Kategoriler
Kronoloji

İlk uygarlıkların tarihi /MÖ 1650–1300 yılları/ 5. Bölüm

Abone Ol 

Hammurabi'nin MÖ 1750'de ölümünden sonra Babil İmparatorluğu (bkz. MÖ 1850 – 1790) gerileme içine girdi. Suriye'deki Mitanni Hurriler Anadolu'daki Hititler gibi güçler ise aynı dönemde yükselişteydi. Hititler MÖ 1650 civarında başkenti Hattuşaş olan geniş bir krallığı Orta Anadolu'da kurmuştu. Bronz ve demir işleme becerilerini geliştirilmiş olan Hititler acımasız savaşçılar olarak da tanındı. Hitit kralı Mursilis (MÖ 1620 – 1590) MÖ 1595'te Babil'i yağmaladı ve imparatorluğunu genişletti. Ancak bu olayın hemen ardından öldürüldü ve imparatorluk bir yüzyıl süresince küçüldü.

Mısır'da Orta Krallık (bkz. MÖ 2000 – 1850) kısmen Nil'deki düzensiz taşkınların etkisiyle MÖ 1670'ten itibaren zayıflıyordu. Bölgesel valililerin güçlerini artırmaları iç savaş çıkmasına yol açtı. Dış güçler kısa zamanda çıkan karışıklıktan faydalandı. Nubyalılar Mısırların daha önce (bkz. MÖ 2000 – 1850) ele geçirmiş olduğu topraklarını geri kazandı. Levant'tan gelen Hiksoslar ise MÖ 1650'de Mısır'ı ele geçirdi, ancak Yukarı Mısır krallarının kontrolünde kalmaya devam etti.

MÖ y. 1550'de Teb kralı I. Ahmose (MÖ 1550 – 1525) Hiksosları Aşağı Mısır'dan çıkartarak Mısır'da Yeni Krallık (MÖ y. 1550 – 1070) olarak bilinen yerleşik yönetimin üçüncü dönemini başlattı. Bu dönem sırasında Mısır hükümdarları "büyük ev" anlamına gelen "firavun" unvanını benimsedi. Birbirini izleyen savaşçı krallar Mısır'ın sınırlarını genişletmeyi sürdürdü.

I. Tuthmosis'in (MÖ 1504 – 1492) Nubyalıları güneye sürdü ve Sina ve Suriye ile Filistin'in bir kısmını ele geçirdi. III. Tuthmosis'in (MÖ 1479 – 1425) yönetimi altında Mısır Akdeniz kıyısındaki bir şeridi ve Fırat'ın kuzeyini hakimiyetine aldı. Fethedilen devletler Mısır'a büyük miktarda haraç ödedi ve bunların bir kısmı Karnak ve Kraliçe Hatshepsut'un (MÖ 1473 – 1458) etkileyici ölüm mabedini inşa etmek için harcandı.

Mısır dini çok karmaşıktı. Her köy, kasaba ve mahalle kendi baş tanrıçasına sahipti. Resimlerde ve heykellerde en önemli özelliklerini temsil eden birçok hayvan başlı tanrı gösterilir. Örneğin, şahin tanrı Hrus, kralı koruyordu. İbis başlı Thoth ise yazıcıların baş tanrısıydı.

İLGİLİ:  Teleskobun icadı: Büyük buluşun şaşırtıcı hikayesi

Mikenlerin doğuşu, Shang uygarlığının büyümesi

Hititler Türkiye topraklarını kapsayan en önemli uygarlıktır
Hititler Türkiye topraklarını kapsayan en önemli uygarlıktır

MÖ 1600 itibarıyla Yunan anakarasında yeni bir uygarlık ortaya çıktı. Bu uygarlığın insanları, Homeros'un İlyada destanındaki efsanevi kral Agamemnon'un evi olduğuna inanılan Miken'deki kale saraya atfen şimdi Mikenler olarak tanınır. Ancak Mikenler kendilerini muhtemelen Ahhiyawa olarak adlandırdı. Balkanlar veya Anadolu'ya 500 yıl kadar önce göç etmişlerdi. Toprakları her biri Miken, Tirins ve Pilos'takiler gibi bir saray-kale tarafından hükmedilen küçük krallıkların bir birleşimiydi. Etkilerini ticaretle genişlettiler. Minos İmparatorluğu'nun MÖ 1450'de çöküşünden sonra daha önceleri Minoslular tarafından işgal edilmiş Knossos dahil çeşitli yerleşim yerlerini ele geçirdiler.

