Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /851–900/ Maya geriliyor, Kiril alfabesi, el Mehdi, Anglosakson Vakayinamesi

Abone Ol 

Klasik Maya uygarlığının gerilemesi 9. yüzyılda Palenque kentini terk edişle başlayarak dalgalar halinde devam etti, güneye, doğuya ve klasik Maya'nın merkezi bölgelerine yayıldı. Maya şehirlerindeki son yazıtlar Quirigua ve Copan'da 810 ve 822, Caracol'da 859 ve Tikal'de 889 tarihlerinde hazırlandı. Kuraklık, açlık ve hastalıkların toplumsal huzursuzluklarla birleşimi, aşırı kalabalık şehirler ve aşırı kullanılan kaynaklar kadar taşma noktasına varılmasında rol oynadı.

Tatar yayının ilk kayıtlı kullanımı Fransa'da 851 yılındadır. Ok takılması uzun yaydan daha yavaş olsa da tatar yayı veya arbalet kullanımı için daha az eğitim ve güç gerekirdi.

Yoshifusa'nın (y. 804-72) torunu çocuk imparator Seiwa'nın 858'de tahta çıkışında üstlendiği Fujiwara naipliği, Fujiwara klanının Japon devleti üzerindeki hakimiyetini ortaya koydu.

Kiril alfabesi, Bizans'ın I. Basil dönemi, Hazarlar'ın Yahudiliği kabulü,

Kiril alfabesi daha sonra Aziz Kiril adı verilen misyoner tarafından 863'te bulundu. Asıl adı Konstantin olan Kiril ve kardeşi Metodius Moravya'daki Slavları Hristiyanlığa döndürmek üzere Bizans İmparatoru III. Mihail tarafından 862 yılı civarında gönderildi. Kiril yeni "Glabolitik" yazısını İncil'i Slav diline çevirmek için geliştirdi ve bu yazı sonraları Kiril yazısı olarak tanındı.

III. Mihail'in gözdesi Basil 867'de efendisini tahttan indirdi ve I. Basil adıyla tahta geçti. Hükümdarlığı Bizans tarihindeki en görkemli döneme tanıklık etti. İmparatorluğu içeride ve dışarıda yenilemeye niyet ederek orduyu ve donanmayı elden geçirdi, hukuk sistemini düzenledi.

868 tarihli Elmas Sutra dünyanın günümüze gelen en eski basılı kitabıdır. Tezhipli bir Buda metni olan kitap Kuzey Çin'de İpek Yolunda bir şehir olan Dunhuang'daki bir mağarada bulundu.

Hazarlar 9. yüzyıl ortalarından itibaren Yahudiliği (bkz. 801-10) kabul ettiler. Geleneklere göre, İbrahim dinini Bizans İmparatorluğunun Hristiyanlık dini ve halifeliğin İslamı dini ile eşit durumda olabilmek için seçtiler.

Edington Savaşı, İzlanda'da Vikingler, 12. imam el Mehdi

Hayatının büyük kısmını Roma'da geçirmiş eğitimli bir insan olan İngiltereli Büyük Alfred, Anglosakson Wessex Krallığı tahtına 871'de geçti. Büyük kardeşi I. Aethred'in (865-71) hükümdarlığı sırasında Danimarkalı Vikingler Wessex'i işgal etmiş, ancak Alfred 870'teki Ashdown Muharebesinde mağlup edilmelerine yardımcı olmuştu.

İLGİLİ:  İlk uygarlıkların tarihi /MÖ 2700–2500 yılları/ 2. Bölüm

Krallığı üstlendiğinde Alfred Güneybatı İngiltere'deki Wilton'da Danimarkalıları yenerek bir krizi önledi. Ancak 875 yılındaki bir saldırı onu habersiz yakaladı ve Somerset bataklıklarına çekilmek zorunda kaldı. Bilinen bir efsaneye göre Alfred'i kimliğinden habersiz misafir eden köylü bir kadın, Alfred'ten ateşte pişirdiği keklere bakmasını istedi, ancak krallığın sorunlarıyla zihni meşgul olan Alfred kekleri yaktı.

Yine de ordularını bir araya getirebildi ve 878'de, Edington Muharebesinde Danimarka Kralı Guthrum'u yenerek Wedmore barışını imzalamak zorunda bıraktı. Guthrum Hristiyanlığı kabul etti. Ülkesinin paylaşılmasına razı oldu.

