Dünya tarihi /651–700/ Sünni ve Şii bölünmesi, Cemel Savaşı, Araplar'ın Konstantinopolis'i kuşatması

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yirmi yedinci bölümü

Sünni ve Şii müslümanlar arasındaki bölünme halifeliğin nasıl intikal edeceği konusundaki keskin görüş ayrılıklarının bir sonucu olarak ortaya çıktı. Bu görüşler başlıca seçim (ilk üç halifenin tespitinde yapıldığı gibi) veya soydan geçme yolları olarak ayrıldı. Halife Osman (644-56) keni klanı Emevilerin üyelerine ayrıcalık tanımıştı. Osman, düşük konumlarından dolayı hınç besleyen Mısırlı askerler tarafından 656'da katledildi. Bunun üzerine, Ali ibn Ebu Talip dördüncü halife oldu.

Hazreti Muhammed'in kuzeni ve damadı olarak soy itibariyle ilk sırada gelen Ali, tüm İslam dünyasında benzersiz bir konuma sahip olmakla beraber birçok sorunla karşılaştı. Ali 656'daki Cemel Savaşı tüm tarafları kucaklayıcı siyasetine karşı çıkan peygamberin dul eşi Ayşe'nin ve taraftarlarının isyanının üstesinden geldi.

Suriye'nin Emevi emiri Muaviye halifelik iddiasında bulundu, ayrıca soy ilkesine karşı çıkan bir mezhep olan Hariciler de Ali'ye meydan okudu. Ali 661'de bir Harici tarafından öldürüldü ve Arap Emevi hanedanını kuran Muaviye'nin kendisini halife ilan etmesinin yolu açıldı. Ali'nin yandaşları kendi partilerini oluşturarak, İslam'ın Sünnilere muhalefet eden farklı bir dalı olan Şiiliği kurmaya başladılar.

İmparator II. Konstans sarayıcı 663'te Roma'ya aktararak İtalya üzerinden Bizans'ın hak iddiasını tekrar yerleştirmeye çalıştı. Ancak Arap güçlerinin Anadolu içlerine akınları otoritesinin çökmesine yol açtı; 668'de öldürüldü ve yerine IV. Konstantin tahta geçti. Anadolu'ya Arap akınları sürdü ve 670 yılına gelindiğinde Araplar Bizans başkenti Konstantipolis'e erişerek 677 yılına kadar sürecek olan ilk kuşatmayı başlattılar.

Kore'de birleşik Silla Krallığı, uzun zamandır süren Üç Krallık dönemini Tang Çin'inin yardımıyla sona erdirdi. Tang, Paekche Krallığını yıkarken, Silla ve Tang güçleri beraberce Kogurya'ya boyun eğdirdi ve böylelikle tüm Kore Yarımadası Silla'nın kontrolü altına girdi.

Konstantinopolis'i kuşatan Araplar, Birinci Bulgar İmparatorluğu, Kerbela Olayı

Maya şehir devleti Tikal, taş yazılarındaki zaman boşluğunun işaret ettiği, Tikal hiatus (Tikal aralığı) olarak bilinen komşu şehir devletlerinin bir yüzyıllık kültürel ve siyasi hakimiyet döneminden sonra tekrar canlanmaya başladı. 672 tarihli bir yazıt, rakip şehir devleti Dos Pilas'a karşı bir askeri seferi kaydeder. İzleyen on yıl içinde Tikal geç klasik dönem (600-900) Mayaları arasında eski konumunu yeniden kazandı ve şehrin yöneticileri siyasi hırslarıyla eşit düzeyde bir inşaat programına girişerek büyük piramitler, top sahaları, dolgu yollar, gözlem evleri ve saraylar yaptırdı.

Konstantinopolis'i kuşatan Arap güçleri şehrin heybetli surlarını aşamadı ve sonunda yeni Bizans gizli silahının -Rum ateşi- kullanılmasıyla geri püskürtüldü. Bu silah 671'de Syllaeum Savaşı'nda Arap filosunun imha edilmesine yardımcı oldu ve muhtemelen Halifeliği 30 yıllık bir ateşkese zorlayan faktörlerden birini oluşturdu. Araplarla yapılan ateşkes, Balkan Dağlarının kuzeyindeki Bizans topraklarını 681'de ele geçirerek birinci Bulgar imparatorluğunu kuran Bulgarları uzak tutma gayreti içindeki yorgun Bizans İmparatorluğuna nefes alırdı.

Şiilerin önderi, Muhammed'in torunu el Hüseyin bin Ali 680 yılındaki Kerbela Savaşı'nda Emevi kuvvetleri tarafından kuşatıldı, günlerce susuz bırakıldı ve sonunda teslim olması üzerine öldürüldü. Şiiler Hüseyin'i şehit olarak kabul etmekte ve bu olayı günümüze kadar anmayı sürdürmektedir.

