Dünya tarihi /MÖ 700–601/ Çin'de güç savaşı, Asur çöküyor, Yunanlarda tiranlık, Roma genişliyor

Klasik Çağ dönemini anlattığımız yazı dizisinin birinci bölümü

7 bölümlük İlk uygarlıkların tarihi yazı dizisinin ardından Klasik Çağ'a geçiş yapıyoruz. Çin'de Luoyang şehri MÖ 771'de Shenler tarafından alındı ve Batı Zhou başkenti doğuya, Chengzhou'ya nakledildi. Doğu Zhou hanedanı bu şehirden 148 parçaya ayrılmış Çin üzerinde hükümranlığını sürdürdü. MÖ 700'den itibaren Zhou kukla imparatorlar tarafından yönetilirken, gerçek güç komşu devletler arasında ba'yı ["kıdemli olan"] elinde bulunduran hükümdar tarafından icra edildi.

Qi Huan Gong (MÖ 685-653) yönetimi altında Qi devleti bu devletler arasında üstünlüğe sahipti. Huan Gong'ın ölümünden sonra beş oğlu arasındaki güç rekabeti Qi'yi zayıflattı ve Jin hükümdarı Jin Wen Gong (MÖ 685-643) ba'lığa yükseldi. Yüzyılın sonunda Çin'de güç Qi, Jin, Qin ve Chu devletler arasında el değiştirdi.

İtalya'da Roma şehir devleti yerleşik bir merkez edinmeye başlıyordu. İlk forum bu dönemde inşa edildi. Roma'nın ikinci kralı Numa Pompilius'un (MÖ 716-674) başlıca Roma rahipliklerini ve bir takvimi tesis ettiğine inanılır.

Yakındoğu'da Asurlular Suriye'de Asur hükümranlığına karşı ayaklanmalara aralıklarla destek vererek gerilimlere yol açan Mısır'la çatışarak genişlemesini sürdürdü. MÖ 671'de Asur hükümdarı Esarhaddon Mısır kraliyet başkenti Memfis'e girerek Mısır'ı işgal etti. Ancak Mısır üzerindeki Asur kontrolü zayıftı ve Nubya firavunu Taharka işgalcileri ülkeden çıkarmayı başardı.

Etrüskler MÖ 700 civarında günümüzdeki Toskana ve Umbria'dan güneye doğru genişledi. Etrüsk dili bugün de çözülememiştir. Ancak büyük masrafla yapılmış mezarları zengin bir maddi kültüre işaret etmektedir. Etrüskler genişlemeleri sırasında Capua gibi şehirler kurdular, ancak Yunan kolonileriyle ve Roma'yla çatışmaya girdiler. Başlangıçta daha güçlü olmalarına rağmen Etrüskler siyasi olarak birlik halinde değildi ve Romalılarla girdikleri uzun savaşlar aleyhlerine işledi.

Asur ayaklanmaları, Mısır'ın bağımsızlığı, Yunanistan tiranlıkları, Roma'nın genişlemesi

Asurbanipal (MÖ 668 – 627) Asur hükümdarlığına karşı isyan eden Mısırlılara boyun eğdirmek Asur hükümranlığını güneydeki Teb'e (modern Luksor) kadar genişletmek için MÖ 664 – 663 yıllarında birçok sefer düzenlemek zorunda kaldı. Asurlulara karşı düzenlenen son isyan bu değildi. Mısır'a bağlı Sais kralı I. Psammetichus (MÖ 664 – 610) on yıl kadar sonra efendilerine karşı ayaklanarak Asurluları ülkesinden çıkarttı ve Mısır'ın bağımsızlığını tekrar elde edeceği 26. Hanedanı kurdu.

Asur gücünün MÖ 609'da nihai olarak çökmesinden sonra Mısır Filisten'de Firavun II. Necho (MÖ 610 – 595) döneminde bir nirengi noktası kurabildi.

Yunanistan'da en önemlileri Atina, Sparta ve Korinthos olan bir dizi şehrin üstünlük kurması başladı. Korinthos'ta "tiran" adı verilen yeni bir tip hükümdar Bacchiadae krallarının MÖ 658'de devrilmesiyle ortaya çıktı. Yeni hükümdar Cypselus (MÖ y. 657 – 627) ilahi tasdik yerine şahsiyetinin gücüne dayandı ve Korinthos'un yönetimi altında 70 yıl boyunca tüm Batı Akdeniz'de koloniler kurarak hakimiyet sağlayan bir hanedan kurdu.

