Kategoriler
Kronoloji

İlk uygarlıkların tarihi /MÖ 2500–2000 yılları/ 3. Bölüm

Abone Ol 

İlk uygarlıklar yazı dizimizin 3. bölümündeyiz. MÖ 3. bin yılın ikinci yarısında uygarlıklar Batı Asya, Mısır ve Güney Asya'da gelişmeye devam etti ve karmaşık şehirler Çin, Avrupa ve Güney Amerika'da belirmeye başladı.

Güney Asya'da İndus Uygarlığı olgun biçimine MÖ 2500 civarında ulaştı ve bu dönemde doğudan batıya 1700 kilometre, kuzeyden güneye 1300 kilometreye uzandı. Bölgenin refahı çiftçilik, madencilik, sanat ve ticarete dayalıydı. Mohenjo-daro, Harappa ve Dholovira şehirlerini içeren 100'den fazla ören yeri kazılmıştır.

Mohenjo-daro ve Harappa ızgara sistemiyle kurulmuş planlı şehirlerdi. Her bir şehir tuğla duvarlarla korundu ve "aşağı şehirdeki" kamu binalarıyla bir veya iki katlı şehir evlerine bakan bir kalenin nezareti altında bulundu. Yerleşim yerleri çömlekçilik, tespih yapımı ve metal işçiliği gibi sanayilere göre bölünmüştü.

İndus şehirleri ve kasabaları kapalı kuyuları ve örtülü kanalizasyonlarıyla eski dünyadaki en gelişmiş drenaj sistemine sahipti. Tuvalet atıkları caddelerin altından akan kanallara boşaltıldı. Bu şehir merkezleri ayrıca geniş ticaret ağlarıyla birbirine bağlanmıştı. Tüccarlar vadilerden çevre bölgelere metal cevherleri, değerli taşlar ve kereste karşılığında zanaat ürünleri temin etti. Uzun mesafeli ticaret yolları Mezopotamya ve Afganistan'a kadar erişti.

MÖ 2500 civarında yüzlerce işaretlik İndus yazısı mühürlerde ve çömleklerde belirmişti. Bu yazıyı çözme çabaları başarısız olmuştur; dolayısıyla bu kültürün birçok yönü gizemli kalmaktadır.

Batı Asya'da Mezopotamya (bkz. MÖ 2700-2500) yulaf, bakliyat ve hurma yetiştirilen çevredeki tarım topraklarını kontrol eden küçük, ancak güçlü şehir devletlerinin yamalı bohçası şeklinde kaldı. Batıya doğru gidildiğinde şehir devletleri Suriye ve Levant'ta gelişiyordu. Mezopotamya kasabalarını birleştiren bir ticaret ağı, devletler arasında işbirliğini akla getirmektedir: Ancak sık sık savaş da çıkmaktaydı.

İLGİLİ:  İlk uygarlıkların tarihi /MÖ 1300–1000 yılları/ 6. Bölüm

İlk imparatorluk ve zayıflayan Mısır

İlk imparatorluk Akat'ın sınırları
İlk imparatorluk Akat'ın sınırları

Mezopotamya'da MÖ 2334 civarında yeni bir güç yükseldi. Kuzeydeki Akat bölgesinden kral Sargon (MÖ y. 2334-2215) Ummalı Lugalzagesi'yi yenerek Sümer'in hükümdarı oldu. Sargon daha sonra Levant, Suriye ve Anadolu'ya yaptığı sık seferler vasıtasıyla dünyanın ilk imparatorluğu olan ve Doğu Akdeniz'den körfeze uzanan Akat İmparatorluğunu meydana getirdi.

Sargon'un serüvenleri çeşitli belgelerde kayıtlıdır. Adı "meşru kral" anlamına gelmekte, bu da bazı bilim adamlarına iktidarı zorla ele geçirdiğini düşündürtmektedir. Sargon imparatorluğun resmi dili olan Sümercenin yerini alan bir Sami dili olan Akatça konşuyordu.

Onun hükümdarlığında tüm ülkeler çayırlarında memnun yattı ve ülke bayram etti

Lugalzagesi, Sümer kralı, Sargon tarafından MÖ 2316 civarında mağlup edildi

Akat yönetimi haraç ve vergi toplayan bölgesel valiler tarafından yürütüldü. İmparatorluğun güçsüzlüğü savunulabilecek sınırların eksikliğinde yatıyordu ve komşu dağ kabilelerinin düzenli saldırılarıyla karşılaştı. Sargon'un torunu Naram-Sin imparatorluğu genişletti. Ancak devlet saldırılar altında çökene kadar yalnız dört kuşak daha yaşadı. Sargon'un yönetimi devlet çapında bürokratik denetim uygulamaları ve ekonomik hayatın birçok yönüne standartlar getirdi.

