Dünya tarihi / MÖ 70 – 44 / Pompeius Kudüs'ü alıyor, Çin'de Huo ailesinin sonu, Caesar'ın yükselişi ve ölümü

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin onbirinci bölümü

Pompeius İtalya'ya dönüşünden sonra (bkz. MÖ 90-71) yasal asgari yaşın altında olmasına rağmen bir yıl için konsül seçildi, Pontuslu Mithridates'le tekrar savaş çıktığında General Lucullus komutası altındaki Romalılar Mithridates'i damadı Tigranes'in hükümdarlığındaki Ermenistan'a geri çekilmeye zorladılar. Ancak Lucullus'un birlikleri MÖ 68'de isyan etmesi Pompeius'un Lucullus'un yerine tayin edilmesine yol açtı. Tigranes teslim oldu ve Mithridates Karadeniz'in kuzeyine çekildi. Pompeius amacını gerçekleştirmiş olarak son Selevkos kralını tahtından indirdiği Suriye'ye girdi ve ardından Kudüs'ü ele geçirdi.

Çin'de Han hanedanı Zhaodi (MÖ 87-74) ve Xuandi'nin hükümdarlıklarında giriştiği modernleşme siyasetinden vazgeçti. Hükümeti on yıllarca hakimiyeti altında tutmuş olan Huo ailesi iktidardan düşürüldü ve önde gelen üyeleri idam edildi. Hükümet harcamaları azaltıldı ve Orta Asya'ya saldırı savaşları politikası küçük ve kalıcı kolonilerin kurulmasıyla yer değiştirdi.

Meksika'da Meksika vadisinin güneyindeki Culculco şehri MÖ 1. yüzyılda yanardağ patlamasıyla tahrip oldu. Şehrin yok oluşu Teotihuacan'ın tüm vadide kontrolünü sağlamlaştırmasına ve 500 yıldan fazla Meksika'nın başat gücü olmasına giden yolu hazırladı.

Kuzey Amerika'nın doğusundaki Ohio'nun Adena halkı 1. yüzyıl başlarında Hopewell kültürünü geliştirmeye başlıyordu. Bu halk avcılık ve toplayıcılıkla geçindi ve ayrıca kabile şefleri için büyük, özenti höyük mezarlar inşa etti.

Caesar'ın yükselişi; Birinci Triumvirate, Britonlarla savaş, Vercingetorix'in teslimiyeti

Gaius Julius Caesar ilk defa MÖ 59'da Roma konsülü oldu. İspanya'da vali olarak görev yaptığından equestrian'lar (senatör olamayan zenginler) arasında popülerdi. Ancak senatonun direnişi (ve ortak konsül Bibulus'un engellemeleri) Pompeius ve Crassus'la gücünü birleştirmesine yol açtı ve bu üçlü MÖ 53'e kadar "Birinci Triumvirate" olarak Roma'ya hakim oldu.

Caesar MÖ 58'de Roma işgali altındaki Güney Galya bölgesi Narbonensis'e vali olarak tayin edildi. Alman Helvetia kabilesinin Galya üzerinden İtalya'ya geçmesinden faydalanarak Alpleri geçti ve Helvetia kralı Ariovistus'u mağlup etti. Caesar Roma'ya dönmekle birlikte, yardımcısı Labienus Galya'da kaldı ve ertesi yıl Kuzeybatı Galya'nın Belgae bölgesini ele geçirmek için askeri harekatı sürdürdü. Caesar MÖ 55'te Galya'nın büyük kısmına baş eğdirmiş ve senatonun onayını almadan Roma'ya geniş bir eyalet kazandırmıştı.

Kuzey Galya'da yaşayan Veneti halkı Roma'ya karşı MÖ 56'da Britanya'nın Kelt kabileleri tarafından desteklendiği anlaşılan büyük bir ayaklanma çıkarttı. Caesar MÖ 55'te iki lejyonla Britanya'ya geçerek bu karşılık verdi. Bir fırtına destek güçlerinin varışını engellendiğinden geri çekilmek zorunda kaldı. Ancak Caesar ertesi yıl beş lejyonla (yaklaşık 30.000 kişi) döndü. Britonlar başlangıçta direnmedi, fakat sonra Catuvellauni kabilesinin şefi Cassivelaunus'un yönetimi altında Thames Nehrine ulaşana kadar Romalılara karşı koydular. Cassivelaunus, Wheathampstead'deki kalesi düştüğünde barış istedi ve Caesar Roma'ya tutsaklar ve haraç vaadiyle döndü.

