Dünya tarihi /MÖ 380–337/ Mısır'ın Pers'e geçmesi, Thebai güçleniyor, Makedonya'nın yükselişi

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin beşinci bölümü

Mısır, MÖ 404'te 28. hanedanı kuran Amyrtaeus'un isyanından sonra Pers kontrolünden çıkmıştı. Ancak Persler Mısır'dan vazgeçmemişti. I. Nectanebo 30. Mısır Hanedanını MÖ 380'de kurdu. Persler ve Yunan müttefikleri tarafından MÖ 373'te gönderilen bir gücü püskürtebildi.

Persler Mısır'ı dize getirmek gayretlerinden MÖ 360'lardaki Satrapların Büyük İsyanı nedeniyle uzaklaştı. Bu ayaklanma Nectanebo'nun oğlu Tachos'un Pers yönetimindeki Filisten'e MÖ 360-61'deki seferleriyle daha da ciddiyet kazandı. II. Nectanebo (MÖ 360-343) I. Nectanebo'nun yerine geçti ve Pers iç savaşlarına karışmaya devam etti. MÖ 346'da kötü hesaplanmış bir müdahaleyle Sidon'daki (Lübnan) bir ayaklanmaya yardım için birlikler gönderdi. Pers III. Artakserkses Nil Deltası bölgesine yürüdü ve Mısır iki yıl içinde yenildi. Artık Pers yönetimine giren Mısır bir daha asla yerli bir hanedan tarafından yönetilmedi.

Thebai'nin yükselişi, Kartacalılar Sicilya ve Güney İtalya'da

Yunanistan'da Thebai'nin MÖ 382'de Spartalılar tarafından işgali kısa süreliydi. MÖ 379'da Thebai'nin Spartalı valisi (polemarch) suikaste uğradı ve Thebaililer Sparta garnizonunu kendi istekleriyle yardıma gelen iki Atinalı generalin desteğiyle şehirden çıkardı. Spartalılar buna karşılık olarak Kral Cleombrotus'un (MÖ 380-371) komutasında bir savaş başlattı. Bu savaş Thebai'yi yeniden ele geçirmeyi başaramadı. Ancak Atinalıları telaşa düşürerek Thebai'nin yardımına giden generallerden birini asmalarına diğerini sürgüne göndermelerine yol açtı ve Thebai'yle ittifakı geçici olarak terk ettiler.

Boetia bölgesini MÖ 378-377'de işgal eden Spartalılar çok az ilerleme kaydetti. Bununla beraber Atinalılar telaşa düşerek Thebai'yle eski ittifakı yeniden canlandırdılar ve Sparta'ya karşı İkinci Atina Konfederasyonunu kurmaya çalıştılar. Thebaililer, Atinalılar ve Spartalıların MÖ 375'te vardıkları "ortak barış" neredeyse derhal bozuldu. Thebaililer bunun ardından Kutsal Birlik adlı 150 erkek çiftten oluşan seçkin birliklerin yardımıyla saldırıya geçti. Kutsal Birlik bu dönemde büyük ölçüde Yunan şehir devletlerinin savaşlarında yer alan paralı askerlerin yerine geçti.

Thebai'nin Phokis bölgesini işgal ve Boeotia'da hakimiyet kurma girişimleri Sparta'nın başına sıkıntı oldu ve Atina'nın MÖ 372'deki barış sağlama çabalarını baltaladı. General Epaminondas komutasındaki Thebai ordusu MÖ 371'de Leuctra'da Sparta ordusu falanks birliklerini ezici bir yenilgiye uğratan çok parlak bir taktik uyguladı. 8 yıl önce Sparta'nın merhametine bağlı olan Thebai şimdi Yunanistan'da başat güç haline gelmişti.

Sicilya'da Siraküza, Kartacalılara karşı MÖ 383'ten 375'e kadar üçüncü bir dizi savaşı yürüten I. Dionysius'un (MÖ 402-367) güçlü yönetimi altında gelişmeye devam etti. Başlangıçta savaş, deniz güçleri bir firtınada batan Dionysius için kötü gitti. Kartaca'nın Sicilya'ya karşı bir sefer hazırlama çalışmaları MÖ 379'daki veba salgını ve Libya'daki tabi şehirlerin isyanı nedeniyle engellendi. Bu nedenle ordunun Sicilya'ya çıkması ancak MÖ 377'de mümkün olabildi. Kartaca'nın müttefiklerine karşı Güney İtalya'da seferde olan Dionysius Sicilya'ya döndü ve Mago'nun güçlerini 10.000 kişi kaybettiği ağır bir yenilgiye uğrattı.

