in

Dünya tarihi /MÖ 200–131/ Hindistan'da Sunga dönemi, Üçüncü Makedon Savaşı, Üçüncü Pön Savaşı

battle-of-pydna

Çin'in ilk Han imparatoru Gaozu MÖ 195'te halefi Hui Ti henüz 15 yaşındayken öldü. Hui Ti, annesi imparatoriçe Lu'nun etkisi altında kaldı ve MÖ 188'de zamansız ölümü üzerine annesi iktidarı doğrudan üstlendi. Lu'nun döneminde Çin kuzeyden Hsiung-nu ve güneyden Nan-yueh Krallığı tarafından işgal edildi ve istikrar ancak Gaozu'nun torunu Wen Ti'nin (MÖ 180-157) zamanında tesis edildi. Merkezi Han yönetiminde kumandanlıkların (bölgeler) sayısı MÖ 143'te 13'ten toplam 40'a yükselmişti.

Japonya'da Orta Yayoi döneminde (MÖ y. 200-100) nüfus muhtemelen 600.000 kadar yüksek bir sayıya ulaştı ve orta Japonya'da özellikle aşağı Nara Havzasında (Osaka yakınları) siyasi bütünleşmenin başlangıçları görüldü.

Hindistan'da Sunga hanedanı kurucusu eski bir Maurya generali Pusyamitra Sunga'nın son Maurya (bkz. MÖ 265) hükümdarını öldürtmesiyle iktidarı ele geçirdi. Sunaga'nın Budistlere zulmettiği, bu durumun budizmin, doğduğu ülkede gerilemesinin başlangıcını teşkil ettiği söylenir. Ayrıca Magadha'nın Satavahanas, Kalingas ve Hint-Yunan Krallığı Baktriya'nın aralarında bulunduğu komşularıyla uzun savaşlara girişti.

Baktriya (günümüzde Afganistan) Selevkos hükümranlığından MÖ 275 civarında ayrılmış, ancak MÖ 250 civarında Diodotus'la başlayarak Yunan kralları bu ülkede hüküm sürmeye devam etmişti.

Hindistan'da diğer bir Hint-Yunan hanedanı ortaya çıkarak I. Menander (MÖ y. 165-130) yönetimi altında güç kazanmış ve Budizmin önemli bir koruyucusu olmuştu. Hint-Yunan krallarının yönetimi altında Gadhara çevresinde Budist resmini ve Yunan natüralizmini birleştiren yeni bir sanat okulu belirdi. En doğudaki bu Yunanlar giderek İskit ve Yuezhi göçerlerinin baskısı altına girdi ve MÖ 125'te Baktriya çöktü. Pencap'ın son Hint-Yunan krallığı MS 10'a kadar varlığını sürdürdü.

Makedonyalı V. Philippos'a karşı İkinci Makedon Savaşındaki (MÖ 200-197) Roma zaferi (bkz. MÖ 210) Yunanistan'da kalıcı toprak kazancı sağlamadı ve Romalılar ordularını MÖ 194'te geri çekti. V. Philippos'un MÖ 179'da ölümünden sonra oğlu Perseus Roma'yla kötüleşen ilişkiler sırasında hükümdarlığa başladı ve MÖ 171'de Üçüncü Makedon Savaşı çıktı. İlk Roma seferleri Yunan müttefiklerini yabancılaştırmaktan başka bir şey yapamadı. Fakat konsül Aemillus Paullus'un disiplinli yaklaşımı daha iyi sonuç getirdi.

Makedonya'nın parçalanması, Yunanistan'ın Roma'ya bağlanması

Üçüncü Makedon Savaşı Paulus'un Pydna Muharebesinde Perseus'un MÖ 168'de yenmesiyle sona erdi. Yunan şehirlerinden Roma karşıtları temizlendi ve Makedonya, gücünü tekrar kazanmasını önlemek için dört bölgeye ayrıldı.

İLGİLİ:  Doğu Avrupa'nın kaleleri: Yüzlerce yıllık dokular

Sparta'nın MÖ 150'de Achaean Birliğiyle (bir Yunan şehir devletleri grubu) ihtilafında Romalıları müdahale ettirme çabaları Makedonya'daki bir isyanla aynı zamana denk geldi. Makedonyalılar MÖ 148'de yenilmiş ve Romalılar dikkatlerini Achaea üzerine çevirmişti. Roma konsülü L. Mummius Achaealıları hızla imha etti ve yerle bir ettiği Korint'i aldı. Yunan şehirlerinin kurduğu çeşitli birlikler dağıtıldı ve Yunanistan Achaea adıyla bir Roma eyaleti haline getirilerek bağımsızlığını yitirdi.