Caesar'ın Britanya'ya ikinci seferinden kısa bir süre sonra, Galya'da bu sefa Senones tarafından MÖ 54 sonlarında başlatılan bir başka ayaklanma bölgedeki Roma kuvvetlerinin büyük kısmını yok etti. Bu isyanı bastıran Caesar, dikkatini eski müttefiki Clodius'un siyasi şiddet sonucu öldürüldüğü ve Triumvirate'yi bozan Pompeius'un MÖ 52'de tek konsül olarak seçildiği Roma'ya çevirmek zorunda kaldı. Roma'daki karışıklıklardan cesaret bulan Carnute'ler Galya'da isyan etti. Vercingetorix'in başında olduğu Labienuslara karşı çeşitli çatışmaları kazanmış Averniler de onlara katıldı.

Vercingetorix Caesar'ı da Gergovia'da yendi. Ancak Alesia'da MÖ 52 Eylülünde kıstırıldı. Romalılar Galya pozisyonlarının etrafını setle çevirdi ve Galya destek güçlerini püskürtmeyi başardı. Ümitleri tükenen Vercingetorix teslim oldu ve Roma'ya götürülerek Caesar'ın zafer geçişine katıldıktan sonra MÖ 46'da boğularak öldürüldü.

Caesar Rubicon Nehri'ni geçiyor, Pompeius'un ölümü, Mauretania Krallığının ilhakı, Caesar'ın ölümü

Caesar Galya Ayaklanmasını MÖ 51 sonunda sona erdirdi. Ancak bu sırada Triumvirate de sona ermişti. Pompeius'un taraftarları Caesar'a sırt dönmüş ve Crassus MÖ 53'te savaşta ölmüştü. Senato Caesar'a ordusunu terhis etmesini emretti ve aksi taktirde devlet düşmanı ilan edileceğini bildirdi. Caesar buna karşılık birlikleriyle MÖ 49'da Rubicon Nehrini geçerek İtalya'ya girdi. Bu, senatoya karşı savaş anlamına gelen, yasalara aykırı bir hareketti.

Caesar Roma'ya karşı ilerlerken, yolu üzerindeki şehirler art arda teslim oldu. Caesar'dan korkan Pompeius Roma'yı terk ederek Yunanistan'a kaçtı. Caesar önce Pompeius'a bağlı kalan yedi lejyonun bulunduğu İspanya'ya yöneldi. MÖ 49 yılı Ağustos ayında İspanya'daki Pompeius taraftarlarını teslim olmak zorunda bıraktı. Aralık ayında ise Pompeius'un peşinden Yunanistan'a doğru harekete geçti. Dyrrachium'da temmuz ayındaki askeri bir çarpışma Caesar'ın aleyhine gelişti.

Ancak Pompeius'un desteği artmadan mücadelesini sürdüren Caesar Pharsalus'ta çok ses getiren bir zafer kazandı. Pompeius sığındığı Mısır'da Caesar'ın gözüne girmek (boş yere) isteyen XIII. Ptolemaios tarafından öldürüldü.

Mısır'da kısa bir süre kalan Caesar Roma'ya döndüğünde, Pompeius taraftarlarının servetlerine el koyarak mali kaynak elde etti. MÖ 47 sonlarında Afrika'ya geçerek Pompeius taraftarlarının yeni bir ordusunu Thapsus'ta (günümüzde Tunus'ta) mağlubiyete uğrattı. Pompeius'un oğulları Gnaeus ve Sextus direnişi sürdürmek için İspanya'ya kaçtı. Caesar onları destekleyen Kral Juba'nın Mauretania Krallığını ilhak etti. Ardından İspanya'ya giderek Gnaeus Pompeius'i MÖ 45'te Munda'da yenerek iç savaşı fiilen sona erdirdi.

Caesar artık en güçlü kişi haline gelmişti. MÖ 48'de diktatör ilan edildi ve MÖ 44'te yaşam boyu görevde kalma hakkı tanındı. Caesar'ın gücü hakkındaki endişeler ve özellikle kendinisi kral ilan edeceği yolundaki korkular yaklaşık 60 komplocunun senatörler Cassius ve Marcus Brutus etrafında toplanmalarına yol açtı. Komplocular Caesar'ı senato toplantısından hemen önce Mart Ides'i (mart-ortası) gününde öldürdüler. İktidarı ele geçirmek istemişlerse, bunda hayal kırıklığına uğrayacaklardı; Caesar'ın önde gelen destekçilerinden Marcus Antonius Roma'da öne çıktı ve büyük kuzeni ve üvey oğlu Octavius babasının yerini alma iddiasında büyük destek topladı.