Çin'de 690'da İmparatoriçe Wu, devleti eşi ve oğulları adına on yıllarca idare etmesinin ardından en sonunda -Çin tarihinde bunu yapan tek kadın olarak- tahta çıktı. Wu kendi hanedanı Zhou'yu kurarak 705 yılına kadar başında bulundu.

Halife Abdülmelik; Dinar, dirhem ve Kubbet'üs-Sahra, Araplar'ın Kartaca'yı alması

685'te halife olan Abdülmelik, hilafetin idare şekline önemli değişiklikler getirdi. Hükümeti merkezleştirdi, tüm devlet işlerinin Arapça yapılmasında ısrar etti, barid'i (posta/bilgi toplama hizmeti) kurdu ve 697'de yeni bir sikke olan dinar ve dirhem'i bastırdı. Ayrıca Kudüs'te Tapınak Tepesi'nde büyük bir ibadet mekanının yapılmasını istedi. Bu emirle başlatılan Kubbetüs Sahra 692'de tamamlandı.

Bizans İmparatoru II. Iustinianos'un sert hükümdarlığı geniş muhalefet yaratmıştı. Iustinianos 695'te tahttan indirilerek burnu kesildi ve yerine Leontius imparator oldu. Ancak 698'de Kuzey Afrika'daki son Bizans mevzisi Kartaca'nın Araplarca alınması başka bir isyanın çıkması sonucunu yarattı ve bu sefer Leontius selefiyle aynı kaderi paylaştı.

Yüzyılın bitimi Amerikalar'da bir değişim ve huzursuzluk zamanıydı. Kuzey Amerika'da mızrağın yerini, yaygın olarak benimsenen ok ve yay aldı. Meksika Vadisinde 700 civarında bir zamanlar 100.000 kişiyi barındıran büyük şehir devleti Teotihuacan çöktü ve altı yüzyıl süren gelişme ve hakimiyet dönemi sona erdi. Toplumsal, ekonomik ve çevresel faktörler muhtemelen bu çöküşün sebepleri arasındadır.

Kronolojik özet

  • 651 / Kuran'un standart yazımı halife Osman tarafından neşredilir
  • 651 / III. Yazdegird'in ölümü Sasani İmparatorluğunun ve Zerdüştlüğün sonunu simgeler
  • 654 / Anglo Sakson Mercia Kralı Penda ölür
  • 655 / Mast Muharebesi: Arap donanması Bizans filosunu yok eder
  • 656 / Osman'ın öldürülmesi; Ali halife olur, ancak veraseti tartışma konusu olur
  • 657 / Pakal Maya şehir devleti Palenque'in hükümdarı olur ve astronomi gözlemevi inşa ettirir
  • 661 / Sünni-Şi bölünmesi; Muaviye İslam'ın beşinci halifesi olur
  • 664 / Whitby Sinodu – İngiliz din adamları Kelt Hristiyanlığı yerine Roma Hristiyanlığını kabul eder
  • 664 / Araplar Afganistan'ın büyük kısmını ele geçirir
  • 668 / Bizans İmparatoru II. Konstans'ın öldürülmesi; IV. Konstantin tahta geçer
  • 668 / Silla krallığı Kore'yi birleştirir
  • 670 / Konstantinopolis'in ilk defa kuşatılması (677'te kadar)
  • 672 / Maya şehir devleti Tikal'in yeniden canlanması
  • 673 / "Rum Ateşi"nin Bízanslılar tarafından Konstantinopolis'in kuşatılması sırasında tekrar kullanılması
  • 677 / Syllaeum Muharebesi: Bizans filosu Arapları yok ederek 30 yıllık bir barışı temin eder
  • y. 680 / Hintli matematikçiler temel ondalık ve daha sonra tanınacağı adıyla Hint-Arap ondalık hane sistemini geliştirir
  • 681 / Bizans, Birinci Bulgar İmparatorluğunu kuran Bulgarlara toprak verir
  • 683 / Araplar Tanca şehrine erişir
  • 690 / İmparatoriçe Wu Çin tahtına gelerek Zhou hanedanını kurar (705'e kadar)
  • 691 / Sebastopolis Muharebesi; Araplar II. Iustinianus'u yenip Ermenistan'ı alır; Iustinianus intikam almak için kaçan Slavları öldürür
  • 692 / Kubbetüs Sahranın inşası tamamlanır
  • 695 / III. Iustinianos Leontius tarafından tahttan indirilir ve burnu kesilir
  • 695 / Maya şehir devleti Kalakmul'un Kralı Jaguar Paw tutsak edilir ve Tikal güçleri tarafından kurban edilir
  • 697 / Yarı efsanevi Venedik Doçu Paolo Lucio Anafesto'nun doğum günü
  • 698 / Araplar Kartaca'yı ele geçirir ve yıkarlar; Tunus kurulur; Kartaca'nın kaybı Leontius'un tahttan indirilmesine yol açar
  • y. 700 / Huare Peru'da Moche'yi ele geçirir
  • y. 700 / Meksika vadisindeki Teotihuacan şehrinin çöküşü
  • y. 700 / Kuzey Amerika yerlileri ok ve yay kullanmaya başlar