Dünya tarihi /MÖ 336–301/ Büyük İskender'in ölümü, Persepolis yağmalanıyor, Çin'de Meng Zi etkisi

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin altıncı bölümü

Makedonyalı Filip'in MÖ 336'da (bkz. MÖ 355-337) öldürülmesinden sonra 20 yaşındaki oğlu İskender (Büyük İskender) başlıca Yunan şehir devletlerinin yönetimi devraldı. İskender ertesi yıl Trakya'yı işgal etti. Ancak öldürülmüş olduğu söylentileri Thebai şehrinin başını çektiği ve Pers kralı III. Darius'un (MÖ 336-330) desteklediği büyük bir isyanın çıkmasına neden oldu.

Büyük İskender Thebai ve Pers İmparatorluğunu ele geçiriyor

İskender hızla harekete geçti; Thebai'yi yendi ve şehirlerini yerle bir etti. Diğer şehir devletleri de kısa sürede boğun eğdi. Tahminen 43.000 yaya ve 6000 atlı askerden oluşan bir Makedonya ordusunun daha önce kurulmuş olduğu Anadolu'ya süratle geçti. Ordusunun asker sayısı yerel Pers satraplarının güçleri karşısında çok küçük kalmasına rağmen atlı birlikleri Kuzeybatı Türkiye'deki Granicus Nehrinde (Biga Çayı) Satrap Arsites'in hatlarını ezici bir yenilgiye uğrattı.

İskender Pers İmparatorluğunun kalbine doğru ilerlemeye devam etti. MÖ 333'te Kuzey Suriye'deki Issus'ta III. Darius'un bizzat komuta ettiği orduyu imha etti. Makedonyalılar Gaugamela'da (bugün Irak'ta) III. Darius'u tekrar yendiler. Ertesi yıl Darius Bessus tarafından bıçaklanarak öldürüldü. İskender artık büyük Pers İmparatorluğunun tümünü ele geçirmişti.

Perslerin İskender'e 'bağlılığı', İskender'in ölümü, Roma – Samnit Savaşları

Darius'u öldürmesinden sonra Bessus kendisini yeni Pers kralı (V. Artakserkses adıyla) ilan etti. Ancak bazı Pers satrapları Bessus yerine İskender'e bağlılık bildirdi. İskender MÖ 330-329'da Bessus'u Pers İmparatorluğunun en doğu bölgelerine, Hindukuş Dağları ve Baktriya'ya kadar takip etti. En sonunda Oxus Nehrinin kuzeyinde, Sogdia liderlerinden Spitamenes önderliğindeki yerel beyler Bessus'a ihanet etti ve yakalayarak İskender'e teslim etti. Ancak Spitamenes İskender kuzeye doğru hareket eder etmez bir ayaklanma başlattı.

Macaranda (Semerkand) kuşatmasını kaldırmak ve Sogdiana'yı yatıştırmak İskender'in bir yılını aldı. Buna rağmen "Sodia Kayası" MÖ 327'ye kadar İskender'in birliklerine direndi. İskender bunun ardından Kabil Vadisini geçti ve ertesi yıl Hydaspes Nehrinde yerel hükümdar Porus'u yendi. Hindistan içlerine daha da ilerleme planları moralsiz ve dizanteriden kırılan askerlerinin isyanı ve evlerine dönmek istemeleri nedeniyle engellendi. Ordunun bir kısmı Nearchus komutası altında deniz yoluyla döndü. Bir kısmı ise çetin Gedrosian çölünden ağır kayıplar vererek geçti. Ordu MÖ 324'te Orta İran'a ulaştı. Arabistan'a başka seferler planlayan İskender Babil'de MÖ Mayıs 323'te 33 yaşında ateşli bir hastalıktan öldü.

Romalılara karşı MÖ 342-340'ta giriştikleri savaşı kaybeden merkezi Güney İtalya'nın Samnitleri İkinci Samnit Savaşını (MÖ 326-304) başlattı. Romalıların Latin Birliğini MÖ 338'de dağıtmasından sonra Campania'ya karşı ilerlemeleri ve topraklarına MÖ 328'de bir koloni yerleştirmeleri Samnitleri endişelendirmiş ve Neapolis'in (Napoli) kontrolü konusundaki gerilimler MÖ 326'da savaşın çıkmasına yol açmıştı. Samnitler MÖ 321'de Caudine çatalında bir Roma ordusunu yendi. Esir Romalılar eğilerek ve "boyunduruk altından" (ele geçirilen mızraklarından yapılan bir kemer) geçmeye zorlanarak aşağılandılar.

