Dünya tarihi / MÖ 600 – 601 / Kudüs'ün fethi, Miletos'ta bilim, Buda'nın çıkışı, Roma'da cumhuriyet

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin ikinci bölümü

Asur imparatorluğunun yıkılmasına yardım ettikten sonra yeni Babil hanedanının ilk Kralı Nabopolassar (MÖ 626 – 605) Babil şehrini güzelleştirdi. Oğlu Nebukadnezar (MÖ 605 – 562) Mısırlıları MÖ 605'te yendi, Babil'in ana ziggurat'ını tamir etti ver ünlü "asma bahçeleri"nin yapılmasını emretti. Son yeni Babil hanedanı hükümdarı Nabonidus (MÖ 556 – 539) sarayını Arap vahası Tema'ya nakletti. Ancak hükümdarlığı zamanında Babilliler arasında huzursuzluk arttı.

Babil'in Kudüs fethi, Atina'da reform, Miletos'ta felsefe

Kuzey İran Medleri krallıklarını Cyaxares'in hükümdarlığı (MÖ 624 – 585) zamanında güçlendirdi ve Asur İmparatorluğunun MÖ 612'de yıkılmasında rol oynadı. Son Midiya (Med) kralı Astyages'in (MÖ 584-549) yönetimi altında Midiya orduları Azerbaycan'a sefer yaptı ve batıda Lidya'ya (Türkiye) kadar ülkeleri kontrolü altına aldı. Bununla beraber, MÖ 550 itibariyle güneydeki Babillilerin ve İran'ın yeni gücünün baskısı altında kaldı.

Yuda Krallığı uzun zaman Asur ve Babil'in batıya doğru genişlemesinin önünde bir engel olmuştu. MÖ 597'de Nebukadnezar Kudüs'ü aldı ve Kral Jehoiakim'i tahttan indirdi. Yerine geçirilen Zedekiah Babillilere karşı geldi ve MÖ 587'de bir kuşatma daha yaşandı. Şehrin büyük kısmı yandı, Yahudi tapınağı tahrip edildi ve birçok şehir sakini yaşam boyu sürgüne gönderildi.

Güçlü şehir devleti Atina'da MÖ 600 civarında Solon'un yönetiminde özellikle fakirlerin mülkiyet haklarını koruyan, borç köleliliğini yasaklayan ve Drakon yasalarının (bkz. MÖ 650 – 601) en aşırı bölümlerini yumuşatan reformlar yaşama geçirildi. MÖ 560 civarında Pisistratus iktidarı ele geçirdi ve tiran (diktatör) olarak yönetime başladı. Bir defa iktidardan düşürüldükten sonra MÖ 547'de geri döndü ve istikrarlı bir rejim kurdu.

Yunan şehri Miletos MÖ 600'den itibaren felsefi düşüncenin başlangıcına tanık oldu. Thales (doğumu MÖ y. 624) evrenin temel doğasını anlamaya çalıştı ve temel ögesinin su olduğunu düşündü.

Pers İmparatorluğu'nun büyümesi; Mısır'ın ve Hindistan'ın işgali

İran'ın batısındaki küçük Pers Krallığı (Pars adı verilir) hükümdarı Kyros Med efendilerine karşı MÖ 559'da isyan etti. MÖ 550'de Midiya (Med) başkenti Ektabana'yı ele geçirmiş ve hükümdarı Kral Astyages'i devirmişti. İran'ın artan gücünden korkan Lidyalılar Kral Croesus yönetimi altında Kyros'a karşı çıktı, ancak Kyros batıya saldırarak ve MÖ 547'de Hallys Irmağı (Kızılırmak) üzerinde Lidya ordusunu yendi ve Küçük Asya'nın batı bölgesini topraklarına kattı.

Kyros MÖ 539'da Babil'i ele geçirdi. Mezopotamya'nın büyük kısmını elde etti ve Pers İmparatorluğunu Ortadoğu'daki en büyük devlet haline getirdi. Kyros bugün Türkmenistan'ın bulunduğu bölgede savaşırken MÖ 530'da öldü ve yerine oğlu Kambyses geçti.

Bir yılda 19 muharebede savaştım… Hepsinde galip geldim.

