Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /91–135/ Domitian'ın impatorluğu, Roma-Daçya savaşları, Çin'in karışması

Domitian (51-96) kardeşi Titus'un (39-81) beklenmeyen ölümü üzerine Roma imparatoru oldu. Domitian hiçbir zaman orduları komuta etmemiş ve yüksek otoritenin uygulanması konusunda tecrübe edinmemişti. İlk seferlerinde başarılar elde etti. Ancak Daçyalılara karşı Saturninus tarafından başlatılan bir lejyoner isyanın bastırılmasında kuvvetinin sınırlarını zorladı. Dikkatinin başka yönlere çekilmesi Daçya Kralı Decebalus'un (87-106) Roma'ya karşı tekrar savaşı başlatmasına imkan verdi ve Domitian Daçyalılara yıllık bir haraç vermeyi kabule mecbur kaldı.

Saturninus'un komplosu Domitian'da paranoya yarattı ve bu sebeple birçok senatörü ihanet suçlamasıyla infaz ettirdi. Domitian Eylül 96'da bir saray komplosu neticesinde öldürüldü ve senato yaşlı M. Cocceius Nerva'yı (30-98) yerine getirdi. Senato daha sonra tüm heykellerinin yıkılmasına ve sürgüne gönderdiği kişilerin geri çağrılmasına karar verdi.

Bununla beraber Nerva 97'de saray muhafızlarının Domitian'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen ayaklanmasıyla karşı karşıya kaldı. Nerva'nın buna razı olması otoritesini zayıflattı. Durumu bir veliahta sahip olmaması nedeniyle daha da kötüleşti. Bu eksikliği kapatmak için askerlerin kuvvetli desteğine sahip Yukarı Almanya valisi M. Ulpius Traianus'u (Trayan) evlat edindi. Nerva kısa süre sonra öldü ve Traianus imparator oldu.

Orta Asya'da Kuzey Hsiung-nu Konfederasyonu (bkz. MÖ 146-131) 89 yılında çökerek Han'lara General Ban Chao (32-102) komutasında bölgede geniş kazanımlar elde etme imkanı verdi. Ban Chao 92'de Batı bölgelerinin koruyucu generali olarak İpek Yolu üzerindeki önemli vahalarda kontrolü tekrar sağladı. 102 yılında görevden ayrıldığında Han'lar Tarım Havzasının büyük kısmını kontrol altına almıştı. Çin devlet örgütü Han idaresi altında çok karmaşık bir hale geldi. Üç yüksek memur geniş ve karmaşık daireleri yönetimleri altında bulundurdular. Bu dairelerin her biri altı bakanlığa bölündü. Valiler bölgelerin başında bulunurken, bölgeler her biri bir kaymakam tarafından yönetilen 1000 ilçeye ayrıldı. Hadımlar sarayda giderek daha etkili hale geldi.

Daçya Savaşları, Sarmizegetusa alınıyor, Nabatea Krallığı'nın ilhakı

İmparator Traianus (98-117) İspanya'ya yerleşmiş bir Roma ailesindendi. İtalya yerine bir Roma vilayetinden gelen ilk Roma imparatoruydu. Tahtta hak iddia etmek için 100'de Almanya'dan Roma'ya döndüğünde Decebalus'a karşı 101'de Daçya Savaşlarını başlattı. Viminacium'da (günümüzde Sırbistan) bir üsten Orta Daçya'ya ilerledi ve her iki tarafın ciddi kayıplar verdiği Tapae'de önemli bir çarpışmada savaştı.

İLGİLİ:  Çin'e bağlı özerk bölge yönetimleri

Traianus'un lejyonları Daçya kraliyet başkenti Regia bölgesindeki Sarmizegetusa'ya yaklaştığında Decebalus barış istedi ve ordusunun silahlarını ve kuşatma teçhizatını teslim etmeye ve elinde kalan kaleleri yıkmaya razı oldu. Roma ordusu tam olarak ülkeden çekilmeyerek dağ yakınlarında bir lejyon üssü kurdu ve nehirden daha rahat geçiş sağlamak için Tuna sütündeki Drobeta'da bir köprü inşa etti. Üç yıl sonra 105'te Senato Decebalus'un antlaşmayı ihlal ettiğini duyurdu ve Traianus İkinci Daçya Savaşlarına başladı.