Dört yıllık bir barışın ardından Romalılar savaşa tekrar başladı ve Samnitlerin inatçı direnişine rağmen MÖ 304'te zafer kazandılar.

İskender sonrası Makedonya, Hindistan'da Chandragupta Maurya dönemi, Çin'de Meng Zi etkisi

Büyük İskender MÖ 323'te öldüğünde yerini kimin alacağı sorununu bir düzene kavuşturmaması ve en deneyimli generalleri – Makedonya'da naip olarak bırakılan Antipater dışında- ölmüşlerdir. Karısı Roksana hamileydi ve ayrıca Arrhidaeus adlı, akıl sağlığı yerinde olmayan ana ayrı bir kardeşi vardı. İskender'in ölümünde yatağının yanında olan bir generaller hizbi -Ptolemaios, Cassander, Sleucus ve Lysimakhos- Roksan'ın yeni doğan oğlu IV. İskender'in III. Philippos adıyla kral olan kardeşi Arrhidaeus'la iktidarı kağıt üstünde paylaştığı bir çözüm yolu ürettiler. Gerçekteyse bu askeri hizip, imparatorluğu kendileri ve diğer dört general arasında bölüştü.

Perdiccas merkezde ana güç olarak belirdi; Antipater ve Craterus Avrupa'yı aldılar; Antigonos Monopthalmos'a (tek gözlü) Frigya verildi; Ptolemaios Mısır'ı aldı; Selevkos ve Cassander ise kıdemli komutanlıklara yükseltildiler. Diadochoi (veliahtlar) olarak bilinen bu generaller dahas onra İskender'in imparatorluğunda hakimiyeti ele geçirmek için uzun savaşlara girdiler. Önce diğerlerini MÖ 322'de suikasta uğrayan Perdiccas'a karşı kışkırttılar. Ardından Antipater güç kazanmakla beraber, Antigonos'u diğer dört generale – Makendonya'da Cassander, Mısır'da Ptolemaios, Trakya'da Lysimakhos ve Babil'de Selevkos– karşı güç mücadelesinde yalnız bırakarak MÖ 318'de doğal nedenlerle öldü.

Savaş taraflar arasından sonuç alnmaksızın MÖ 311'e kadar sürdü. Ancak MÖ 308'de yeniden başladığında Lysimakhos Antigonos'un ordusunu İpsos'ta bozguna uğrattı ve eski topraklarının kendisi, Ptolemaios ve Selevkos arasında üçlü paylaşımını perçinledi.

Hindistan'da MÖ 320 civarında Chandragupta Maurya (MÖ y. 320-297) Nandasların (MÖ 370-356) sonuncu hükümdarını devirerek Magadha ve Ganj Vadisinin hükümdarı oldu. Dinamik bir lider olan Maurya, zamanla Nanda İmparatorluğunun çevre topraklarını ülkesine kattı ve hakimiyetini Gucerat ve Pencap'a kadar genişletti. Yunanların MÖ 303'te Doğu Afganistan ve Chandragupta'ya kadar Belucistan'ın kontrolünü kendisine bıraktıkları antlaşmayı sona erdirerek MÖ 305'te İskender'in haleflerinden Selevkos'a karşı bir savaşa başladı.

Chandragupta MÖ 307'de Maurya İmparatorluğunu kurduktan sonra tahtını oğlu Bindusara'ya (MÖ 297-272) bıraktı. Bunun ardından Cayna keşişi oldu ve en sonunda aç kalmak yoluyla kendini öldürdü.

Çin'de Meng Zi (veya Mencius) (MÖ y. 372-289) Wei sarayına MÖ 320'de geldi ve süratle Konfüçyüs geleneğinin "ikinci bilgesi" olarak ün kazandı. Günümüze gelen eseri Shi Ji, çağdaş krallarla diyaloglar şeklinde yazılmıştır. Meng Zi, de'nin (erdem) bir kral için önemini vurgular ve uygulama açısından vergilerin indirilmesini, daha yumuşak cezalar verilmesini ve insanlara yeterli yiyecek temin edilmesini tavsiye eder. Bir kralın iyilikle hareket ettiği takdirde, herkesin onun yönetiminde olmak isteyeceğine ve fetihlere ihtiyacı kalmayacağına inanırdı.