Darius'un Behistun yazıtı

MÖ 526'da Kambyses ordularını güneye Mısır'a gönderdi. Firavun Amasis henüz ölmüştü ve halefi III. Psammetichus yerini sağlamlaştırmamıştı. Kambyses MÖ 525'te Mısır ordusunu Pelusium'da yendi ve kraliyet başkenti Memfis'i ele geçirdi. Firavun olarak Mısır tahtına geçen Kambyses Güney Mısır'a boyun eğdirdi. Mısır'daki Pers hakimiyetini MÖ 402'ye kadar sürdü.

Kambyses MÖ 522'de küçük kardeşi olan veya olduğunu iddia eden Bardiya'nın kısa bir isyanından sonra öldü. Bir Pers soylusu olan Darius kral olarak yerine geçti. Midiya dahil olmak üzere ülkede geniş isyanlar çıktı. Ancak Darius tüm isyanları bastırdı. Daha sonra MÖ 519-515 arasında Pers İmparatorluğunu Orta Asya topraklarını ilhak ederek Hindistan sınırlarına kadar genişletti. Hindistan'da siyasi güç 16 güçlü krallıktan oluşan Mahajapanadas etrafında birleşmişti. Bu krallıklar arasında Magahda en önemli yere sahipti. Daha sonra Darius İyonya'daki Yunan devletlerinin çoğunluğuna boyun eğdirerek MÖ 513'te Trakya'yı ele geçirmek amacıyla Avrupa'ya geçti.

Roma'da cumhuriyet, Buda'nın ortaya çıkışı, Çin'de Konfüçyüs

İtalya'da Roma'nın altıncı kralı ve eski bir köle olduğu söylenen Servius Tullius (MÖ 578 – 534) MÖ 578'de Tarquinius Priscus'un yerine geçmişti. Hükümdarlığı zamanında önemli reformlar uyguladı. Romalıları Roma toprakları büyüdükçe genişletilecek bir sistem olan dört "kabileye" ve servetle ölçülen sınıflara bölerek şehrin resmi sınırlarını tespit etti. Nüfus, tedarik edebildikleri silahlara ve Roma ordusunda oynadıkları role göre sınıflara ayrıldı. En zengin sınıflar atlı, yüksek sınıflar ağır piyade ve fakirler hafif yan birlikler olarak orduya katıldı.

Zengin sınıfların oyları halk meclislerinde daha fazla ağırlık taşıdı. Roma'nın son kralı Tarqiunius Superbus (MÖ 534-509) bir Etrüsktü. Yönetimin artan tiranlığından endişe duyan Lucius Junius Brutus ve Lucius Tarquinius Collatinus (kralın kuzeni) önderliğindeki soylular, orduya kendi saflarına kazandırdı ve tahttan indirilen krala şehrin kapılarını kapattı.

Bunun ardından darbe liderleri, en üst yetkinin konsül adı verilen yöneticilerin elinde bulunduğu bir cumhuriyet kurdu. Konsüllerin gücü halk meclisi tarafından her yıl yeni konsüllerin seçilmesiyle sınırlandı.

Bilgece yaşayan birine göre, ölüm bile korkulacak şey değildir.

Gautama Siddharta (Buda), MÖ 563 – 483

MÖ 530 sıralarında Kapilvastu'nun (şimdi Nepal) Hindu prensi Gautama Siddharta soylu olarak yetiştirilmiş olduğunu reddederek bir "aydınlanma" arayışına girdi. Altı yıl sonra aydınlanmaya kavuştu ve maddi hayatın eziyetlerinden kurtulmak için ılımlı bir çilecilik telkinlerine başladı. Bu kişi Buda (Sanskritçede uyanmış kişi anlamına gelir) adıyla bilinir.

Buda'nın Budist adını taşıyan takipçileri düşüncelerini tüm Doğu Asya'ya, MS 3. yüzyılda Çin'e ve oradan da Kore, Japonya ve Güneybatı Asya'ya yaydı.

Konfüçyüs (veya Kong Fuzi) MÖ 551 civarında Çin'in Bahar ve Sonbahar olarak adlandırılan siyasi istikrarsızlık döneminde doğdu. 15 yaşından itibaren kendisini bilime adadı. Geliştirdiği siyasi felsefe, içinde yaşadığı karışık dönemi yansıtılmaktadır. Düzgün insanın (funji) diğerlerine saygı göstermek ve gereksiz bir zarar vermemek zorunda olduğunu öğretti. Öğrencileri tarafından geliştirilen felsefesi bilgelere saygıyı öğütledi ve daha sonraki imparatorluk sisteminin temel taşı oldu.