Yunan dünyasının çevresinde, Küçük Asya'da Lidya Krallığı ilk büyük hükümdarı olan Gyges'in (MÖ 685 – 647) yönetimi altında güç kazanıyordu. Gyges Asurlu Asurbanipal'le ülkelerine Kimmerli akıncıların MÖ 668 – 665 yıllarında yönelttiği ortak bir tehdidi savuşturmak için işbirliği yaptı. Ancak daha sonra Mısırlı I. Psammetichus'a Asurlulara karşı isyanda yardım etti. Ayrıca komşuları Miletos ve İzmir şehirlerindeki İyonyalı Yunanlara karşı düşman bir tutum benimsedi.

Japon geleneğine göre, güneş tanrıçası Amaterasu'nun torunu olan ilk imparator Jimmu Tenno MÖ 660'ta tahta çıktı. Güneydeki Honshu'dan Nara yakınlarındaki krallığını kurmak için doğuya göçüne ilişkin hikayeler efsane niteliğindedir. MÖ 100'den sonra kabile şeflerinin bölgelerinde güçlerini pekiştirmeye başladığı Japon Yayoi döneminin gerçek olaylarını yansıtıyor olması da mümkündür.

Roma'nın üçüncü kralı Tullus Hostilius (MÖ 673 – 642) selefi Numa Pompilius'a göre askeri konulara daha yatkındı ve komşu Alba Longa'ya karşı bu şehrin nihai olarak yıkılmasına ve nüfusunun Roma'ya göç ettirilerek ilk büyük Roma genişlemesine yol açan savaşı başlattı. Dördüncü kral Ancus Marcius (MÖ 641 – 617), Roma topraklarını deniz kıyısına doğru genişletti ve Tiber Nehrinin ağzında Roma'nın büyük limanı Ostia'yı kurdu. Yerine geçen Tarquinius Priscus (MÖ 616 – 578) Roma'nın beşinci kralı ve şehrin en büyük hükümdarlarından biriydi.

Etrüsk kökenli olması erken Roma döneminde yüksek Etrüsk etkisinin bir işaretidir. Tarquinius Priscus merkezi İtalya'da hakimiyet kurmak için Roma'yla mücadele eden Sabinler, Latinler ve Etrüskler karşısında bir dizi zafer kazandı. Roma'da halk oyunlarını başlattığı da söylenir.

Babil'in fethi, Asur'un çöküşü, Akdeniz kolonileri, Drakon kanunları

Asurlular Babil'i MÖ 691'de nihayet fethetti ve şehri yıktı. Yeniden yapım çalışmaları Esarhaddon'un hükümdarlığı sırasında (MÖ 680 – 669) başladı. MÖ 652'de Babil önemini tekrar kazanmış ve Asurbanipal kardeşi Shamash-shuma-ukin tarafından başlatılan büyük bir isyanın merkezi olmuştu. Babillileri ve müttefikleri Elamitleri bastırmak dört yıl aldı ve Asurluların imparatorluklarını muhafaza etme gücünü tüketti. MÖ 630'da Asur Mısır'ı ve Filistin'i kaybetti ve MÖ 626'da Babilliler bağımsızlığını tekrar kazandı.

MÖ 616'da Babil Medlerin (merkezi Kuzey İran'daydı) yardımıyla Asur'u işgal edecek kadar güçlenmişti. MÖ 612'de Babil, Medler ve İskitler Asur başkenti Ninova'yı yağmaladı. Asur İmparatorluğu çöktü. Asur ordusundan geri kalanlar bir araya geldi ve Harran civarında küçük bir krallık kurdu. Fakat bu krallık da MÖ 609'da ortadan kalktı.

İskitler MÖ 800 civarından itibaren Kafkasların kuzey steplerinde geniş bir toprağı ellerinde tutan göçebe atlı kültürünün bir parçasını oluşturdu. MÖ 652'de Medleri boyun eğmek zorunda bıraktılar ve İskit kralı Bartatua eş olarak bir Asur prensesi verilecek ölçüye etkiliydi. Asurla ittifat oğlu Madyes'in hükümdarlığına kadar sürdü. Ancak MÖ 615 civarında İstikler taraf değiştirdi ve Asur'un yıkılmasında anahtar rol oynadı. Midiyalı uyrukları da bir süre sonra onlara karşı döndü ve MÖ 50 civarında İskitler kuzeye çekildi.

Yunan dünyasında Akdeniz'de koloniler kurmak için büyüyen bir hareketlilik vardı. İlk kurulan koloniler, Siraküza dahil İtalya'daydı. Yunan yerleşimciler Kuzey Afrika'da Cyrene'yi (Libya'da) MÖ 630 civarında ve Massilia'yı (Marsilya) MÖ 600 civarında kurdu. Yeni şehirler İspanya ve Karadeniz kıyılarına kadar uzak bölgelerde tesis edildi. Yunanistan'da ise şehir devleti Sparta Peloponnes'e (Mora) hakimiyeti kuruyordu. Şehir devleti Argos'un MÖ 669'daki mağlubiyetini askeri reformlar ve Messenialılara (MÖ 660 – 650) karşı zafer izledi. MÖ 600 itibariyle Sparta tüm Güney Mora'yı fethetmiş ve tabakalı bir toplumsal düzen kurmuştu.

