Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /801–850/ Kahvenin Etiyopya'da keşfi, Bulgarların Konstantinopol kuşatması, Beyt'ül Hikmet

Tibet İmparatorluğu 9. yüzyılın ilk yarısında gelişti ve kontrolünü Bengal Körfezine genişletti. Orta Asya'daki etkisi Tang Çin'inin bölgesindeki zayıflığına bir işarettir. Gurjara-Pratihara hanedanı bu dönemde Kuzey Hindistan bölgesini birleştirerek İslam'ın ilerlemesini duraklatmış, günümüz Hindistan'ında Kanauj olarak adlandırılan bölgeyi 801 yılında II. Nagabhata tarafından ele geçirilmesiyle gücünü artırmayı sürdürmüştü.

Güneybatı Asya'da bulunan Cava Adasındaki Budist anıtı Borobudur Tapınağı 9. yüzyıl başlarında tamamlandı. Dünyadaki en geniş Budist anıtı olan muazzam yapı, 2 milyon taş blok içermekte ve dış yüzeyi yaklaşık 2000 metrekare taş kabartmayla kaplıdır. Anıt üç boyutlu bir mandala, başka bir adla kozmik bir tekerdir; 3 kilometre uzunluğundaki yürüyüş yolundan ilerlemek Nirvana'ya (aydınlanma) seyahati canlandırmaktadır. Destansı bir başarı olan inşaatı, bölgedeki geniş deniz ticaretinden zenginlemiş Srivijaya İmparatorluğunun (y. 760-1402) gücünün kanıtı niteliğindedir.

Srivijaya etkisi bu dönemin büyük kısmında daha önce Çinlilerin Funan adını verdikleri Mekong Havzası Krallığı da dahil olmak üzere Güneybatı Asya anakarasına uzandı. Ancak, ailesinin topraklarını yaklaşık 770'ten itibaren sessizce genişleten bir vasal kral olan II. Jayavarman 802'de bağımsız Khmer İmparatorluğunu kuracak kadar güçlendi ve kendisini chakravartin, "evrensel hükümdar" olarak ilan etti. Bu terim Sanskritçede "tanrı-kral" anlamına gelmektedir. Khmer kralları otoritelerini tanrılarla doğrudan bağlantılarına dayandırdı ve bağlantıyı gelecek yüzyıllarda tapınak şehri Angkor'da kuracakları anıtlarda yansıttı.

Hazar İmparatorluğu hanı Bulan, 801 civarında üç İbrahimi din hakkında bir tartışma yürüttü ve bunun sonucunda Yahudilikte karar kıldı.

Bizans – Bulgar savaşları devam ediyor, Krum'un Konstantinopolis'i kuşatması

Bizanslılarla Bulgarlar arasında çatışma (bkz. 671-90) 9. yüzyılın başlarında devam etti. Bizans İmparatoru I. Nikeferos'un (802-11) iki defa Bulgar başkenti Pliskas'ı talan etmesine rağmen Bulgar Hanı Krum, savaşı sürdürerek düşmanıyla daha sonra 811'de bir muharebede karşılaştı. Nikeforos savaşta öldürüldü ve Krum düşmanının kafatasını gümüşle kaplatarak içki kadehi yaptırdı. İki yıl sonra Krum Bizans başkenti Konstantinopolis'i kuşattı, ancak şehir surlarını aşamadı ve Trakya'nın büyük kısmını tahrip ederek geri çekildi.

Charlemagne (bkz. 760-800) 814'te öldü ve hayatta kalan son oğlu Dindar Ludwig (814-40) tahta çıktı. Bir önceki yıl babasıyla birlikte eş imparator ilan edilmişti.

İLGİLİ:  Felsefe ve din alanındaki büyük düşünürler

Bilgelik Evi, Cebir, Harun Reşid reformları, Büyük Moravya İmparatorluğu

Bilgelik Evi veya Beytü'l-Hikme, Abbasi dönemi Bağdat'ında klasik eserlerin çevirisine ve eğitim çalışmalarına adanmış bir kurumdu. İslam entelektüel rönesansının ağırlık merkezi, Çeviri Hareketinin kalbi ve El Harizmi (y. 780-850) gibi büyük bilgilerin yaşadığı yerdi. Cebir, Algebra kelimesi, matematik konusundaki Kitab el Cebir veya Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap isimli büyük eserinden gelmiştir.

Bilgelik Evi 822'de el Memun tarafından güçlendirildi. Babasının ölümünden sonra kısa bir mücadelenin ardından 813 yılında halife olan Harun Reşid (bkz. 791-800) rasathaneler inşa ederek ve dünyanın en iyi bilginlerini etrafında toplayarak entelektüellerin himayesi geleneğini sürdürmüştü.

Çeviri Hareketi, Abbasi İran'ının selefi Sasanilerin uygulamalarını taklit ederek diğer kültürlerden ve daha eski geleneklerden kitapları topladı ve Arapçaya tercüme etti. Böylelikle kaybolabilecek birçok eski eser muhafaza edildi. Örneğin Ptolemaios'un ufuk açıcı Almagest, Yunancadan Arapçaya 827'de çevrildi ve Avrupalı bilgilerin bu eski metne ancak Arapça çevirisi sayesinde erişebildi.

