Dünya tarihi / MÖ 450 – 381 / 12 Levha Kanunları, Monte Alban şehri, Atina ve Sparta savaşı

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin dördüncü bölümü

Roma Cumhuriyetindeki iki toplumsal sınıf olan soylular (patrician) ile plebler (bkz. MÖ 500-491) hala bölünmüş durumdaydı. İki taraf MÖ 451'de Roma'yı yönetmek üzere normal anayasasının dışında on kişiden oluşan bir grup (decemviri) atadı. MÖ 449'da decemviri tüm Roma yasalarının temelin oluşturan 12 Levha Kanunlarını hazırladı.

Orta Avrupa'da daha önceki başat Hallstatt kültürünün yerine geçen La Tene adlı bir Kelt kültürü MÖ 450 civarında belirdi. Ölülerini, silahları, mızrakları ve mezar arabalarıyla gömen bir savaşçı aristokrasinin yönettiği La Tene Bohemya'da (şimdi Çekya) ve Marne ve Moselle (modern Fransa) etrafında önemli merkezlere sahipti.

Meksika'nın Pasifik kıyılarındaki Oaxaca'da MÖ 450'den kısa bir süre önce Monte Alban da yeni bir merkezi ortaya çıktı.

Oaxaca Vadisi üzerindeki bir tepeye kurulu bu önşehir çevredeki tarımsal köylerden nüfus aldı. Monte Alban'ın merkezi, aralarında tepesi kesik piramitler, büyük meydanlar, top oyunu sahaları gibi kamusal binaların yanı sıra güzel süslemelere sahip mezarları da barındırıyordu. Monte Alban'ın nüfusu 17.000'e ulaşarak Mezo Amerika'daki en büyük şehir olacaktı.

Atina – Sparta savaşları, Nikias Barışı, Siraküza kuşatması, Shishunaga hanedanı

Geç 5. yüzyılda Meksika şehri Monte Alban - burada gösterilen daha sonraki piramitlerin atası - kamu binaların yapımına başladı
Geç 5. yüzyılda Meksika şehri Monte Alban – burada gösterilen daha sonraki piramitlerin atası – kamu binaların yapımına başladı

Atina ve Sparta daha önce birbirleriyle savaşmıştı (bkz. MÖ 451). Ege Denizinin doğu ve kuzey kıyılarındaki devletleri kapsayan Atina İmparatorluğu deniz kuvveti bakımından avantajlıydı. Şehir devleti Sparta ise Peloponnes ve Orta Yunanistan'ın bağımsız şehir devletlerinin ve Korinthos'un dahil olduğu bir ittifakın başındaydı ve en güçlü kara ordusuna sahipti.

MÖ 446'da yapılan Otuz Yıl Barışına rağmen Atina ve Sparta arasında gerilim yükselti. MÖ 430'daki savaş üç yıl önce Atina Korinthos'la ihtilafında Kerkira'nın yanında müdahalede bulunduğu zaman başlayan husumetiyle sonuçlandı. Spartalılar bu müdahaleyi Atinalıların barışı bozmasının bir işareti olarak kabul etti. Sparta'nın müttefiki Thebai'nin Atina'yı destekleyen Plataea'ya saldırısı da aynı şekilde Atina tarafında Sparta'nın savaşa kararlı olduğu şeklinde anlaşıldı.

Perikles tarafından yönetilen Atina, Peloponnes Savaşında (MÖ 431-404) başlangıçta başarı kazandı. Atinalılar MÖ 426'da Peloponnes'i işgal etti ve ertesi yıl Sparta'nın güneybatısındaki Pylos'a büyük bir güç çıkarttı. Yine de hiçbir taraf öldürücü bir darbe vuramadı ve MÖ 421'de 50 yıl sürmesi düşünülen Nikias Barışı kabul edildi.

Ateşkes kısa zamanda bozuldu. Korinthos, antlaşmanın geçerliliğini kabul etmedi ve Sparta'da savaş taraflısı bir grup yönetimi ele aldı. Öte yandan Atina'nın yeni önde gelen politikacısı Alkibiades'in (MÖ 450-404) bir dizi karmaşık siyasi manevrası MÖ 419'da savaşın tekrar başlamasına yol açtı. Ertesi yıl Sparta'nın müttefikleri Mantinea'da kilit önemde bir zafer kazandı.