İzlanda'ya yerleşim Vikinglerin diğer bölgelerde de ilerlediklerini gösterdi. İrlandalı keşişler Kuzey Atlantik Adalarına muhtemelen erişmiş ve Viking denizcileri İzlanda'nın varlığı hakkında göç eden kuşlar gibi ipuçlarından bilgi sahibi olmuştu. Vikingler adayı ziyaret etmiş ve hatta kış mevsimini orada geçirmiş olsalar da ortaçağ İzlanda eseri Landnamabok'a (Yerleşim Kitabı) göre ilk sürekli yerleşim Norveçli kabile başkanı Ingolfur Arnarson tarafından 874 yılı civarında gerçekleştirildi. Bir efsaneye göre yerleşeceği yeri tahtının ayaklarını denize fırlatarak ve gittikleri yeri izleyerek buldu.

Şiiler tarafından insanlığın kurtarıcısı olacağına inanılan On İkinci Adam el Mehdi mucizevi bir şekilde 874'te ortadan kayboldu. Bazı Şiilere göre On Birinci İmam Hasan el-Askari 874'te öldüğünde yerine geçen yedi yaşındaki oğlu gerçek ve manevi anlamıyla saklanmaya çekilmiş ve o tarihten bu yana Mesih olarak dönüşüne değin "inzivada" veya saklanmakta olduğu söylenmektedir.

Savaşlardan, siyasetten hava durumuna kadar yaşanan olayların benzersiz bir kaydı olan Anglosakson Vakayinamesi, 880 yılı civarından 12. yüzyıla kadar tutuldu. Kitap, Kral Alfred'in İngiltere'ye bilginleri davet ederek ve başlıca klasik eserleri bizzat çevirerek geliştirdiği bilim adamlığının bir göstergesiydi.

Kiev Knezliği, Chichen Itza uygarlığı, Doğu ve Batı Francia

Varangian veya Rus adıyla bilinen İsveçli Vikingler Volga ve Dnieper gibi nehirleri Baltık Denizinden içerilere girmek ve bölgenin Doğu Slavları üzerinde hakimiyet kurmak için kullandılar. Novgorod yerleşimini 862'de kuran bu grup, nehir sistemlerinden geçerek ulaştığı Karadeniz'den Konstantinopolis'e cüretli saldırılarda bulundu ve daha güneyde de koloniler kurdu. Rus Prensi Oleg (882-912) rakipleri Askold ve Dir'i mağlup etti, Kiev yerleşimini ele geçirdi ve başkentini Novgorod'dan buraya nakletti. Şehir gevşek bir federasyon olan Kiev Rus devletinin 1169'a kadar başkenti oldu.

İLGİLİ:  Kara Ölüm Avrupa'yı kasıp kavuruyor: Avrupa'da veba salgını

Danelaw -İngiltere'nin Viking yasalarının üstünlüğe sahip olan parçası- Gutrum'un yinelenen saldırılarının ardından Alfred ve Guthrum'un 886'daki Antlaşmasıyla resmi hale getirildi. Alfred, Londra dahil güneye sahip olacak, Danimarkalılar da Thames ile Rea nehirlerinin kuzeyindeki bir arazide kendi yasalarına göre yaşayacaktı.

Başlıca Frank toprakları olan Batı ve Doğu Francia'nın son ortak hükümdarı Şişman Charles (y. 39-88) 887'de tahttan indirildi. Doğu Franklarının 879'dan itibaren kralı olan Charles, Batı Franklarının da 884'te kralı seçilmişti. Ancak Karolenj hükümdarlarının gerileyen gücünün ve otoritesinin kurbanı oldu. Vikinglerle savaşta karşılaşamayan veya -özellikle Paris'in 885-86'daki kuşatmasında– karşılaşmak istemeyen Charles'ın uyruklarını koruma kabiliyetinin olmadığı ortaya çıktı. Vikinglere karşı kahramanca bir savunmayı 885'te yönetmiş olan Paris kontu Odo (860-98) Batı Francia'nın 887'de kralı seçildi. Bu tarihten sonra Doğu ve Batı Francia ayrı bölgeler olarak gelişecekti.

Güney ovalarındaki klasik Maya şehir devletlerinin gerilemesi 9. yüzyıl boyunca devam etti ve Tikal 889 yılı civarında terk edildi. Kuzeyin Maya şehir devletleri (Meksika'nın Yucatan Yarımadası bölgesi) geç veya son klasik dönemi olarak adlandırılan dönemde öne geçti. Bu uygarlıklar arasında en önemlisi kuraklığa karşı hassas bu bölgede yaşamsal önemi olan cenotes veya su kuyularına hakim olan Chichen Itza uygarlığıydı.

