İlk uygarlıkların tarihi / MÖ 2000 – 1650 yılları / 4. Bölüm

İlk uygarlıkların gelişim sürecini anlattığımız yazı dizisinin dördüncü bölümü

Adını efsanevi kral Minos'tan alan Minos uygarlığı Ege adası Girit'te 2. bin yılda gelişti ve en yüksek noktasına MÖ 2000 – 1600 yıllarında ulaştı. Girit'in refahının Mısır, Kıbrıs ve Filistin'e çömlek, altın ve bronz ayrıca muhtemelen hububat, şarap ve yağ ihracına bağlı olduğu düşünülmektedir. Minos Ege'nin Kithira, Thira, Milos ve Rodos adalarında ayrıca Türkiye anakarasındaki Miletos dahil birçok yerde koloniler kurdu.

Demokratik Mısır, halka açılan mumyalama

Minos törenleri bir boğaya atlama ritüelini de içerir. Sporcular boğanın boynuzunu tutarak arkasına atlardı. Bu Knossos freski MÖ 1500 tarihindendir

Girit'in tarım arazileri, atölyeleri, idareyi, dini kurumları ve devlet depolarını barındıran merkezi saraylara sahip şehirlerden yönetildi. Kalıntılarına bakılarak, Knossos, Phaestos, Mallia ve Zakros'taki sarayların özellikle etkileyici oldukları söylenebilir. Bu saraylar MÖ 1700 civarında yandı ve sadece Knossos tüm ada üzerindeki hakimiyetini belirtir şekilde daha muhteşem bir ölçüde tekrar inşa edildi. İç avluya açılan odaları olan bu saray beş kat yüksekliğindeydi. Bu labirent türü yapılar bütününün daha sonra boğa başlı bir canavar olan Minotaur efsanesindeki labirenti oluşturduğu düşünülür.

Boğalar kesinlikle Minos törenlerinin önemli bir öğesiydi. Minos mabetlerinde tapınılan tanrıların kadın olduğu, aralarında en popülerlerinin bir doğa tanrıçası olduğu görülmektedir. Ancak Minos kültürünün ayrıntıları hiroglifik veya Linear A olarak bilinen Minos alfabesi çözülemediği için bulanık kalmaktadır.

Eski Mısır'da bir bedeni mumyalamak için 40 gün gereklidir

Mısır'da Kral Mentuhotep 3. bin yılın ikinci yarısında (bkz. MÖ 2350 – 2000) ülkeyi yeniden birleştirmişti. Yine de Mısır'ın ikinci güçlü ve merkezi yönetim çağı MÖ 1985'te Orta Krallık sırasında I. Amenemhet'in hükümdarlığı ile başladı. Yerine geçen I. Senusret MÖ 1965'te güneydeki Nubya'yı ele geçirerek Mısır'ın sınırlarını Nil'in ikinci şelalesine kadar uzattı. Nubya, altın, bakır ve Mısır'ın ordusunu çoğaltan köleler temin etti. Yaklaşık bir yüzyıl sonra III. Senusret Levant'ı da Mısır'ın bir vasal devleti haline getirdi.

Orta Krallık Mısır'ı Eski Krallık döneminden daha demokratikti. Hükümdarlar kendilerini mutlak hükümdarlardan çok devletin çobanları olarak gördü. Bir zamanlar yalnızca krallarla sınırlanan mumyalama süreci şimdi sıradan vatandaşlara da açıldı. Ruhu kalıcı bir evde muhafaza etmek amacıyla beden sodyum karbonat tuzunda kurutuldu, yaşamsal organları çıkartıldı ve ketenle doldurularak bantlarla sarıldı.

Çin'in gelişmesi, Kuzey Amerika ve Güney Amerika'da geniş tarım

Çin'de Shang uygarlığı Sarı Irmak boyunca MÖ 1850'lerde gelişti. Efsaneye göre, Çin'in ilk hanedanı Xia'dır. Ancak günümüz arkeolojik buluntuları Shang'ın ilk hanedan olduğuna işaret etmektedir. Henan eyaletindeki Erlitou'da arkeologlar sıkıştırılmış toprak bir yükselti üzerine inşa edilmiş bir saray külliyesi ortaya çıkarmıştır. Kanıtlar Çin toplumuna daha sonra niteliğini kazandıracak güçlü bürokrasi, atalara tapınma gibi birçok özelliğin bu döneme kadar gittiğini ortaya koymaktadır.

Güney Asya'da 3. bin yılda (bkz. MÖ 2500 – 2350) gelişen İndus uygarlığı MÖ 1800 civarında gerilemeye başladı. Bilim adamları bu durumun sulama için su sağlayan nehir rejimlerinin değişikliğinin yol açtığına inanmaktadırlar. Şehirler kolera ve tifo gibi hastalıklarla tahrip olmuşa benzemektedir. Mezopotamya'yla ticaret de geriledi. Bu arada darı ve pirinç gibi yeni ürünler ekilmeye başlamıştır. Tüm bu unsurlar yazı ve merkezi bürokrasi ile nitelenen şehir kültüründe gerilemenin yaşandığı, kırsal temel kültürün bundan yararlandığını düşündürmektedir.

Mari'de şimdiye kadar 20.000 adet kil tablet bulunmuştur

Güney Amerika'da geniş ölçekli tarım MÖ 1800'den itibaren Pasifik kıyılarında yer almaktaydı. Peru'daki El Paraiso ve Sechin Alto gibi kapsamlı yerleşimler büyük tapınak komplekslerinin hakimiyeti altındaydı. Uzak mesafeli ticaret yolları kıyı kasabalarını doğu ve ötesindeki And vadileri topluluklarına bağladı. Bu durum MÖ 1800 civarında Kolombiya'dan Peru'ya çömleklerin yayılmasını müsaade etti. Bu esnada Kuzey Amerika'da ayçiçeği ve su kabağı gibi ürünler doğu bölgelerine ekilmeye başladı.