Bu defa lejyonlar Sarmizegetusa'ya erişerek 106'da aldılar. Decebalus kaçtı ve ele geçmemek için intihar etti. Romalılar Traianus'un Roma'da büyük forum dahil olmak üzere büyük bir fırsat hareketine girişmesine imkan veren muazzam bir hazineye el koydular. Daçya önce Roma'nın Tuna ilerisindeki ilk eyaleti olarak ilhak edildi. İzleyen 160 yıl boyunca imparatorluk dahilinde kaldı.

Suriye'nin Romalı valisi 106 yılı sıralarında Roma'nın Arabistan eyaleti haline getirilen Nabatea (Nebati) Krallığını ilhak etti. Traianus'un doğudaki son edinimi bu vilayet oldu ve 113'te Part İmparatorluğuna karşı bir sefere girişti. Önce 113-114'te Ermenistan'a saldırdı. Ancak doğuda daha önceki tüm Roma imparatorlarından daha büyük bir zafer kazanmasını sağlayan, doğrudan Parthia'ya karşı başlattığı sefer oldu. Ermenilere 114'te boyun eğdirdikten sonra Mezopotamya'ya ilerleyerek Partların başkenti Ktesifon'u ele geçirdi.

Traianus 115 yılı sonunda günümüzde Irak'ın Basra şehri yakınlarında Pers Körfezine erişti. Buraya geldiğinde daha genç bir yaşta olması halinde Hindistan'a girebileceğini söylediği belirtilir. Yeni ele geçirilen topraklar Mezopotomya ve Suriye vilayetleri olarak düzenlendi. Bununla beraber Traianus 117'de Roma'ya döndüğünde bölgede isyan hareketleri çoktan başlamıştı. Partlılar Traianus'un getirdiği kukla kral Parthamaspates'i reddettiler ve Traianus Ağustos 7'de öldüğünde doğudaki bütün kazançları elden çıkmıştı. Traianus ölüm döşeğinde Suriye valisi Publius Aelius Hadrianus'u (Hadrian) veliahdı olarak tayin etti.

İLGİLİ:  Akıllı kedi barınağı yapay zeka ile çalışıyor

Traianus tarihçi Genç Plinus'u (61-y. 112) Anadolu'nun Karadeniz sahilindeki Bithynia-Pontus'u yönetmek için şahsi temsilcisi olarak tayin etti. Bu tayin Bithynia-Pontus teorik olarak senatörlük vilayeti olduğu için tartışma yarattı. İmparatorluğun vilayetleri Augustus'un MÖ 27'de yönetime gelişinde imparator ve senato arasında bölüşülmüştü. İmparator yalnız lejyoner garnizonları bulunduran vilayetleri yönetimi altında bulundurdu. Plinius düzensizlik içindeki başlıca şehirlerin mali durumunu düzeltmeye çalışarak iki yıl Bithynia-Pontus'ta kaldı. Plinius'un Traianus'a mektupları, dönemin emperyal yönetiminin anlaşılması için benzersiz bir kaynaktır.

Roma Britanya'sında Hadrian Duvarı, Kudüs'te Yahudi ayaklanması

Traianus'un halefi Hadrian (117-135) selefinin genişleme siyasetini reddetti ve imparatorluk sınırlarının daha iyi savunmasına dikkatini yoğunlaştırdı. Hadrian 122'de sınır sorunlarının yaşandığı Britanya'yı ziyaret etti. Batıda Solway Firth'ten doğuda Tyne Nehrine kadar muazzam bir setin inşa edilmesini emretti.

Hadrian Duvarı'nı (kısmen taş, kısmen tüf kullanılarak) yaptırmak Vali Aulus Platorius Nepos'un iki yılını aldı. 113 kilometre uzunluğunda olan duvarda bir dizi hisarlar ve askerlerin barınması için kuleler mevcuttu. Hadrian Duvarı izleyen 40 yıl boyunca Roma Britanya'sının savunması için kuzey sınırı hizmeti gördü.

Part Krallığı Traianusun seferleri nedeniyle karışıklık içine düştü. Kukla kral Parthamaspates 117'de indirildi, ancak Part Krallığının doğu bölümünü yöneten III. Vologeses (105-147) ve batıda Osroes (117-129) ile ardından yerine geçen IV. Mithridates (129-140) arasında bölündüğü anlaşılmaktadır. Parthia ve Roma arasında bir süre çatışma yaşanmadı.