Karolenj İmparatorluğundaki (800-88) iç çekişmeler Dindar Ludwig ile oğullarının mirasları konusundaki gerilimden kaynaklandı. İlk eşinin -oğulları Lothair, Pepin ve Alman Ludwig'in annesi- ölümünden sonra evlendiği ikinci eşi ihtiraslı Bavyeralı Judith, Dindar Ludwig'i daha önce Lothair'e vaat edilen toprakları kendi oğlu Dazlak Charles'a (823-77) bırakması için ikna etti. Ludwig'le 824'ten beri eş imparator olan Lothair buna karşılık, kardeşlerini toplayarak babasına karşı ayaklandırdı. Ludwig, 830 başlarında tahttan indirildi ve Lothair'in kötü yönetimi sonbaharda babasının yeniden tahta getirilmesine yol açsa da, yaşlı adamın otoritesi zayıflatıldı ve daha kötü çatışmalar için sahne hazırlandı.

Güney ve Batı İngiltere'deki Anglo Sakson Krallığı Wessex, Kral Egbert'in Mercialı Kralı Beornwulf karşısında 825'teki Wiltshire Ellandun zaferinin ardından hakim İngiliz devleti oldu. Egbert daha sonra İngiltere'nin güneybatı parçalarını da ele geçirdi ve Wessex 828'de ülkedeki en güçlü devlet oldu. Egbert 839'da ölünceye kadar bretwalda, yani beylerbeyi unvanıyla tanındı.

Büyük Moravya 830 yılı civarında Batı Karpatlarda I. Moimir hükümdarlığında Moimir Prensliğinin kurulmasıyla ortaya çıktı. Moimir Avarların 805'te çökmesinin ardından oluşan güç boşluğundan yararlanarak kurulan siyasi oluşumlardan bir tanesiydi. Karpatların batısında şimdi Slovakya olarak bilinen bölgede kurulan bir başka devlet ise Prens Pribinan hükümdarlığındaki Nitra'ydı. Moimir Nitra'yı 833'te zapt ederek prensliğini Büyük Moravya İmparatorluğuna dönüşme yoluna soktu.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1101–1125/ Ömer Hayyam rubaileri, Avrupa'da ilk üniversite, Danişmend Türkleri, İtalyan deniz gücü

I. Ziyadat Allah'ın Sicilya işgali, İslam Sicilya'sının başkenti Palermo

Kuzey Afrika Aghlabid emiri I. Ziyadat Allah (817-38) Sicilya'nın İslam güçleri tarafından işgalini Bizanslı yöneticilerinin iç çekişmelerinden faydalanarak gönderdiği kuvvetlerle 827'de başlatmıştı. Veba salgınının bir süre engellediği İslam güçleri Palermo'nun bir yıl süren kuşatmasının ardından 831'de düşüşüne kadar fazla bir ilerleme kaydedemedi. Palermo bunun ardından İslam Sicilya'sının başkenti oldu. Adanın tam olarak ele geçirilmesi ise 902 yılına kadar sürdü.

Lies (Yalanlar) Tarlası papanın Frank hükümdarları arasında arabuluculuk yapmak için Alsace'te 833'te düzenlediği toplantıdır. Toplantı Dindar Ludwig'in ve Dazlak Charles'ın yandaşları tarafından terk edilmesi ve daha sonra hapsedilmeleriyle sonuçlandı. Bu olay merkezi otoritenin çökmesine ve Frankların kuzey ve batıdan Norsların, doğudan Bulgar ve Macarların ve güneyden korsanların saldırılarına açık hale getiren bir dizi ihtilafın ilk bölümünü teşkil etti.

Verdun Antlaşması, Tamil hanedanı Çola, Kahvenin Etiyopya'da keşfi

843'teki Verdun Antlaşması Charlemagne'ın imparatorluğunun nihai olarak bölünmesine işaret ediyordu. Dindar Ludwig'in 840'ta ölümünden sonra hayatta olan üç oğlu toprak konusunda başka çatışmaların içine düştü. Dazlak Charles ve Alman Ludwig birleşerek Frank İmparatorluğunun bölgelere ayrılmasını öngören bir çözümü Lothair'e kabul ettirmek için yemin ettiler. Bu bölgeler geniş anlamda batıda Fransa, doğuda Almanya ve daha sonraları Lotharii regnum olarak tanınacak Lotharingia'yla (günümüzde Lorranie) eşleşmektedir.

Güney Hindistan'da bir Tamil hanedanı olan Çola'nın yükselişi Çola Kralı Vicayalaya'nın Tancor şehrini Pandya Krallığından aldığı 846 yılına bağlanır.