Mikenler MÖ y. 1400'den sonra Minos ticaret ağlarını da ele geçirdiler ve Rodos, Kos ve Anadolu bölgelerinde yerleşimler kurdular. Minos sanat ve zanaatlarını Linear A alfabesini Yunancanın erken bir biçimi olan Linear B alfabesiyle yazmak için uyarlayarak devraldılar. Büyük tüccarlar olan Mikenler Sicilya ve İtalya'ya seferlere çıktılar. Türkiye kıyılarındaki Uluburun açıklarında batmış Kenan kökenli olduğuna inanılan bir gemide İran ve Afganistan'dan kalay, Kıbrıs'tan bakır ve çömlek, Mısır'dan fildişi ve mücevher ve Miken silahları bulunmuştur.

Geç Bronz çağı Batı Asya'da bir karışıklık dönemiydi. Hurriler, Hititler, Elamitler, Mısırlılar ve Kassitler dahil olmak üzere MÖ 1550 – 1400'den itibaren çeşitli güçler arasında mücadele vardı. MÖ 1570'te Kassitler Babil'in yönetimini ele geçirdi. Ancak MÖ 1450'de Hitit Yeni Krallığının etkisi kısmen Mısır'la bir ittifak sayesinde büyüyordu. Bu tarih civarında Mitanniler Suriye'ye hakimdi. Ancak 1400'lerde Hititler bölgenin kontrolü için savaşıyordu.

Çin'de Shang Uygarlığı merkezi Çin'in geniş bir bölümüne hakim hükümdarlarla (bkz. MÖ 1850 – 1790) büyüdü. Ancak Shang kuzeydeki göçmen kabilelerin tehdidine karşı her zaman savunmada kalmak durumundaydı. Shang başkentleri koruyucu duvarlarla çevriliydi. Krallar ve soylular harika mezar eşyalarıyla gömülürdü. Shang başkenti bu dönem zarfında çeşitli defalar taşıdı. Shang toplumunun iyi örgütlenmiş ve son derece hiyerarşik olduğuna inanıldı.

İLGİLİ:  Babürlerin çöküşü: Hümayun, Ekber, Cihangir ve diğerleri

Yazı MÖ 1900 civarında başladı. Shang hükümdarlarının önemli kararlarda atalarına danışma uygulamasını gösteren kehanet kemikleri erken yazıların önemli örneklerini oluşturur. Geleceği ilgilendiren sorular bir öküz veya kaplumbağa kemiğine yazıldı ve bu kemikler daha sonra sıcak metal bir aletle kırılırdı. Kemiğin çatlama şeklinin bir cevap sağladığına inanılırdı.

IV. Amenhotep ile tek tanrıcılık, Tutankhamon'un mezarı

Tutankhamon'un mezarının bulunduğu an
Tutankhamon'un mezarının bulunduğu an

MÖ y. 1352'de din reformcusu olan IV. Amenhotep Mısır firavunu oldu. Çok tanrılı bir geleneksel dinle bağlarını kopardı ve Aten veya güneş-kursu adlı tek bir tanrıya tapınmayı başlattı. İsmini de "Aten'in yaşayan ruhu" anlamına gelen Akhenaten'le değiştirdi; Tebes ve Memfis arasında yeni bir başkent kurdu. Bu şehre "Aten ufku" anlamında Akhetalen adını verdi.

Akhenaten'in dini reformlarının özellikle etkili rahip sınıfı tarafından desteklenmediğine inanılmaktadır. MÖ y. 1336'da ölümünden sonra oğlu Tutankhamon dokuz yaşına tahta çıktı. Eski tanrılara yerlerini geri verdi ve yeni başkenti terk etti. Tutankhamon'un gizemli şartlar altında 18 yaşında öldüğüne inanılır ve küçük bir mezara hızlıca gömülmüştür. Uzun zaman Tutankhamon'un başına aldığı bir darbe neticesinde öldüğü düşünülmüştür. Ancak son bulgular, çölde avlanırken savaş arabasının çarpışmasında bacağının kırıldığını ve bunun yol açtığı kan zehirlemesinden öldüğünü ortaya koymaktadır.