Mısır'da bu dönem Eski Krallık hükümdarlarının (bkz. MÖ 2700-2500) gücünün Nil Vadisi ve deltasının farklı parçalarını idare eden nomark adlı bölgesel valiler karşısında zayıfladığını gördü. Nil'deki ilk şelalenin güneyinde Nubya Krallığı da daha güçlü hale geldi. Nubya'nın merkezi üçüncü şelaledeki Kerma şehri etrafındaydı. Altıncı hanedanın sonuyla birlikte (MÖ 2184) Mısır hükümdarlarının otoritesi giderek zayıfladı.

Batı Avrupa, Güney Amerika ve Pasifik uygarlıkları

İngiltere'deki Silbury Hill Avrupa'da insan tarafından yapılmış en büyük tebeşir taşı tepeciktir
İngiltere'deki Silbury Hill Avrupa'da insan tarafından yapılmış en büyük tebeşir taşı tepeciktir

Batı Avrupa'da Bell Beaker kültürü gelişti. Mezarlarda bulunan ayırt edici bir biçime sahip çömleklerden adını alan bu kültür MÖ 2600 civarında Fransa, İspanya ve Hollanda'da ortaya çıktı. İzleyen üç yüzyıl boyunca Almanya ve İngiltere'ye yayıldı. MÖ 2300 civarında Akdeniz bölgelerinden ve merkezi Avrupa'dan gelen bronz teknolojisi Ren ve Tuna Nehri boyunca kuzeye doğru yayılmaya başladı. Bu git gide askerleşen toplumlar bronzu silah yapmak için kullandı ve Avrupa boyunca küçük kabile şefliklerinin ortaya çıkmasını tetikledi.

İLGİLİ:  Jül Sezar'ın hayatı: Cumhuriyetin küllerinden yeni imparatorluğa

Nüfus büyüdükçe toprak ve kaynaklar üzerindeki rekabet yoğunlaştı. Tarlalar çevrildi, çiftçilik genişledi ve çevre duvarları yapıldı. Tebeşir tepeciği gibi etkileyici yapılar birçok yerde inşa edildi. Güney Amerika'da toplumlar iki ayrı bölgede gelişmeye devam etti; And Dağlarının yukarı vadileri, yüksek ovalar ve Pasifik kıyıları ile iç bölgelerdeki vadiler. And kültürleri çiftçilik ve sürülere dayandı. Aspero (Peru) gibi kıyı yerleşimleri tarımdan çok balıkçılığa dayanan yapıları nedeniyle kendine özgü nitelikler taşıdı. Kıyı halkları tekstil için pamuk ve balıkçı salı yapımında kullanılan su kabağı yetiştirdi.

Üçüncü Ur Hanedanı ve saat düzeninin keşfi

Ziggurat
Irak'ın bugünkü Dhi Qar Eyaleti'nde bulunan ilk ziggurat

Dağ halkı Gutium Akat İmparatorluğu'na MÖ 2150 civarında saldırdı. Ur ve Lagaş gibi Sümer şehirleri bu fırsattan yararlanarak bağımsızlıklarını tekrar kabul ettirdi. İzleyen 80 yıl boyunca şehir devletleri Mezopotamya'nın kontrolü için birbiriyle çekişti. Ur-Nammu hükümdarlığındaki (MÖ 2112 – 2095) Ur MÖ 2112'de üstünlük kazandı. Ur orduları Doğu Mezopotamya ve Elam'a hakim oldu ve Sargon'un imparatorluğunun büyük kısmını tekrar ele geçirdi.

Ur-Nammu Sümer gücünün tekrar canlanmasına, aynı zamanda sanatsal ve kültürel bir Rönesans'a tanıklık eden Üçüncü Hanedanı kurdu. Sümer bilim adamları 60'lık birimlere dayanan bir hesaplama yöntemi geliştirdi. Bu sistem bizim saatleri 60 dakika, dakikaları 60 saniye ve bir daireyi 360 dereceye böldüğümüz günümüz bölümleme yöntemine yansımıştır.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /276–319/ Çin'de özel ordular, Roma'da Tetrarşi dönemi, Milano Fermanı

Ur-Nammu ayrıca Ur'daki basamaklı bir yükselti üzerine yerleştirilmiş bir tapınak olan ilk ziggurat'ı yaptırdı. Zigguratlar daha sonra eski batı Asya mimarisinin bir özelliği haline geldi.

Mısır'ın Eski Krallığı MÖ 2181 civarında açlık dahil bir dizi doğal felaketin ardından yıkıldı. Bu durum Nil Vadisine bereket getiren yıllık taşkınları temin ettiğine inanılan kralın otoritesini sarstı. Eski Krallığın başkenti Memfis'in hükümranlığı valiler ve soyluların vilayetlerin kontrolünü ele geçirmeleriyle birlikte devraldı. Bu durum, Mısır tarihindeki bir belirsizlik çağından ilki olan Birinci Ara Dönem adıyla tanınan bir düzensizlik dönemini getirdi.

