria'yı istila eder
  • 244 / III. Gordian Pers seferinde öldürülür; Arap Philippus Roma imparatoru olur
  • 247 / "Arap" Philippius Roma'nın 1000. yıldönümü kutlamalarına nezaret eder
  • 247 / Japonya'da Yamato kraliçesi Himiko Kunukoku krallığına saldırır
  • 249 / Çin'de Wei hanedanını çöküşü
  • 249 / Decius, Philippius'a karşı isyanından sonra Roma imparatoru olur
  • 250 / Tiahuanaco Peru'da önemli bir merkez haline gelir; Klasik Maya Uygarlığının başlangıçları
  • 250 / Aksum (günümüzde Etiyopya) iktidarının kral Afilas hükümdarlığında yayılması
  • 251 / Roma imparatoru Decius Gotlara karşı savaşta öldürülür
  • 253 / Alamanniler ve Frank barbarları Galya'yı istila eder
  • 256 / Sasani Pers güçleri Antakya'yı alır
  • 257 / Decius Hristiyan ibadetini yasaklayan ferman çıkartır
  • 258 / Kartaca piskoposu Cyprion'un şehadeti
  • 260 / I. Şapur Valerian'ı yener ve tutsak alır; Gallinues Roma imparatoru ilan edilir
  • 260 / Kopan Galya İmparatorluğunun Postumus tarafından kurulması
  • 265 / Batı Jin Hanedanı daha önce Wei tarafından yönetilen topraklara egemen olur
  • 267 / Trakya, Makedonya ve Yunanistan'a kitlesel Got istilası
  • 267 / Suriye'de eski Roma müttefiki Palmira kralı Odaenathus'un öldürülmesi
  • 267 / Odaenathus'un dul eşi Zenobia Palmira'da iktidara sahip olur, Roma'ya karşı isyan eder ve Küçük Asya'nın en büyük kısmını ele geçirir
  • 269 / İmparator II. Claudius Gotlara karşı Naissus'ta önemli bir zafer kazanır
  • 271 / Roma imparatoru Aurelian Daçya'nın boşaltılması talimatını verir; Mısır'ı Roma'ya yeniden kazandırır
  • 271 / Zenobia oğlu Vaballathus'u imparator ilan ettirir
  • 273 / Aurelian Palmira isyanını bastırır
  • 274 / Tetricus Aurelian tarafından mağlup edilir; Galya İmparatorluğu Roma İmparatorluğuyla birleşir
  • 275 / Aurelian'ın öldürülmesi; yerine Tacitus geçer
  • 275 / Franklar ve Alamanniler Galya'yı tekrar kasıp kavurur
  • 275 / Antonius gelecekteki manastarının yakınında, münzevi çöl hayatına çekilir