Meng Zi'nin insan doğasının iyiliğine dayalı görüşü geniş yankı buldu ve siyasi olarak Song Hanedanı (MÖ 960-1279) döneminde büyük etki gösterdi.

Kronolojik özet

  • MÖ 336 / Makedonya kralı Philippos öldürülür; yerine oğlu İskender geçer
  • MÖ 336 / III. Darius Pers tahtına çıkar
  • MÖ 335 / Filozof Aristoteles Atina'da bir okul kurar
  • MÖ 334 / İskender Persleri Granicus Nehri savaşında yener
  • MÖ 333 / III. Darius İskender tarafından Issus Savaşında yenilir
  • MÖ 332 / Kıbrıslı Zenon Atina'da Stoa felsefe okulunu kurar
  • MÖ 332 / İskender Mısır'ı fetheder
  • MÖ 331 / Persler İskender'e Gaugamela Savaşında yenilir
  • MÖ 330 / İskender'in ordusu Persepolis'i yağmalar
  • MÖ 330 / III. Darius isyancı satrap Bessus tarafından öldürülür
  • MÖ 329-327 / İskender Baktriya ve Sogdiana'yı fetheder
  • MÖ 328 / İskender'in Atlı Muhafızlarının ortak komutanı Kara Kletius'un öldürülmesi
  • MÖ 327 / Romalılar Samnitlerle Yunan şehri Neapolis'in hakimiyeti konusunda ihtilafa girer
  • MÖ 326 / İskender Malli halkının başşehrinin kuşatılması sırasında ciddi biçimde yaralanır
  • MÖ 326 / İskender Indus'u geçer ve Hydaspes Savaşını kazanır, ancak ilerlemesi ordularının Taksila'daki isyanıyla engellenir
  • MÖ 326 / En büyük Atinalı hatiplerden Lycurgus'un ölümü
  • MÖ 325 / Qin Prensi Wang (kral) unvanını alır ve tüm Çin hükümdarlığında hak iddia eder
  • MÖ 325 / İskender'in ordusu Gedrosia Çölünden Persepolis'e çekilir
  • MÖ 324 / İskender İran'a dönüşünde yokluğunda uygunsuz davranan yöneticileri cezalandırır
  • MÖ 323 / İskender 90 Makedonyalı komutanın Pers ve Med aristokratlarının kızlarıyla evlenmesini ayarlar
  • MÖ 323 / İskender Babil'de ölür, imparatorluğu birbirleriyle mücadele eden hizipler arasında bölünür
  • MÖ 321 / Roma ordusu Caudine Çatallarında Samnitlere yenilir
  • MÖ 321 / Atina Antipater tarafından mağlup edilir; barış hükümleri; Atina demokrasinin sonra erdirilmesini içerir
  • MÖ 320 / Ptolemaios Yahuda ve Suriye'yi ilhak eder
  • MÖ 315 / İskender'in annesi Olympias öldürülür
  • MÖ 312 / Roma'nın Appius Claudius tarafından yaptırılan ilk su kemeri
  • MÖ 311 / İskender'in yerine gelenler imparatorluğun bölünmesinde anlaşır
  • MÖ 310 / Büyük İskender'in oğlu IV. İskender ölür
  • MÖ 308 / Kuşit kralı Natasen'in son saltanat cenazesi Napata'da yapılır
  • MÖ 307 / Atina Makedonya hükümranlığına girer
  • MÖ 306 / Mısır kralı I. Ptolemaios Demetrios'un komutasındaki Yunanlara Salamis'ta (Kıbrıs) yenilir
  • MÖ 305 / Selevkos İran ve Anadolu'da gücünü sağlamlaştırır ve Selevkos hanedanını kurar
  • MÖ 304 / İkinci Samnit Savaşı sona erer, Roma kazanır, ancak toprak elde edemez
  • MÖ 302 / Chandragupta Maurya Selevkos'u barış antlaşmasını imzalar
  • MÖ 301 / Ipsos Muharebesinde Lysimakhos ve Selevkos Antigonos'u yener ve Antigonos öldürülür