Atina MÖ 416'da hakimiyeti altında bulunmayan tek Ege adası Melos'u ele geçirerek karşılık verdi. Bununla beraber Sicilya'ya 415'te savaş açan ve güçlerinin sınırını ölümcül şekilde aşan Atinalıların kuvvetleri MÖ 413'te Siraküzalılar tarafından bütünüyle imha edildi. Bu sırada Spartalılar Atinalıların zengin gümüş yataklarına erişimini de kesmişti.

Perslerle ittifak Sparta'nın pozisyonunu MÖ 412'de daha da güçlendirdi ve bir yıl sonra Atina'daki demokratik rejim kısa içinde devrildi. Demokrasi ertesi yıl tekrar tesis edildi ve Atinalıların MÖ 410'da Cyzicus'ta, MÖ 460'ta Arginusae'da zaferler kazanmalarına rağmen İyonya açıklarındaki Aegospotami'de donanmalarının bütünüyle imhası Atina'yı savunmasız bıraktı. Spartalılar şehri ablukaya aldı ve Atinalılar kararlı direnişlerine rağmen teslim olmaya mecbur kaldı. Donanmasını kaybeden Atina'nın yönetimine MÖ 404'te Sparta yanlısı Otuzlar Konseyi getirildi.

Hindistan'daki Magadha'da Bimbisara tarafından kurulan Haryanka hanedanı MÖ 413'te Ajatashatru'nun ölümünden sonra iktidardan düşürüldü ve yerine bir dizi etkisiz hükümdar geldi. Shishunaga Magadha kraliyet başkentinin nihai olarak Pataliputra'ya taşıması sorumluluğunu alan yeni bir hanedan kurdu. Shishunaga hanedanı 500 yıl sürdü.

Pers – Sparta barışı, İyonyanın zayıflaması, Allia Muharebesi, Anabasis kitabı

Peloponnese savaşının sonuçları İyonya'nın planlarını sonsuza dek yok etti
Peloponnese savaşının sonuçları İyonya'nın planlarını sonsuza dek yok etti

Sparta, Peloponnes (Peloponez) savaşındaki zaferinden sonra İyonya şehirlerinin özerkliklerini kazanıp kazanmamaları konusunda Pers İmparatorluğuyla bir sürtüşmenin içine girdi. MÖ 390'lar boyunca zaman zaman çıkan çatışmalar ve sonuçsuz barış görüşmeleri Sparta'yı Yunan anakarasındaki pozisyonunu güçlendirmekten alıkoydu.

Perslerle MÖ 386'daki nihai barış antlaşması, "Kral barışı", İyonyalıları özerklikten mahrum bıraktı, ancak Spartalılara üstünlüklerini tehdit edenleri ezme fırsatı verdi. MÖ 385'te Peloponnes'teki Mantinea'ya saldırdılar ve MÖ 382'de Tebai'yi işgal ettiler. Sparta'nın gücü aşılamaz hale geldi.

İran'da II. Darius'un (MÖ 423-404) ölümünden sonra genç Kyros büyük kardeşi II. Artakserkses'i (MÖ 404-358) devirmeye çalışması nedeniyle kısa bir iç savaş yaşandı. Kyros MÖ 401'deki Kunaksa (Cunaxa) Muharebesinde yenildi ve öldürüldü. Fakat muharebenin ardından 10.000 paralı Yunan askeri Kuzey Mezopotamya'da kapana kısıldı. Ksenefon liderliğindeki Yunanlar Karadeniz kıyısına yürüyüşe geçtiler ve (günümüz Türkiye'sindeki Trabzon) yakınlarında denize erişerek kurtuldular. Bu sevinci komutanları Ksenefon Anabasis adlı kitabında ölümsüzleştirdi.

