Dünya tarihi /401–450/ Batı Roma'nın çöküş süreci, Britanya'nın bağımsızlığı, İspanya'nın Vizigotlara kaybı, Vandal Krallıkları

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin yirmi ikinci bölümü

Batı Roma İmparatorluğu 400'de nispeten güven içinde görünmesine rağmen, on yıl içinde büyük felaketlere uğradı. 401'de yaşanan ve 405'te tekrarlanan Got istilaları Kuzey İtalya'yı harabeye çevirdi. Daha sonra 406'nın son gününde Alan ve Sueve adlı diğer iki barbar grubun katıldıkları Vandal güruhları Mainz yakınlarında donmuş Ren Nehrini geçti ve Treveri'yi (günümüzde Reims, Almanya) ve Remi'yi (günümüzde Reims, Fransa) yağma etti ve Pirenelere erişine kadar güneybatıya doğru ilerledi.

Britanya'nın Roma'dan bağımsızlığı, Vizigotların İtalya'yı yeniden istilası, Roma'nın yağmalanması

Bu esnada, Britanya orduları 406'dan itibaren bir dizi gaspçıyı imparatorluğa yükseltmişti. Bunlardan sonuncusu olan III. Konstantin (407-11) Britanya'da kalan Roma ordularının çoğunluğunu beraberine alarak 407 ilkbaharında Roma İmparatorluğunun başında bulunan Honorius'tan tahtı almak hedefiyle Galya'ya geçti.

Konstantin'in yenilmesine ve 412'de Arles'da ele geçirilmesine rağmen Britanya'daki yerli liderler muhtemelen Konstantin'in lejyonu tarafından yüzüstü bırakıldıkları için kızarak 410'da Britanya'daki son Roma memurlarını kovmuşlardı. Britanya artık Roma İmparatorluğundan bağımsızdı.

Vizigotların önderi Alaric (y. 395-410) 408'de İtalya'yı bir kez daha istila etti. Romalı komutan Stilicho'nun şehri terk etmesi karşılığında Alaric'e büyük bir rüşvet verilmesi konusunda senatoyu ikna ettiği, ancak bir hükümet darbesi neticesinde devrildiği ve öldürüldüğü anlaşılmaktadır. Alaric 409'da Roma valisi Attalus'u girişimi ele geçirmek gayretiyle imparator ilan ettirdi. Bununla beraber tüm müzakereler sonuçsuz kaldı. Sonuçta Vizigotlar 24 Ağustos 410'da Roma'ya girdi ve üç gün boyunca Roma'yı yağmaladılar. Olay tüm Roma dünyasını sarstı, fakat Alaric aynı yıl öldüğünden İtalya'da hakimiyet kuramadı.

Güney Amerika'da Titicaca gölünün (bugünkü Peru ile Bolivya arasındaki sınırda) 25 kilometre güneyindeki Tiwanaku şehri 5. yüzyılda 8 kilometre kareyi kaplayarak en büyük boyutlarına ulaştı. Merkezi bölgesi bir dizi tören binaları ve tapınaklar içerdi. Bunlar insan başlarıyla ve doğa üstü yaratıklarla süslü yarısı toprak altındaki tapınak ile muazzam ve çok güzel süslenmiş Güneş Geçidi gibi yapılardı. Bu yapılar Peru ve Bolivya'nın Altiplano (düz yüksek plato) bölgesine hakim olan ve etkisi Kuzey Bolivya'ya kadar uzanan Kolomb öncesi büyük bir kültür tarafından dikildi.