Dionysius ordunun geri kalanının kaçmasına izin verdi. Güçlerini tekrar toplayan Kartacalılar ertesi yıl Mago'nun oğlu Himilto'nun komutasında geri dönerek Siraküzalılara acı bir mağlubiyet tattırdılar. Her iki taraf da savaş yorgunuydu ve MÖ 375'te Doğu Sicilya ve Güney İtalya'nın büyük bölümünü Dionysius'un elinde bırakan bir barış antlaşması yapıldı.

Thebai Sparta'yı işgal ediyor, Çin'de Qi dönemi

Atinalılar MÖ 371'de genel barışı temin etmeyi başarsalar da Thebai bu barışa katılmadı. Thebai bir müttefikler koalisyonu oluşturdu ve MÖ 370-369'da Sparta'yı işgal etti. Bunun neticesinde Messenia nihai olarak Sparta kontrolünden çıktı. Ancak sözde aldığı rüşvet nedeniyle Sparta'yı kurtardığı söylenen Epominondas'ın geçici olarak görevden alınması Thebai'nin başka başarılarını engelledi.

Epaminondas iktidara gelir gelmez Thebaililer Sparta karşıtı ittifakları için MÖ 367'de Pers desteği elde ettiler, ayrıca Peloponnes'in MÖ 366'da tekrar işgali Thebai koalisyonuna yeni üyeler kazandırdı. Thebai'nin başarıları çok dar bir şekilde bir kişinin şahsiyetine dayanıyordu. Bu nedenle Epaminondas MÖ 362'de savaşta öldüğünde Thebai'nin gücü hızla azaldı.

Hindistan'da Nanda hanedanı MÖ 370'lerde genişlemeye başladı ve MÖ 345'te Shishunaga'dan iktidarı devralma gücüne kavuşana kadar genişlemeye devam etti. Hanedanın kurucusu Mahapadma Nanda Kuzey Hindistan'ın büyük kısmını ele geçirerek büyük bir ordu kurdu. Merkezden atanan vergi tahsildarlarına sahip etkin bir idari sistem kurdu ve sulama işlerine girişti. Bununla beraber Dhana Nanda'nın MÖ 321'de iktidardan indirilmesinin ardından Maurya İmparatorluğu Nanda İmparatorluğunu bünyesine kattı.

Güney Çin'in Savaşan Devletlerinin en güneyindeki Chu devletinin merkezi Orta Yangzi Nehrindeydi. MÖ 5. yüzyıl boyunca bir dizi devleti ilhak ederek MÖ 380'de hakim devlet oldu. Qin devletinin MÖ 366'da Hann ve Wei devletlerinin ordularına karşı kazandığı büyük zafer, Wei'nin MÖ 364'te Shimen Muharebesinde tekrar yenilmesinden sonra Chu'nun gerilemesine ve Wei'nin kraliyet başkentinin doğuya, Daliang'a kaymasına yol açtı. Yenilenen Wei diğer dört Savaşan Devletin hükümdarlarını MÖ 356'da sarayına katılmaya zorlayacak kadar güçlendi. Wei'nin üstünlüğü kısa süreliydi ve Qi ordularına MÖ 353'de Guiling'de ve MÖ 341'de Maling'de yenilmesi Wei'yi Qi'nin bağlı devleti haline getirdi.

Kutsal Birliğin sonu, Latin Birliğinin sonu

Makedonyalı III. Perdiccas MÖ 359'da öldü ve halefi II. Philippos (MÖ 359-336) o zamana kadar diğer Yunanlar tarafından küçük bir krallık olarak görülen ülkesinin konumunu değiştirmeye başladı. MÖ 357'de ilk büyük fethi olan Trakya'daki Amfipolis şehrini aldı. Sparta ve Phokis'in Delphoi kutsal kehanetlerin ihlali olarak görülmesi sebebiyle başlatılan Üçüncü Kutsal Savaşa (MÖ 356-346) karıştı ve bu savaşları Orta Yunanistan ve Peloponnes'in iktidar mücadelesindeki pozisyonunu önemli bir oyuncu olarak güçlendirmek için kullandı.

Philippos MÖ 340'larda Tesalya'daki konumunu perçinledi ve rakip grupların destek için kendisine veya Atina'ya döndüğü basit ihtilaflara müdahil oldu. Philippos ile Atina – Thebai ittifakı arasında MÖ 340'ta açık bir savaş çıktı. İki yıl sonra Boeotia'daki Chaeronea'da Philippos Atinalıları yendi ve Thebai'nin Kutsal Birliğini yok etti (MÖ 380-371). Makedonya artık rakipsizdi.