İtalya'da Romalılar topraklarını genişletti ve Veii şehrini MÖ 396'da ilhak ederek Etrüsk tehlikesini ona erdirdiler. Fakat Etrüsk şehri Clusium'a saldıran bir Kelt ordusu MÖ 390'da güneye doğru yönelirken Allia Muharebesinde bir Roma ordusunu yendi ve Roma şehrini de ele geçirdi. Bu felaket Romalıların yüzyıllarca zihinlerinden silinmedi.

Kronolojik özet

  • MÖ y. 450 / La Tene kültürü Orta Avrupa'da belirir
  • MÖ y. 450 / Meksika'da Zapotek şehri Monte Alban'ın yapımına başlanır
  • MÖ y. 450 / Sibirya'nın Pazyryk ve Nin-Ula bölgelerinde step göçebe mezarları
  • MÖ 449 / Yunanlar ve Persler arasında Callias Barışı yapılır
  • MÖ 449 / Perikles Atina ile limanı Pire arasında Uzun Duvarın yapımını başlatır
  • MÖ 449 / Roma'da 12 Levha Kanunları kabul edilir
  • MÖ 448 / Yeni bir Partenon'un inşaatı başlar (bitirilmesi MÖ 432)
  • MÖ 433 / Atina Corcyra'nın Korinthos'ta kavgasına müdahale eder ve Sparta'nın karşılık vermesine yol açar
  • MÖ 431 / Plataea ile Thebai arasındaki ihtilaf Atina ile Sparta arasında diğer bir Peloponnes Savaşını başlatır
  • MÖ 430 / Sparta Attika'yı işgal eder; Atina binlerce kişiyi öldüren veba salgınına uğrar
  • MÖ y. 428 / Yunan filozof Platon'un doğumu (ö. MÖ 347)
  • MÖ 427 / Atina'nın müttefiki Plataea şehri Sparta'ya teslim olur
  • MÖ 423 / II. Darius I. Artakserkes'in öldürülmesinden sonra Pers kralı olur
  • MÖ 423 / Atina ile Sparta arasında bir yıllık ateşkes (MÖ 422'de uzatılır)
  • MÖ 421 / Atina ile Sparta arasında Nikias Barışı Peloponnes Savaşını geçici olarak duraklatır
  • MÖ 419 / Peloponnes Savaşı tekrar başlar; Spartalılar Mantinea Savaşını kazanır, Argos taraf değiştirir
  • MÖ 415 / Alkibiades'in komutasında Sicilya'ya Atina seferi
  • MÖ 413 / Atinalılar Siraküza'da yenilir; neredeyse tüm orduları ele geçirilir
  • MÖ y. 413 / Shishunaga hanedanı Hindistan, Magadha'da kurulur
  • MÖ 411 / Atina'da oligarşik darbe girişimi; Dört Yüzler Konseyi kurulur, ancak devamlı olmaz
  • MÖ 409 / Kartacalılar Yunan şehir devletleri savaş halindeyken etkisini genişletmek için Sicilya'yı işgal eder
  • MÖ 405 / Atina filosu Aegospotami'de kötü şekilde yenilerek Atina deniz üstünlüğünü sonlandırır
  • MÖ 404 / Spartalılar Atina'yı ele geçirir; Uzun Duvar yıktırılır ve Sparta yanlısı Otuzlar Konseyi iktidara getirilir
  • MÖ 403 / Atina'da Otuzlar Konseyi dağıtılır; demokrasi tekrar kurulur
  • MÖ 401 / Ksenefon Pers isyanını destekleyen 10.000 paralı Yunan askerini Babil'den Karadeniz'e yürütür
  • MÖ y. 400 / Peru'da Moche kültürü belirir
  • MÖ 399 / Mısır Perslerden ayrılır ve 29. Hanedan başlar
  • MÖ 399 / Yunan filozof Sokrates infaz edilir
  • MÖ 398-397 / Siraküza kralı Dionysus Kartacalılara karşı savaş kazanır
  • MÖ 396 / Romalılar Etrüsk Veii şehrini ele geçirir
  • MÖ 386 / Sparta ve Persler "Kral Barışını" imzalar
  • MÖ 384 / Platon Şölen'i tamamlar ve Akademi'yi kurar
  • MÖ 383 / Savaş Kartaca ve Siraküzalı Dionysus arasında tekrar başlar