Barbarların İspanya'yı işgali; Constantius'un Vizigotlardan yardım isteği ve İspanya'ya yerleşmeleri

Ren'i 401 yılında geçen Barbarlar önce bir dizi şehri yağmalamış, ardından güneybatıya, Aquitania'ya hareket etmiş ve Pireneleri aşarak İspanya'da geniş Roma topraklarını işgal etmişlerdi. Roma ordu komutanlarından Constantius 416-18'de Wallia yönetimindeki Vizigotları (415-18) İspanya'yı işgal etmeye ikna etti. Wallia İspanya'da Alanları ve Siling Vandallarını ezici bir yenilgiye uğrattı. Wallia bununla beraber bir kısım barbarın Güney İspanya'da yerleşmelerine izin verdi ve Asing Vandallarını ve Sueveleri Kuzeybatı İspanya'da bıraktı. Wallia bunun karşılığında Güneybatı İspanya'nın büyük kısmının resmi olarak sahipliğiyle ödüllendirildi.

Akdeniz'in diğer tarafında Kuzey Afrika'nın Romalı valisi Boniface 429'da uzun zamandır hısmı olan Aetius'a karşı ayaklandı ve Siling Vandallarını yardımına çağırdı. Vandal kralı Gaiseric (429-77) Cebelitarık Boğazından -söylendiği kadarıyla- 80.000 kişilik halkıyla geçti ve Boniface'e yardım etmek yerine hızlı Kuzey Afrika'nın büyük bölümünü işgal etti.

Romalılar Gaiseric'in Mauretania'yı (günümüzde Cezayir ve Fas) işgalini tanıyarak 435'te bir antlaşma yaptı. Gaiseric bu antlaşmayı bozdu ve 439'da savaşçıları Kartaca'yı işgal ederek bağımsız bir Vandal Krallığı kurdu.

Doğu Jin Hanedanı dağılıyor, On Altı Krallık Tabgaç altında birleşiyor, Batı Roma'nın hızla küçülmesi

Çin'de Doğu Jin Hanedanı 420'de Gongi'nin tahttan feragat etmesiyle sona erdi. Yerine geçen ve eskiden balıkçılık yapmış olan Song Wudi (420-22) generalliğe yükselmiş ve Liu Song hanedanını kurmuştu. Güney krallığının kuzey sınırlarını barbar kabilelerine karşı güçlendirdi, ancak oğlu Wendi'nin (424-53) hükümdarlığında kuzeyliler önce Luoyang'ı 424'te ele geçirdi. 25 yıl sonra da Liu Song başkenti Nanking'i kuşattı. Song Wudi merkezi bürokrasiyi güçlendirmesine karşın, Budist ve Taoist manastırlarının artan gücü ve zenginliği devletin ekonomik temelini zayıflattı. Wendi'nin yerine gelenler zayıftı ve 479 yılında Liu Song kısa süren Qi hanedanı (479-502) tarafından devrildi.

Bu esnada, Kuzey Çin'de On Altı Krallık, Kuzey Wei hanedanını (386-534) kuran Tuoba Wei (bir Türk göçebe grubu / Tabgaç Devleti) yönetimi altında birleşmişti. Kuzey Wei 6. yüzyıl başlarında Wei göçebelerinin Çin elbiseleri ve dilini kabule zorlanmaları karşısında başlayan isyanın ardından 6. yüzyılda ikiye bölünene kadar Kuzey Çin'i yönetti.

Avrupa'da Batı Roma İmparatorluğu barbarların giderek daha çok toprağını ele geçirmesi karşısında toprak yitirmeye de devam etti. 420'lerde Teodorik'in (418-51) hükümdarlığı altındaki Vizigotlar 430'da güneybatıya doğru itilmeden önce Galya'nın Akdeniz sahillerinin bazı bölümlerini ele geçirdi. Bu tarihlerde yeni bir barbar grubu olan Hunlar da imparatorluğa karşı bir tehdit oluşturmaya başladı. Orta Asya'ya gelen ve Gotların arka bölgelerinde yarattığı baskı 378'de Balkanlar'da krize yol açan bu göçebe grup o tarihten itibaren batıya kaymıştı.