Hindistan'da Maurya Krallığına bağlı kalmış olan (günümüzde Orissa) Kharavela yönetiminde MÖ 1. yüzyıl ortalarında yükseldi.

Kharavela Sunga başkenti Magadha'daki Pataliputra'yı ele geçirerek Kalinga'yı kuzey ve doğuya doğru genişletti. Hint Cayna dini kuvvetli bir destekçisi olan Kharavela Güneydoğu Asya'nın uzak köşelerine kadar ticaret bağlantıları kurdu.

Kronolojik özet

  • MÖ 70 / Part Krallığı Ermenistan kralı Tigranes'in saldırısından sonra çöker
  • MÖ 69 / Romalı general Lucullus Ermenistan kralı Tigranes'e karşı sefer düzenler; Suriye'yi Selevkoslara geri verir
  • MÖ 65 / Pompeius Pontus kralı Mithridates'i ve Ermenistan kralı Tigranes'i mağlup eder
  • MÖ 64 / Pompeius son Selevkos kralı Antiochus'u tahtından indirir ve Suriye'yi bir Roma eyaleti haline getirir
  • MÖ 63 / Pompeius Kudüs'ü ele geçirir ve Yahuda'yı ilhak eder
  • MÖ 63 / Cicero konsül seçilir
  • MÖ 61 / Julius Caesar İspanya pro-preator'u olarak ilk büyük askeri komutanlığını alır
  • MÖ 59 / Caesar Pompeius ve Crassus'la birlikte Birinci Triumvirate'yi kurar
  • MÖ 59 / Roma'nın müttefiki olan XIII. Ptolemios Mısır'dan çıkartılır
  • MÖ 58 / Caesar'ın Galya'daki fetih savaşlarının başlaması (MÖ 50'ye kadar)
  • MÖ 57 / Caesar Belgae ve Nervii halklarını yener
  • MÖ 56 / Britanya'daki Veneti halkının Roma yönetimine karşı ayaklanması
  • MÖ 55 / XIII. Ptolemaios'un Mısır tahtına iadesi
  • MÖ 55 / Xiongnu konfederasyonun parçalanması; güney kabileleri Çin'e bağlı haline gelir
  • MÖ 55 / Caesar Britanya'yı işgal eder; ancak geri çekilir
  • MÖ 54 / Caesar'ın Britanya'yı ikinci kez işgali
  • MÖ 54 / Semomeler, Eburoneler ve Nervii'nin Galya'daki ayaklanmaları bastırılır
  • MÖ 52 / Vercingetorix yeni bir Galya ayaklanmasının başını çeker, ancak mağlup edilir
  • MÖ 50 / Meksika'da Teotihuacan 50.000 kişilik nüfusuyla Amerikalar'daki en büyük şehir olur
  • MÖ 50 / Roma'da yeni bir Forumun inşası
  • MÖ 50 / Kalinga hükümdarı Haravela Hindistan'da bir imparatorluk meydana getirir
  • MÖ 49 / Caesar Rubicon Irmağını geçerek İtalya'ya girer
  • MÖ 48 / Pompeius Mısır'a kaçar ve orada öldürülür
  • MÖ 48 / Herod Hasmoneaların iktidarını sona erdirerek Galilee hükümdarı olur
  • MÖ 47 / Caesar Pontus kralı Farnekes'i (Mithridates'in oğlu) Zela'da yener
  • MÖ 46 / Roma kolonisi Kartaca kurulur, Pompeius'un kalan taraftarları Thapsus'ta yenilir
  • MÖ 46 / Numidya kralı Juba Thapsus'ta aldığı yenilgiden sonra intihar eder; krallığı Roma topraklarına katılır
  • MÖ 46 / Takvimde Julian reformu; "Karışıklık Yılı" 445 gün
  • MÖ 46 / Caesar diktatör olarak atanır
  • MÖ 45 / Caesar Pompeius'un oğullarını Munda Savaşında yener
  • MÖ 44 / Caesar'ın öldürülmesi
  • MÖ 44 / Kleopatra Mısır hükümdarı olur