Sparta'nın gelecekteki rakibi Atina Attika etrafındaki bölgeyi MÖ 8. yüzyılda giderek kendi yönetimi altında bir araya getirdi. Her yıl seçilen "archon" soydan geçen hükümdarın yerini aldı.

Cylon'un MÖ 632'deki tahrip edici halk ayaklanmasından sonra Atinalılar MÖ 621'de Drako tarafından yazılan ilk kanunnamelerini aldı. Drakon Kanunları daha sonra öngördüğü cezalarını sertliğiyle tanındı.

Mısır'ın güneyinde Napata devleti Pianky'nın yönetimi altında (MÖ 751 – 716) Mısır'ı fethederek ve Taharka'nın (MÖ 690 – 664) ölümünden sonra kontrolünü sürdürerek birinci sınır bir güç haline getirdi.

Kronolojik özet

  • MÖ y. 700 / Göçebe İskitler batı steplerinde sürekli yerleşimler kurmaya başlar
  • MÖ y. 700 / Etrüsk dilinde ilk yazılar
  • MÖ 700 / Asurlu Şennaşerib Kudüs'ü kuşatır ancak daha sonra bir isyanı bastırmak için Asur'a döner
  • MÖ y. 700 / Yunanistan'da Arkaik Dönem başlar
  • MÖ 700 / Adena kültürü Ohio Vadisinde başlar
  • MÖ 689 / Asur kralı Şennaşerib tarafından ortadan kaldırılır
  • MÖ 689 / Nubya kralı Taharka Mısır Firavunu olur, 25. Hanedanı kurar
  • MÖ 681 / Asur kralı Şennaşerib öldürülür ve Esarhaddon hükümdar olur
  • MÖ 674 / Tulius Hostilius Roma'nın üçüncü kralı olur
  • MÖ 671 / Asur kralı Esarhaddon Mısır başkenti Memfis'i ele geçirir
  • MÖ 670 / Giges Lidya tahtına geçer
  • MÖ y. 670 / Mısır'da demir işlemeciliği
  • MÖ 669 / Firavun Taharka Memfis'i tekrar işgal eder
  • MÖ 668 / Asurbanipal Taharka'yı Memfis'ten çıkarıp Memfis yönetimini tekrar kurar
  • MÖ 663 / Asurlular Msır'da Teb'i yağmalar; imparatorlukları en geniş sınırlarına ulaşır
  • MÖ 663 / Mısır 26. hanedan yönetimi altında Asurlulardan bağımsızlığını kazanır
  • MÖ y. 660 / Japonya'nın ilk imparatoru Jimu doğar
  • MÖ y. 660 / Yunan şehir devletleri arasında ilk kayıtlı deniz savaşı
  • MÖ 652 / Lidya başkenti Sardis Kimmerler tarafından yağmalanır
  • MÖ 652 / Babil isyanı Asur yönetimini tehdit eder, ancak bastırılır (MÖ 649'da sona erer)
  • MÖ y. 650 / Birçok Yunan devletinde "Tiranlar" dönemi başlar
  • MÖ y. 650 / Demir teknolojisi Zhou Çin'ine erişir
  • MÖ 650 / Lidya'da ilk sikkeler basılır
  • MÖ 650 / Meroe kurulur (günümüzde Sudan)
  • MÖ 648 / Babil Asurbanipal'e teslim olur
  • MÖ 647 / Asurbanipal Susa'yı yağmalar
  • MÖ 631 / Asurbanipal ölür
  • MÖ 630 / Sparta Messenialılara karşı savaş başlatır
  • MÖ y. 630 / Yunan kolonisi Cyrene kurulur (günümüzde Libya)
  • MÖ 626 / Nabopolassar Babil hükümdarı olur
  • MÖ 625 / Periander Korinthos'ta tiran olarak iktidara gelir
  • MÖ 621 / İlk Atina kanunnamesi, Drakon Kanunları
  • MÖ 620 / Yunan kolonisi Tartessun'un İspanya'da kurulması
  • MÖ 616 / Bir Etrüsk olan Tarquin Roma kralı olur
  • MÖ 615 / Yükselen güç Medler'in İskitleri yenmesi
  • MÖ 612 / Asur imparatorluğu Medler ve Babillilerin saldırıları karşısında çöker
  • MÖ 609 / Yerleşik Asur şehri Harran Babilliler tarafından ele geçirilir ve Asur devleti Medler yok olur
  • MÖ 608 / Mısır kralı II. Necho Yuda'yı istila eder
  • MÖ 605 / II. Nebukadnezar Babil tahtına geçer
  • MÖ 604 / Taoizmin kurucusu Lao Tzu'nun doğduğuna inanıldığı tarih