Kuzey Afrika'nın Vandallara, Kuzey Galya'nın Franklara ve İspanya'nın Vizigotlara kaybı

Romalı General Aetius, Honorius'un 423'te ölümünden sonra Roma'da yetiştirilen bir gaspçı olan John'un davasını desteklemek üzere bir Hun kuvvetini hizmetine aldı. Aetius güç zeminini ve patrician olarak (geç Roma İmparatorluğunda en kıdemli makam) atanmasını emniyete almak için Hunları 420'lere kadar kullanmaya devam etti. 435'te Aşağı Ren bölgesini yağmalayan Burgonların saldırılarına karşı yardım etmeleri için Hunları çağırabildi. Burgonlar kesin olarak yenilgiye uğratıldı ve daha sonra İtalya'nın kuzeybatı bölgesinden çıkmaları mümkün olmadı.

Ancak Batı Roma İmparatorluğunun idaresindeki bölge sürekli olarak küçüldüğünden bunlar geçici başarılardı. 429-39 yıllarında neredeyse tüm Kuzey Afrika'nın Vandallara (ve 440'da Sicilya'nın), Kuzey Galya'nın 450'de Franklara, 418'den sonra Güneybatı Galya'nın ve birkaç yalıtılmış mevzi dışında tüm İspanya'nın 430'larda Vizigotlara kaybı, İtalya'da elde kalan müstahkem mevkilerin ve Güneydoğu Galya'nın kaybedilen vilayetleri tekrar ele geçirmek için yeterli vergi geliri sağlayamaması sonucuna yol açtı.

III. Valentinian'ın (425-55) Roma İmparatorluğunda uzun hükümdarlığı tahta çocuk yaşta gelmiş olması ve Batı Roma İmparatorluğunun son güçlü generali Aetius'u öldürtene kadar otoritesini hiçbir zaman kabul ettirememiş olması nedeniyle istikrar sağlamadı.

Eski Roma topraklarında yerleşen Barbarlar, Kuzey Galya'da Franklar ve Güneybatı Galya ve İspanya'da Vizigotlar başta olmak üzere kendi krallıklarını kurmaya başladılar. Britanya'nın durumu, bu vilayet barbar istilalarına boyun eğmek yerine Roma'ya karşın isyan ettiği için çok daha farklıydı. Geçen dönemlerde Roma ordusunun denetimini bu eyalette tekrar kabul ettirmesi beklenirdiyse de imparatorluğun kendi komutanları yönetiminde savaşan barbar birliklerine giderek daha fazla ihtiyaç duyması nedeniyle bu eyaleti geri alacak bir ordu fiilen mevcut değildi.

Britonlar kendi başlarına bırakıldılar. Bazı Roma kurumlarının bir süreliğine devam etmiş olduğu görülmektedir: Piskopos Germanus 429'da adayı ziyaret ettiğinde Roma unvanları taşıyan bazı kişilerle karşılaştı. Ancak -Britanya savunmalarının zayıflığı ve karşılarına çıkacak merkezi bir gücün olmaması nedeniyle bölgeye çekilen- barbar akıncıları artan sayılarda geldi. Britanya'nın önde gelen kişileri 446 yılı civarında Aetius'a çaresizlik içinde bir mektup yazarak yardım talebinde bulundu. "Britonların bu sızlanmalarına" hiçbir cevap verilmedi ve birkaç yıl içinde Anglus, Sakson ve Jut akıncıları eski Roma eyaletini işgal etmeye başladı.