Merkezi Mısır'daki Herakleopolis gibi krallıklar 140 yıl boyunca güneydeki Teb'le iktidar için mücadele etti. Teb hükümdarı Nebhepetre Mentuhotep MÖ 2040 civarında rakiplerini yendi ve Mısır'ı bir kez daha birleştirerek Orta Krallık adıyla bilinen dönemini başlattı.

Çin'de neolitik Longshan kültürü (bkz. MÖ 3200) Shandong vilayetindeki Sarı Irmak boyunca gelişmeye devam etti. Çin tarih geleneğine göre, ilk hanedan Xia (Hsia) Büyük Yu tarafından kuruldu. Ancak, bu dönemde Çin'de merkezi devlet yapısının varlığını gösterecek arkeolojik bir kanıt bulunamamıştır. Üçüncü bin yılın sonunda Avrupa'nın ilk uygarlığı Akdeniz ticaret yollarının merkezinde bulunan, Akdeniz adası Girit'te belirmekteydi.

Minos uygarlığı olarak bilinen uygarlık ticaret ve tarım yoluyla zenginleşti. Girit tarın toprakları deniz yoluyla kolaylıkla nakledebilen buğday, zeytin, şarap ve yün üretti. Minoslular ayrıca ihraç için bronz işleri, çömlek ve boya yaptılar. Girit, MÖ 2000 civarında çeşitli küçük krallıkları barındırıyordu.

Kronolojik özet

MÖ y. 2500 MÖ y. 2334 – 2316
Çin'de Longshan kültürü çömlek, brozn ve ipek üretirSargon Sümer'i ele geçirerek dünyanın ilk imparatorluğunu kurar
MÖ y. 2500 MÖ y. 2300
Ur önemli üretim merkezlerinden biridirBronz Çağı Güney Avrupa'da; İtalya'da ve Balkanlarda başlar.
MÖ y. 2500 MÖ 2278 – 2184
Eski Krallık dönemi Mısır'da devam ederMısır'da Altıncı hanedandan II. Pepi'nin hükümdarlığı
MÖ y. 2500 MÖ y. 2205
Suriye ve Levant'ta Ebla, Mari ve diğer şehirler ortaya çıkarÇin geleneğine göre Xia hanedanı Doğu Çin'de Büyük Yu tarafından kurulur, 1776'ya kadar hüküm sürdüğü söylenir
MÖ y. 2500 MÖ y. 2181
Bell Beaker kültürü Batı ve Orta Avrupa'da devam ederEski Krallık döneminin Altıncı Hanedanı hükümdarın otoritesini zayıflatan doğal felaketlerden sonra Mısır'da sona erer
MÖ y. 2500 MÖ y. 2181
Bronz Çağı Orta Avrupa'da başlarBirinci Ara Dönem Mısır'da başlar (MÖ 2200)
MÖ y. 2500 MÖ y. 2150
İndus uygarlığının olgun çağı başlarGutianlar Akatları yener; Mezopotamya'nın Lagaş gibi şehir devletleri bağımsızlıklarını kabul ettirir
MÖ y. 2500 MÖ y. 2150
İndus yazısı belirirMerkezi Nil'in Üçüncü Şelalesindeki Kerma bölgesinde bulunan Nubya Krallığı Mısır'ın güneyinde kurulur
MÖ y. 2500 MÖ y. 2112 – 2095
Güney Amerika'da uzun mesafeli ticarete ilişkin bulgularUr kralı Ur-Nammu'nun saltanatında Mezopotamya'nın büyük kısmının birleşmesi; Ur tapınağını ziggurat olarak yeniden yapar
MÖ y. 2500 MÖ 2112
Aspero ve Kotoş törensel merkezleri Andlar ve Peru'nun sahil bölgelerinde kurulmaya devam ederUr-Nammu (MÖ 2004'e kadar) tarafından kurulan Ur'un Üçüncü hanedanı
MÖ y. 2400MÖ y. 2050
Lagaş kralı Eannatum Sümer'in geniş alanlarını yönetirMinos saray uygarlığının Girit'te ortaya çıkması
MÖ y. 2400MÖ y. 2040
Güneybatı Britanya'da Stonehenge tören merkezinin bütün taşları dikilirTebli Nebhepetre Mentuhotep rakiplerini yenerek Mısır'ı birleştirir
MÖ y. 2350 MÖ y. 2040
Ummalı Lugalzagesi tüm Sümer'i birleştirirMentuhotep, Memfis yakınındaki ltj-Towj'de yeni bir başkent kurar; Orta Krallık başlar
MÖ y. 2345 – 2181MÖ 2004
Mısır'ın Altıncı Hanedanı kurulurUr şehri Elamitlere düşer, Ur hanedanı sona erer