Roma'nın Orta İtalya'da sürekli olarak genişlemesi komşuları arasında telaş yarattı. Diğer nedenler dışında bu durum MÖ 360'tan itibaren Tibur şehriyle altı yıllık bir savaşa yol açtı. MÖ 340'ta Roma ve günümüzde Roma çevresindeki Lazio bölgesinde yerleşik bulunan Latinler arasında genel bir savaş çıktı.

Romalılar merkezi Apeninler'de yaşayan Samnitlerle bir savaştan daha yeni çıkmışlardı ve Latinler Roma'nın tükenmişliğini fırsat bilerek saldırıya geçti. Savaşın ilk yılında Vesuvius yakınındaki muharebede, Konsül Publius Decius Mus'un bedenini yer altı tanrılarına adayarak bir intihar saldırısı başlattığı ve bu saldırının savaşın gidişatını Roma'nın lehine çevirdiği söylenir.

MÖ 338'de Romalılar Latin Birliğini mağlup etmişlerdi. Birçok Latine Roma vatandaşlığı veren barış antlaşmasının koşulları ağır değildi. Birlik bunun üzerine dağıtıldı ve Latin şehirlerinin birçoğu Roma şehrine dahil edilerek Orta İtalya'nın tam kontrolü Roma'ya geçti.

Peru'da Nazca kültürü MÖ 350 civarında başladı. Bu kültürün insanları çöllerde zeminden yapılması mümkün olmayan soyut hayvan ve insan hatlarını muazzam hatlarla oluşturarak gizemli şekiller yarattılar.

Kronolojik özet

  • MÖ y. 380 / Çiftçilik ve demir işleme Afrika bölgesindeki Batı Zambezi'de Bantu konuşan halklar tarafından yayılır
  • MÖ 380 / Servius Duvarı Roma çevresine inşa edilir
  • MÖ 380 / Nectanebo Mısır'ın 30. hanedanının ilk Firavunu olur
  • MÖ 378 / Sürgündeki Thebai demokratları Epaminondas komutasında Sparta yanlısı yönetime karşı bir ayaklanma başlatır; Sparta garnizonu Thebai'yi boşaltır
  • MÖ 373 / II. Artakserkses Mısır'ı tekrar Pers idaresine alma girişiminde başarısız olur
  • MÖ 371 / Atinalılar ve Spartalılar sekiz yıllık savaşı sona erdiren bir barış yapar
  • MÖ 371 / Thebaili General Epaminondas Sparta'ya karşı Leuctra savaşını kazanır ve Arkadiyalılar Sparta yönetimine karşı ayaklanır
  • MÖ 370 / Hindistan'da Nanda hanedanının kurulması
  • MÖ 369 / Epaminondas Messenia'yı işgal eder
  • MÖ 360 / Pers İmparatorluğunda satrapların (valiler) isyanı başlar
  • MÖ 362 / Mantinea Savaşı Sparta gücünün bitişini belirler
  • MÖ 361 / Ortak bir Mısır-Sparta gücü Finike'nin Pers idaresi altındaki şehirlerine saldırır
  • MÖ 359 / II. Philippos Makedonya kralı olur
  • MÖ 359 / II. Nectanebo Mısır tahtına çıkar
  • MÖ 358 / III. Artakserkses satrap isyanını bastırır. Muhtemel rakiplerinden korkarak tüm ailesini katleder
  • MÖ 356 / Batı Çin Devleti Qing'in başbakanı Shang Yang geniş kapsamlı reformlar başlatır
  • MÖ 356 / Delphoi'deki kutsal mabetlere ve kehanete erişim konusunda Atina ile Phokis arasında "kutsal savaş" başlar
  • MÖ 348 / Makedonya kralı II. Philippos Halkidiki Yarımadasını ele geçirir
  • MÖ 346 / II. Dionysus Sicilya tiranı olur
  • MÖ 346 / Makedonyalı Philippos'la Atinalılar arasında barış
  • MÖ 343 / II. Dionysus Sicilya'ya paralı askerlerle giden Timoleon'a teslim olur
  • MÖ 342 / Pers işgali Mısır'ın bağımsızlığını sona erdirir
  • MÖ 341 / Roma ve Latin Birliği arasında savaş patlak verir
  • MÖ 338 / Roma Latin Birliğini yener ve dağıtır
  • MÖ 338 / Makedonya kralı Philippos Yunan devletlerinin koalisyonunu yener ve Yunanistan'ın büyük kısmına hakim olur
  • MÖ 338 / Pers kralı III. Artakserkses zehirle öldürülür ve yerine küçük oğlu Arses geçer
  • MÖ 337 / Makedonya kralı Philippos Küçük Asya'daki İyonya Yunan şehirlerini özgürleştirme planlarını duyurur