Kronolojik özet

  • 401 / Vizigotlar Alaric yönetiminde Kuzey İtalya'yı işgal eder
  • 402 / Stilicho Vizigotları İtalya'dan çıkartır
  • 404 / Aziz Jerome İncilin Vulgate (Latin) çevirisini tamamlar
  • 406 / Vandal, Alan ve Suev kalabalıkları Roma İmparatorluğunun içlerine kadar girer
  • 407 / Britanya'daki ordu tarafından imparator ilan edilen gaspçı III. Konstantin Galya'ya girer
  • 408 / III. Konstantin hükümranlık alanını İspanya'ya genişletir
  • 409 / Vandallar, Alanlar ve Suevler İspanya'ya geçer; Alaric İtalya'yı tekrar işgal eder ve Roma'yı kuşatır
  • 410 / Alaric'in Gotları Roma'yı ele geçirip yağmalar
  • 411 / III. Konstantin Arles'da tutsak edilir
  • 411 / Suevler Kuzeybatı İberya'da bir krallık kurar
  • 415 / Kumaragupta Gupta İmparatorluğunun hükümdarı olur
  • 420 / Peru'daki Moche kültürü 50 milyon tuğla kullanarak Güneş Tapınağını inşa eder
  • 420 / Doğu Jin devrilir; Lui Song hanedanı kurulur
  • 422 / Doğu imparatoru II. Theodosius Hunlara yıllık haraç vermeye mecbur kalır
  • 424 / Aetius gaspçı John'u desteklemek niyetiyle Hun güçleriyle İtalya'yı işgal eder
  • 425 / John yenilir; III. Valentinian Batı'da imparator olur
  • 428 / Konstantinopolis patriği Nestorius İsa'nın insani ve ilahi doğasını ayıran yeni bir doktrin getirir; doktrin heretik ilan edilir
  • 429 / Vandallar, Cebelitarık Boğazını geçerek Kuzey Afrika'ya girer
  • 429 / Piskopos Germanus Pelajianizmin kökünü kazımak için Britanya'yı ziyaret eder
  • 429-31 / Boniface ve Aetius'un Roma sarayındaki üstünlük mücadelesi Boniface'in ölümüyle sona erer
  • y. 431 / Papa Celestine Palladus başkanlığında İrlanda'ya heyet gönderir
  • 433 / Atilla Hunların hükümdarı olur
  • 434 / Hunlar II. Theodosius'un ordusunu Trakya'da yener
  • 436 / Burgonlar Roma hizmetinde çarpışan Hunlara yenilir
  • 438 / Roma imparatorluğunda çelişen kanunları uyumlaştırmak için hazırlanan Theodosius kanunnamesinin yayınlanması
  • 439 / Vandallar Kartaca'yı ele geçirerek Kuzey Afrika'nın fethini tamamlar
  • 440 / Budist tetkik merkezi Nalanda'da Ganj Ovasında kurulur
  • 440 / Vandal kralı Gaiseric Sicilya'yı istila eder
  • 442 / Gaiseric III. Valentinian'la Kuzey Afrika'daki hükümranlığını tanıyan bir antlaşma imzalar
  • 444 / Taoizm Kuzey Wei'nin resmi dini yapılır
  • y. 445 / Saksonlar Güney İngiltere'de yerleşmeye başlar
  • 446 / Kuzey Wei Taoist reformlarına karşı Budist isyanları
  • 446 / Burgonlara Cenevre bölgesinde imparatorluk arazisi bağışlanır
  • 447 / Atilla hükümdarlığındaki Hunlar Trakya'yı işgal eder ve İmparatorluktan ağır bir haraç alır
  • 449 / Britanya hükümdarı olan Vortigern'in iki Sakson lideri Hengist ve Horsa'yı Knet'te yerleşmeleri için çağırdığı söylenir
  • 449 / Efes Konsili İsa'nın tek bir ilahi doğaya sahip olduğu doktrini Monofizitizmi kabul eder
  • 450 / Kuzey Wei idari reformlarının önde gelen mimari Cui Hao'nun ölümü
  • y. 450 / Teotihuacan'ın etkisi Guatemala'ya kadar uzanır
  • y. 450 / Peru'dan Nazca halkı çölde büyük petroglif resimler çizer
  • y. 450 / Franklar Hollanda'da Somme'ye kadar toprakları ele geçirir
  • 450 / II. Theodosius ölür; Marcian Doğu imparatoru olarak yerine geer