Bulgarophygon Muharebesi, Maya sonrası Tolteklerin ortaya çıkışı

Bulgar hanlığının (bkz. 811-20) gücünün artması Bizans İmparatoru VI. Leo'yu endişelendirerek 895 yılında Macarları Bulgarlara saldırmaya teşvik etmesine yol açtı. Bu saldırı karşısında yeni han Simeon, Dnieper'e yeni gelmiş bir kabile olan Peçenekleri Macar topraklarını işgal etmeleri için kışkırttı. Macarlar batıya göç etmek zorunda kaldı ve izleyen yıllarda Frank topraklarına geniş akınlar düzenleyerek, günümüz Macaristan'ı topraklarına yerleştiler.

Simeon Bizans ordusunu 896 yılı yazında Türkiye'de bulunan Bulgarophygon'da yenerek Bizans imparatorunu haraç ödemeye mahkum bıraktı. Simeon Bizans tahtı için Konstantinopolis'in aşılmaz surları tarafından boşa çıkarılan mücadelesini sürdürerek 30 yıl daha hüküm sürdü.

İLGİLİ:  Robert Fortune kimdir? Çayın Çin'den Hindistan'a yolculuğu

Toltekler muhtemelen çöken Teotihuacan kültüründen gelerek Meksika Vadisine yerleşen mültecilerdi. Tula'da 900 civarında bir başkent kurdular ve soylarından gelen Ateklere ilham veren askeri bir imparatorluk kurdular.

Kronolojik özet

  • y. 850'ler / Klasik Maya uygarlığının gerilemesinin sürmesi
  • 851 / Tatar yayı Fransa'da kullanılmaya başlar
  • 857 / İspanya'da Navarra Krallığının kurulması
  • 857 / Batı Avrupa'da hastalıklı hubutattan çavdar mahmuzu zehirlenmesi salgını
  • 858 / Japonya'da Fujiwara naipliği; Fujiwara klanı iktidardaki yerini sağlamlaştırır
  • 862 / Vikingler Novgorod'u kurar
  • 863 / Bizanslılar Anadolu'da Araplara karşı zafer kazanır
  • 863 / Kiril yazısının ilk biçimi geliştirir
  • 866 / Vikingler'in İngiltere York'unu zaptı
  • 866 / Bulgarlar Hristiyanlığı kabul eder
  • 867 / Makedonya hanedanının kurucusu I. Basil'in tahta çıkışı
  • 868 / Bilinen en eski basılı kitap Elmas Sutra'nın oluşturulması
  • 868 / Ahmed bin Tulun Mısır'da Tulun hanedanını kurar
  • 869 / Mezo Amerika, Tikal'de tarihi bilinen son stel
  • 870 / Meersen Antlaşması I. Lothar'ın Frank topraklarını bölüştürür
  • 871 / Alfred Wessex kralı olur, İngiltere
  • 874 / Vikingler İzlanda'ya yerleşir
  • 874 / İran edebiyatının rönesansı Buhara'da başlar
  • 874 / 12 Şii imamından İmam Mehdi'nin kaybolması
  • 874 / Çin'de ağır bir kuraklıktan sonra Tang yönetimine karşı köylü insanı
  • 875 / İspanya'da Katalonya Karolenj İmparatorluğundan kısmen bağımsız olur
  • 878 / İngiltere'de Edington Muharebesinin ardından Wedmore Barışının yapılması
  • 879 / Nepal'in Tibet'ten bağımsızlığını kazanması
  • 880 / Köylü isyancısından generalliğe yükselen Huang Zhao, Tang imparatorluk tahtını gasp eder
  • 880 / Hindistan'da Pandya ve Çola arasında savaş
  • 880 / Birinci Anglo-Sakson vakayinamesinin yazılması
  • 882 / Oleg Kiev'i ele geçirir. Kiev'i Rus'un başkenti yapar
  • 884 / Tang Çin İmparatoru Huang Zhao'nun Türk orduları tarafından mağlup edilmesi, Tang devletinin gücü zayıflar
  • 887 / Odo Batı Frank Kralı olarak taç giyer
  • 887 / Karolemj Şişman Karl tahttan indirilir
  • 889 / Tikal terk edilir, Chichen Itza üstünlüğü
  • 896 / Simeom hükümdarlığında Bulgar İmparatorluğunun en yüksek noktası
  • 899 / Wessex Kralı Büyük Alfred'in ölümü (d. 849)
  • y. 900 / Meksika Vadisinde Tula merkezli Toltek Krallığının gelişmesi
  • y. 900 / Vikingler Grönland'ı keşfeder
  • y. 900 / Alf-Layla wa-Layla, "Binbir Gece Masallarının" ilk biçimleri