İkinci Pön Savaşının bitmesinden sonra Romalılar müttefikleri Numidia kralı Massinissa'nın Kartaca topraklarına el atmasına izin vermişlerdi. Savaşı sonra erdiren barış şartları Kartacalıların Roma'nın izni olmadan savaş açmasını yasaklamıştı. Harekete geçemeyen Kartacalılar Masinissa'nın tutumu konusunda protestoda bulunmak için Roma'ya elçilik heyetleri göndermek durumunda kaldı. Ancak Roma müttefikini destekledi ve hatta bir Kartaca heyetinin girişimleri MÖ 162'de Kartaca'nın yıllık 500 talent ceza ödemek zorunda kalmasıyla sonuçlandı.

Kartaca hükümeti MÖ 151'de Massinissa tarafından kuşatılan bir şehri kurtarmak için askeri bir güç gönderdi ve Romalılar buna savaş açarak karşılık verdi. Bu, Üçüncü Pön Savaşını başlattı (MÖ 149-146). Roma'nın savaşı Kartaca'ya karşı olan Senato'da Kartaca'nın imha edilmesi için bir dizi konuşma yapan senatör Yaşlı Cato tarafından desteklendi.

Üçüncü Pön Savaşının ilk iki yılı Kartaca etrafındaki şehirlere bir dizi etkisiz Roma saldırısıyla geçti. Ancak Scipio Aemilianus'un MÖ 147'de yeni komutan olarak tayin edilmesi Roma'nın savaştaki talihini bir yıl içinde değiştirdi.

Selevkos hükümdarı IV. Antiochus'un MÖ 167'de Yahuda'da Yahudi dini törenlerini yasaklaması Yehuda Makabi ve kardeşlerinin isyanına yol açtı. Yehuda Makabi MÖ 164'te Kudüs'ü girdi, tapınağı ibadete açtı ve Yahudiliği tekrar kurdu.

Selevkos Krallığı, hükümdarı I. Demetrius'un MÖ 150'de Alexander Balas tarafından devrilmesiyle gerilemeye (bkz. MÖ 280) devam etti ve Media ve Susiana'da kilit öneme sahip satraplıklarını (eyalet) kaybetti.

Hasmonea Krallığının kuruluşu, Roma'nın İspanya hakimiyeti

Çin'de göçebe Hsiung-Nu kabilelerinin MÖ 177'den sonraki akınları Han hanedanının kuzey sınırlarını ciddi biçimde tehdit etti. Zhang Qian adlı bir imparatorluk temsilcisi Hsiung-nu'ya karşı muhtemel müttefikleri araştırmak için MÖ 139'da Orta Asya'ya gitti. Destansı seyahati, Dunhuang'a kadar Çin genişlemesi ve bir dizi yeni Orta Asya komutanlıklarının MÖ 104 itibariyle kurulmasının yolunu açtı.

İLGİLİ:  Kara Ölüm Avrupa'yı kasıp kavuruyor: Avrupa'da veba salgını

Zhang Qian yolculuğu sırasında Hsiung-nu tarafından, kaçmayı başarmadan önce birkaç yıl tutsak olarak alıkonuldu. Çinliler imparator Wu (MÖ 141-87) yönetimi altında Hsiung-nu'ya karşı, özellikle MÖ 121 ve MÖ 119'da seferler düzenledi. Daha sonra sınır bölgesi yaklaşık 20 yıl boyunca sükunetini korudu.

Yakındoğu'da küçülmüş ve çaresizleşmiş Selevkos ülkesi iç savaşlarla sarsıldı ve Partların, Hasmoneanların ve artan bir şekilde Romalıların müdahalelerine maruz kaldı. Makabiler MÖ 142'de Kudüs'ü Selevkos kontrolünden almayı başardı ve başkenti Kudüs olan ve Romalıların MÖ 63'te Kudüs'ü almalarına kadar hüküm süren Hasmonea Krallığını kurdu.

İber Yarımadasında Romalılar Güney İspanya'nın büyük kısmını ve (Lusitanyalıların şiddetle direndikleri) Portekiz'in bazı kısımlarını MÖ 174 itibariyle ele geçirdi. Lusitanya önderi Viranthus'un MÖ 147'den sonra başlattığı isyana çeşitli Kelt kabileleri MÖ 144'te katıldı. Bu isyan Viriathus'un MÖ 140'da öldürülmesinden sonra gücünü kaybetti. İsyanın merkezi Numantia şiddetli bir kuşatmadan sonra MÖ 133'te Romalılara yenik düştü.

Şehrin nüfusu köle olarak satıldı ve Roma İspanya'nın en uç kuzey bölgeleri hariç İberya'nın tam kontrolüne sahip oldu.

Üçüncü Pön Savaşı Scipio Aemilanus'un limanı ablukaya almasından ve şehrin kendisine MÖ 146 ilkbaharında başarılı bir saldırı düzenlemesinden sonra sona erdi. Kartaca'nın son savunucuları şehrin ana tapınağındaki bir yangında öldü. Kartaca'nın yenilgisi Roma'ya karşı 118 yıllık mücadelesini sona erdirdi. Romalılar tüm şehri yaktı ve yeni bir Kartaca canlanışını önlemek için tüm nüfusunu sürdü.