Batı Asya'da III. Ur İmparatorluğu'nun yıkılması iki devletin yükselmesine yol açtı. Bunlar gelecek 1500 yıl boyunca Mezopotamya'ya hakim olacak kuzeydeki Asur ile güneydoğudaki Babil'di. İlk Babil hanedanı MÖ 1804 civarında kuruldu. Kuzeyde, Asur şehri MÖ 20. yüzyılda önemli bir ticaret şehri oldu. MÖ 1813'de Asur Kuzey Mezopotamya'da bir krallık kuran Kral Shamshi-Adad tarafından ele geçirildi. Bu krallık MÖ 9. yüzyılın Büyük Asur İmparatorluğu'nun öncülüydü.

Orta Mezopotamya'daki Mari'de bulunan kil tabletler Asurlular tarafından tabi devletlerden alınan haraçların ve ticaretin kayıtlarını taşımaktadır. Bu dönemin yazılarından günümüze gelen en eski edebiyat eseri, Gılgamış Destanı'nın örnekleridir.

Güçlü Babil ve Hammurabi Kanunnamesi

Hammurabi'nin kanunnamesi stel adı verilen taş sütunlara yazıldı. Bu stel adalet tanrısı Shamash'i krala kanunları yazdırırken gösteriyor
Hammurabi'nin kanunnamesi stel adı verilen taş sütunlara yazıldı. Bu stel adalet tanrısı Shamash'i krala kanunları yazdırırken gösteriyor

Asur kralı Shamshi-Adad MÖ 1781'de öldüğünde yerine oğlu Ishme-Dagan geçti. Hükümdarlığı zamanında Asur geriledi ve bu durum Babil devletinin önderliği ele almasına yol açtı. Shamshi-Adad'ın hükümdarlığında Babil muhtemelen Asur'a bağlı bir devletti. Ancak Asur geriledikçe, Babil Kralı Hammurabi daha geniş bir krallık elde etmek için şans yakaladı. Hammurabi MÖ 1760'dan itibaren Babil'i en önde gelen devlet yapan bir dizi fethe girişti. MÖ 1763 – 1762 arasında doğudaki Elam'ı ve güneydeki Sümer'i kontrol eden Larsa'yı yendi. MÖ 1757 – 1755 arasında Kral Hammurabi Kuzey Mezopotamya'nın büyük bölümünü fethetti ve su kaynaklarını çevirdikten sonra Eshnunna şehrini ele geçirdi.

Bir kişi bir denginin gözünü çıkarırsa, gözü çıkarılacaktır

Babil Kralı Hammurabi'nin kanunnamesi

Hammurabi kontrolü altındaki bölgede mülkiyet, aile, ticaret ve iş uygulamalarına ilişkin 282 kanunu kapsayan Babil Kanunnamesini yürürlüğe soktu. Hammurabi Kanunnamesi işlenen suç karşısında ceza veren –göze karşı göz- ceza kanunlarıyla ünlüdür. Ancak kanunnamenin uygulanan adli bir sistem olmaktan çok bir ahlaki ilke beyanı olduğu düşünülmektedir. Bu şekliyle kanunname sıradan insanlar yanında güçlü ve zengini de bağladı; güçlüyü zayıfı ezmekten kaçınması için uyardı.

Kronolojik özet

MÖ y. 2000MÖ y. 1900 – 1700
Aşur kenti Kuzey Mezopotamya'da egemen hale gelirİndus uygarlığı geriler; şehirleri terkedilir
MÖ y. 2000MÖ 1813 – 1781
Kuzey Amerika'da darı, fasulye ve sakız kabağı yetiştirilmesi; uzak mesafeli ticaret yolları faaliyetteŞamsi-Adad'ın hükümdarlığı; Kuzey Mezopotomya'yı ele geçirerek Yukarı Mezopotamya Krallığını başkenti Şubat-Enlil'de kurar
MÖ y. 2000 – 1750MÖ y. 1800
İnuitlerin ataları Artrik Küçük Aletler halkı Alaska'dan çıkarak Kanada üzerinden yayılır ve Grönland'a yerleşirShang Uygarlığı Çin'de başlar
MÖ y. 2000 – 1600MÖ y. 1800
Girit Minos Uygarlığı en yüksek noktasındaTören merkezi La Florida Peru'da inşa edilir
MÖ y. 1985 – 1955MÖ 1792 – 1750
Kral I. Amenemhet Orta Krallık döneminde Mısır'a istikrar getirirBabil'de Hammurabi'nin hükümdarlığı; Mezopotamya'da Babil İmparatorluğunu kurar ve imparatorluğunda kullanılmak üzere bir kanunname çıkartır
MÖ y. 1984MÖ 1766
Babil'in ilk hanedanını kurulmasıÇin tarihine göre Kral Tang tarafından Shang hanedanının kuruluşu
MÖ y. 1965 – 1920 MÖ y. 1750
Mısır'da I. Senwosret'in hükümdarlığıSecin Alto geniş tören kompleksi Peru'da inşa edilir
MÖ y. 1960MÖ y. 1750
Mısır kralı I. Senwosret Nubya'yı yener, krallığını Nil'in ikinci şelalesine kadar genişletirÇizgi A yazısının Girit'te kullanılmaya başlanması
MÖ y. 1900MÖ y. 1725
Anadolu'da şehirler ve küçük krallıklar gelişirMısır'ın Orta Krallığı kargaşalıklarla parçalanır; İkinci Orta Dönemin başlaması (c. 1540'a kadar)