Meerssen'in Capitulary'si Batı Frank Kralı Dazlak Charles tarafından 847'de yayınlanan ve her özgür kişinin kendisine bir efendi seçmesini emreden bir fermandı. Charles fermanı yayınlamakla orduya asker toplamasını kolaylaştırmak istemişti. Fakat ferman Frank hükümdarlıklarının uyruklarını korumakta artan yetersizliklerine de işaret etmişti. Merkezi otorite yerine köylüler yerel beylere güvendi, özgürlüklerinden vazgeçerek Vikinglerden ve diğer istilacılardan korunma karşılığında kendilerini feodal aristokrasiye bağladı.

848 yılı civarında Burma şehir devleti Pagan Irradaddy Vadisinde kuruldu. Hint etkisi Güneybatı Asya'nın bu bölümünün mimarisinde kültürel, dini ve ticari bağlardan ötürü hissediliyordu.

Kahvenin masalsı keşfi Kaldi adlı Etiyopyalı bir keçi çobanının bazı kırmızı yemişleri yemelerinden sonra keçilerinin son derece canlı hale geldiklerini fark ettiği söylenen 850 yılı civarına tarihlenir. Çobanın yemişlerin bir örneğini getirdiği yerel bir Müslüman kutsal kişisi keyif verici özelliğini tasvip etmeyerek bu yemişleri ateşe atmış, yemişler kızardıklarında enfes bir koku salmışlardı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1750–1755/ Fransa'da ilk ansiklopedi, 1755 Lizbon depremi, İkinci Karnatik Savaşı

Kronolojik özet

  • y. 801 / Tibet İmparatorluğunun zirvesi
  • y. 801 / Hazar Kralı Bulan üç İbrahimi dini arasında bir tartışmaya ev sahibi yapar, Yahudiliği seçer
  • y. 801 / Hindistan'da Gurcara – Praithara Kralı II. Nagabhata Kanauj'u ele geçirir
  • y. 801 / Cava'da Borobodur Tapınağının yapımı
  • 802 / İmparatoriçe İrene sürgüne gönderilir; Nikeforos Bizans imparatoru olur
  • 802 / Khmer İmparatorluğu II. Jayavarman tarafından kurulur
  • 803 / Abbasi halifesi Harun el Reşid Barmakileri yok eder
  • 805 / Pepin yönetimindeki Franklar Macaristan'da Avarları yener
  • 809 / Nikeforos Bulgar başkenti Pliska'yı yener
  • y. 810 / İranlı matematikçi Musa el Harazmi'nin İslam cebir sistemi kurulur
  • 811 / Bulgar Kralı Krum Nikeforos'u öldürür
  • 811 / Çin'de ilk kağıt para "uçan nakit" kullanılır
  • 813 / el Memun Abbasi halifesi olur
  • 814 / Carloman'ın ölümü (doğum y. 742); Dindar Ludwig Frank tahtına geçer
  • y. 820 / Bağdat'ta Bilgelik Evinin kurulması
  • 825 / Norsemen Faro Adalarına ulaşır
  • 825 / Wessex Kralı Egbet Kral Beornwulf'u Ellandun'da yener
  • 827 / Sicilya'ya ilk İslam akını
  • 827 / İspanya'dan gelen kaçaklar Girit'i ele geçirir ve korsanlık için üs olarak kullanır
  • 828 / Wessex İngiltere'de hakim olur; Egbert bretwalda veya en üst derebeyi olarak tanınır
  • 829 / Nanchao Tai İmparatorluğu Güney Çin'e ulaşır
  • 830 / Karolenj İmparatorluğunda iç çatışma
  • y. 830 / Büyük Moravya İmparatorluğuna dönüşecek Molmir Prensliği kurulur
  • 831 / Sicilya'nın İslam kuvvetleri tarafından fethi devam eder; Palermo'nun ele geçirilmesi
  • 833 / Lies Tarlası; Dindar Ludwig tahttan indirilir, Charles hapse atılır
  • 833 / Dekkan'da savaş; Kuzey Hindistan Gurcura Krallığı küçülür
  • 833 / El Mutasım Abbasi halifesi olur, Türklerden topladığı bir Kölemen ordusu kurar
  • 834 / Ludwig Frank tahtına geri gelir
  • 836 / Bhoja Hindistan'da Gurcara Krallığını tekrar kurar
  • 836 / Vikingler İrlanda içlerine akınlar düzenler
  • 838 / Pepin'in ölümü; Frank İmparatorluğunun bölüşülmesi
  • 840 / Orta Asya'da Uygur İmparatorluğunun çöküşü; Kırgızlar tarafından yerlerinden edilerek Tarım Havzasına yerleşirler
  • 841-42 / Dindar Ludwig'in oğulları arasında iç savaş
  • 841 / Dublin Viking Krallığı kurulur
  • 842 / Vikingler Londra'yı yağmalar
  • 843 / Verdun Antlaşması Karolenj iç savaşını sona erdirir
  • 846 / Çola Kralı Vicayalaya Pandyalardan Tancor'u alır; Çola hanedanının iktidara yükselişi
  • 848 / Burma Pagan şehir devletinin kurulması
  • y. 850 / İlk İslam usturlabı
  • y. 850 / Çin'de ilk batur kullanımı
  • y. 850 / Tibet İmparatorluğunun çöküşü
  • y. 850 / Kahvenin keşfi efsanesi

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.