Kronolojik özet

  • MÖ y. 200 / Merkezi Andlarda bölgesel kültürler belirir
  • MÖ 200 / III. Antiochus Yahuda'yı Ptolemaioslardan geri alır
  • MÖ 200 / İkinci Makedon Savaşı (MÖ 197'ye kadar)
  • MÖ y. 200 / Meksika'nın Teotihuacan Vadisinde yaşayan küçük topluluklar büyük devletler oluşturmak için birleşir
  • MÖ 197 / Anadolu'da Bergama'da kütüphanenin kurulması
  • MÖ 196 / Hannibal Kartaca'da suffete seçilir (magistrate) ve kamu maliyesine reformlar yapılır
  • MÖ 196 / Roma Korinthos kıstağındaki Yunanların özgür olduğunu açıklar
  • MÖ 193 / Aetolia Birliği Roma yönetimine karşı ayaklanır ve Antiochus'la ittifaka girer
  • MÖ 192 / Roma'yla III. Antiochus arasında savaş, Termopylae ve Magnesia'da mağlup edilir
  • MÖ 191 / En katı Qin kanunları Çin'de yürürlükten kaldırılır
  • MÖ 182 / Hannibal intihar eder
  • MÖ 181 / Muarya'nın sonu ve Kuzey Hindistan'da Sunga hanedanının başlaması
  • MÖ 180 / Wen-ti Çin imparatoru olur, 23 yıllık hükümdarlığı bir istikrar dönemi getirir
  • MÖ 179 / Perseus V. Philippos'tan sonra Makedonya kralı olur
  • MÖ 177 / Hsiung-nu göçerlerinin Kuzey Çin'in Henan bölgesine ilerlemesi
  • MÖ 175 / Antiochus Yunan kültürünü, Yahuda'da zorunlu kılar, domuzların Yahudi Tapınağında kurban edilmesini ister
  • MÖ 171 / Üçüncü Makedon Savaşı (MÖ 167'ye kadar)
  • MÖ 171 / Mithridates Pers Birliği kralı olur
  • MÖ 165 / Çin devlet memurlarının seçimi için resmi ilk sınav
  • MÖ 164 / Yeuda Makkabi Kudüs'e geçer
  • MÖ 161 / Yeuda Makkabi savaşta öldürülür
  • MÖ 160 / Kralı II. Eumenes tarafından yönetilen Bergama şehri tanınmış bir kültür merkezi olur
  • MÖ 155 / Hint Yunan kralı Menander'in Baktriya'ya saltanat döneminin başlaması
  • MÖ 155 / Atina üç büyük felsefe okulundan temsilcileri Roma'ya görev için gönderir
  • MÖ 155 / Romalılar Dalmaçya'yı işgal eder
  • MÖ 151 / Messenia Kartaca topraklarını işgal eder
  • MÖ 150 / Ohio'da Büyük Yılan Höyüğü inşa edilir
  • MÖ 149 / Üçüncü Pön Savaşı başlar (MÖ 146'ya kadar)
  • MÖ 148 / Dördüncü Makedon Savaşında Roma zaferi
  • MÖ 146 / Roma eski Kartaca topraklarından Afrika eyaletini kurar
  • MÖ 146 / Kyzikoslu Eudoxos Karadeniz'den Batı Afrika'ya yelken açar
  • MÖ 146 / Roma ordusu Achaea Birliğiyle ittifak halinde Korinthos şehrini alır ve yerle bir eder; Yunanistan Roma hakimiyetine girer
  • MÖ 146 / İskit savaşçıları Baktriya'yı işgal eder
  • MÖ 145 / II. Demetrios Selevkos tahtına göz koyan Alexander Balas'ı öldürülür ve kral olur
  • MÖ 141 / Han imparatoru Wu-di tahta çıkar. İdari reformları yapar ve devletini Orta Asya'ya genişletir
  • MÖ 141 / Partlar Mezopotamya'ya hakim olur
  • MÖ 138 / Zhang Qian elçi heyeti Hsiung-nu ve Orta Asya'ya gider
  • MÖ 136 / Konfüçyüsçülük Çin'in devlet dini olur
  • MÖ 134 / Sicilya'da köle isyanı, Birinci Servile Savaşı (MÖ 132'ye kadar)
  • MÖ 133 / Romalılar İber şehri Numantia'yı uzun bir kuşatmadan sonra alır
  • MÖ 133 / Pleb tribünü Tiberius Gracchus'un liberal sosyal reformları öldürülmesine neden olur
  • MÖ 131 / Roma ordusu tahta talip olan Aristonicus'un idaresindeki köle isyanının ardından çıkan karışıklıkları dindirmek için Bergama'ya gönderilir
tüysüz köstebek faresi tünelden geçiyor

Tüysüz köstebek faresi (Heterocephalus glaber) – Özellikleri, beslenme, habitat ve üreme

Dünya tarihi /MÖ 130–71/ Saka Krallığı çöktü, Tötonlar'ın sonu, Spartacus ve köle isyanı