Hindistan'da Kuşan İmparatorluğu Magadha'yı ele geçiren Çinlilere karşı Orta Asya'ya seferler düzenleyen Kanishka (127-140) zamanında büyük ölçüde genişledi. Bu imparatorluğun yazıtları Afganistan'daki Amuderya Nehrinden güneyde Varanasi ve Sanchi'ye kadar olan bölgede bulunabilmektedir. Budizm'in kuvvetli bir korucutusu olan Kanishka dördüncü Budist Konsülüne başkanlık etti ve başkenti Purushpara'da (Peşaver) bir tapınak inşa ettirdi.

Hadrian'ın sünnet adetini yasaklaması, Kudüs'ü bir Roma şehri Aelia Capitolina'ya çevirmesi ve Kudüs'te Yahudi dini uygulamalarını yasaklamaya niyetlenmesi dindar Yahudilerin dini reformlara karşı ayaklanmasıyla 132 yılında Kudüs'te çok şiddetli bir isyana yol açtı. Simon Bar Kokhba önderliğindeki isyancılar Roma'ya karşı başlangıçta başarılar kazandı. Bağımsız bir hükümetin temellerini attılar ve kendi paralarını bastırdılar. Hadrian Britanya valisi isyancılara karşı savaşı yönetmek üzere Julius Severus'u gönderdi.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /MÖ 240–201/ Çin'de Qin baskısı, Roma'nın Kelt zaferi, İkinci Pön Savaşı

Severus 12 lejyondan toplanan askerlerle kurulan bir ordunun başına geçti. Büyük yerleşim yerleri isyancıların elinde değildi. Bu nedenle ellerindeki küçük hisarları korumaya çalışırken gerilla savaşı yöntemleri uyguladılar. İsyancıların son güçlü mevziisi Bethar 135'te büyük bir kıyım yapılarak Romalılar tarafından düşürüldü. Bu olaydan sonra ayaklanma giderek söndü.

Kronolojik özet

  • 91 / Çin'de Hsiung-nu'yu mağlup eder
  • 92 / Domitian Tuna boylarında askeri harekat yürütür
  • 96 / Domitian'ın öldürülmesi
  • 97 / Preatoria muhafızları Nerva'ya karşı isyan eder
  • 98 / Traianus imparator olur
  • 99 / Hint elçi heyeti Roma'ya gelir
  • y. 100 / Kuşan imparatoru, Kaniska Orta Asya'da Budizmin yayılmasını teşvik eder
  • y. 100 / Güneş ve Ay piramitleri Meksika'da Teotihuacan'da inşa edilir
  • y. 100 / İsklenderiye Hristiyanlık merkezi olarak belirir
  • 101 / Traianus Daçya'yı işgal eder (102'ye kadar)
  • 105 / Traianus'un İkinci Daçya Savaşı
  • 105 / Çin'de kağıt bulunur
  • 106 / Nabatea Krallığı Roma tarafından ilhak edilir ve Arabia eyaleti haline getirilir
  • 106 / Decebalus'un yenilmesinden sonra krallığı Daçya Roma eyaleti olarak ilhak edilir
  • 109 / Küçüj Plinius Bitinya valisi olarak atanır
  • 110 / Kuzey Hindistan'daki Budist konseyi Budizmi iki dala ayırır; Mahayana ve Hinayana
  • 113 / Traianus Roma'da yeni Forumun yapımını tamamlar
  • 114 / Traianus Ermenistan'ı topraklarına katar ve Part Krallığını istila eder
  • 115 / Cyrenaica'da Roma yönetimine karşı Yahudi ayaklanması
  • 117 / Traianus ölür
  • 117 / Hadrian Mezopotamya ve Asur ülkesini terk eder
  • 118 / Hadrian, Moesia'da Roxolani ayaklanmasını bastırır
  • 125 / Andra hanedanından (Hindistan'da Doğu Sekkan'da) Gautamiputra Satakarni Saka Maharaştra Krallığını ortadan kaldırır
  • 120-127 / Hadrian, imparatorluğuın yedi yıl sürecek seyahatine başlar
  • 122 / Kuzey Britanya'da Hadrian Duvarı'nın yapımı başlar (bitiş 126)
  • 125 / Çinli general Pan Yong Tarım Havzasını Orta Asya Hsiung-nu hükümdarlığından geri alır
  • 132 / Şimon Bar Kohba liderliğinde İkinci Yahudi Ayaklanması
  • 135 / Hadrian Kudüs'ü tekrar alır ve Yahudi nüfusunu sürgün eder
  • 135 / Çinliler Tarım Havzasının Kuşan tarafında ele geçirilmesi girişimini boşa çıkartır

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.