Kronolojik özet

  • MÖ 600 / Batı Afrika'nın Nok bölgesinde demir işçiliği
  • MÖ 600 / İyonya'da ilk Yunan sikkeleri basılır
  • MÖ 600 / Meksika'da Olmek kültürü gelişmeye devam eder
  • MÖ 600 / Aryan krallıkları Kuzey Hindistan'da kurulur
  • MÖ 597 / Babil kralı Nebukadnezar Kudüs'ü ele geçirir
  • MÖ 594 / Solon Atina arkonu (hükümdarı) olur
  • MÖ 590 / Roma'da ilk kanalizasyon sistemi yapılır
  • MÖ 589 / Apries Mısır firavunu olur
  • MÖ 585 / Miletoslu Thales bir güneş tutulmasını tahmin eder
  • MÖ 578 / Servius Tullius Roma kralı olur, Roma'nın ilk şehir surunu inşa eder
  • MÖ 563 / Siddhartha Gautama, Buda'nın muhtemel doğum tarihi
  • MÖ 562 / II. Nebukadnezar ölür ve yerine Amelmarduk geçer
  • MÖ 560 / Pisistratus Atina tiranı olur
  • MÖ 560 / Croesus Lidya tahtına geçer ve genişlemeye başlar
  • MÖ 559 / Büyük Kyros Anşan hükümdarı olur
  • MÖ 550 / Çin yaşam tarzının ana felsefesini sağlayan Analektleri yazan Konfüçyüs'ün doğumu
  • MÖ 550 / Zengin devletler Kızıldenız ve Aden Körfezi etrafında ortaya çıkar.
  • MÖ 550 / Kyros Med tahtını kazanır
  • MÖ 550 / Servius Tullius Latin Birliğini kurar, kentin siyasi üstünlüğü yavaş yavaş başlar
  • MÖ 547 / Kyros Lidya'yı istila eder, ertesi yıl Sardis'i ele geçirir ve Kroesus'u tahtından indirir
  • MÖ 547 / Pisistratus Atina'ya döner ve tiran olarak yönetir
  • MÖ 545 / Asya'daki İyonya Yunan devletleri Pars hükümdarlığını kabul etmek zorunda kalır
  • MÖ 540 / Cayna dininin kurucu Mahavira doğar
  • MÖ 540 / Kral Bimbisara Magadha'da yönetiminie başlar
  • MÖ 539 / Babil'de isyan çıkar; Kyros şehre girer ve ilhak eder
  • MÖ 538 / Kyros Kudüs'ü işgal eder ve Babil'de sürgündeki Yahudilerin ülkelerine dönmelerine izin verir
  • MÖ 535 / Yunanlar ve Kartacalılar Korsika, Alalia'da bir deniz savaşı yapar.
  • MÖ 534 / Roma'nın son kralı Tarquinius Superbus tahta çıkar
  • MÖ 533 / Büyük Kyros'un ordusu Kuzey Hindistan'a girer
  • MÖ 530 / Kyros Massagetae'ye karşı bir sefer ölür
  • MÖ 525 / Kambyses Mısırlılar yener, Memfis'i ele geçirir, III. Psammetichius'u tahttan indirir ve Sait hanedanını sonra erdirir
  • MÖ 521 / İç savaştan sonra I. Darius Pers tahtına gelir
  • MÖ 538-515 / Kudüs'te Tapınak'ın yeniden inşası (MÖ 587'de yanmıştır) tamamlanır
  • MÖ 520 / Tarquinius Superbus Roma'da Capitol'in inşasına başlar
  • MÖ 520 / Darius Babil'deki isyanı bastırır, Nil'i Kızıl Deniz'le birleştiren kanalı tamamlanır
  • MÖ 515 / Darius eski Elamit başkenti Susa'da bir krallık sarayı inşa eder
  • MÖ 514 / Hermodius ve Aristogiton Atinalı Pisistratis'e karşı ayaklanır, ancak başarı kazanamaz
  • MÖ 510 / Alkemeonidler Pisistratidleri Sparta kralının yardımıyla Atina'dan sürgüne gönderir
  • MÖ 509 / Romalılar Tarquinius Superbus'u ülkeden atar ve cumhuriyeti kurar
  • MÖ 507 / Cleisthenes Atina'da demokratik hükümeti kurar
  • MÖ 504 / Tarquinius Superbus Roma'yı tekrar ele geçirmeye çalışır, ancak başaramaz