Mısır Firavunları MÖ 1570'ten itibaren Nil'in batı yakasındaki Krallar Vadisinde kaya mezarlarına gömülmüştü. Hükümdarlar mezarlarının hırsızlardan korunacağını ummuşlardı. Fakat neredeyse tüm mezarların zengin eşyaları çalınmıştır. Bununla beraber İngiliz arkeolog Howard Carter 1922'de Tutankhamon'un mezarını neredeyse hiç el değmemiş şekilde keşfetti. Mezar odasında kralın tabutunu ve som altın maskeli mumyasını bulunduran dört altın yaldızlı mezar vardı. Diğer odalarda mücevher, mobilya, altın heykeller, ve müzik aletleri bulunuyordu.

Kronolojik özet

  • MÖ y. 1650 / Hititler Orta Anadolu'da başkenti Hattuşaş olan Eski Krallığı kurar
  • MÖ y. 1650 – 1550 / Levant Hiksosları İkinci Ara Dönemde, Aşağı Mısır'ı fetheder
  • MÖ y. 1628 / Yunan adası Santorini'de bir yanardağ şiddetle patlar, adadaki
    Minos uygarlıklarını külle kaplar
  • MÖ y. 1600 / Miken uygarlığı Yunan anakarasında belirir
  • MÖ y. 1595 / Hitit kralı Mursilis Babil'i yağmalar, Hammurabi tarafından kurulan imparatorluğu sona erdirir
  • MÖ y. 1570'ler / İlk Mısır Firavunları Teb yakınlarındaki Krallar Vadisine gömülür
  • MÖ y. 1570 / İran Kassitleri bölgeyi birleştirerek Babil'de yeni bir imparatorluk kurmaya başlar
  • MÖ y. 1550'ler / Teb kralı I. Ahmose Hiksosları Aşağı Mısır'dan çıkartarak Mısır'ı birleştirir
  • MÖ y. 1550 / Hititler demir eritme teknolojisini geliştirir
  • MÖ y. 1500 / Hitit Eski krallığı geriler; Kuzey Mezopotamya'da Mitanni Hurri hanedanının ortaya çıkması
  • MÖ y. 1500 / Bakırın Sahra bölgesinde işlenmesi
  • MÖ y. 1500 / Mısırlılar Mitanni, Yeni Krallık Hititleri Levant'a hakim olmak için mücadele eder
  • MÖ y. 1500 / Peru'da metal işlemeciliğine dair bulgular
  • MÖ y. 1500'ler – 900 / Güney Rusya'dan Aryanlar Kuzey Hindistan'a göç eder
  • MÖ y. 1500 – 1200 / Teb'te Karnak tapınağı inşa edilir
  • MÖ y. 1400'ler / Bronz işçiliği Vietnam ve Tayland'a yayılır
  • MÖ 1400'ler ortaları / Lapita halkı Melanezya'dan doğuya doğru göç ederek Pasifik Adaları'na yerleşir
  • MÖ y. 1450 / Miken ticaret ağı Sicilya'dan Levant'a kadar uzanır
  • MÖ y. 1450 / Minos sarayları Girit'te ortadan kalkar; Mikenler adanın hakimiyetine alır
  • MÖ y. 1400 / Çin'de Shang başkenti Zhengzhou'dan Xi'ang'a taşınır
  • MÖ y. 1300'ler / Hitit kralı I. Suppililiumas Suriye'yi kısa sürede fethederek, Mısır'a rakip olur
  • MÖ y. 1352 – 1336 / IV. Amenhotep'in hükümdarlığı; Mısır'ın eski dininden ayrılarak güneş tanrısı Aten'e ibadet eder ve Akhenaten adını alır
  • MÖ 1300'ler ortası / Asur şehri Mitanni idaresinden kurtulur; Asur devletinin yükselişi
  • MÖ y. 1336 – 1327 / Çocuk kral Tutankhamon'un kısa hükümdarlığı; eski Mısır dini tekrar kurulur ve Akhetaten terk edilir