Kategoriler
Ülkeler

Özbekistan: Tarihi, coğrafyası, ekonomisi, dini, dili ve iklimi

Özbekistan bir cumhuriyettir ancak seçimler nadiren gerçekleşir ve genellikle hilelidir. Önceki cumhurbaşkanı İslam Karimov 1990'da Sovyetler Birliği'nin çöküşünden önce göreve geldi. Başbakanı Shavkat Mirziyoyev gerçek anlamda bir güce sahip değildir. Özbekistan'ın resmi dili, bir Türk dili olan Özbekçe. Özbekçe dili Uygurca (Batı Çin'de konuşulan), Türkmence ve Kazakça gibi diğer Orta Asya dillerine yakın. 1922'den önce Özbekçe Latin alfabesiyle yazılmaktaydı ancak Joseph Stalin Orta Asya dillerinin tümünün Kiril alfabesine geçmesini istedi. 1991'de Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla Özbekçe yeniden Latince yazılmıştır. Pek çok insan hala Kiril kullanıyor ve tam bir değişim için verilen son tarih geri itilmeye devam ediliyor.

Temel bilgiler

  • Resmi adı: Özbekistan Cumhuriyeti
  • Başkent: Taşkent
  • Nüfus: 33,172,709 (2018)
  • Resmi dili: Özbekçe
  • Para birimi: Özbekistan Somu (UZS)
  • İklim: Çoğunlukla orta enlemli çöl, uzun, sıcak yazlar, ılıman kışlar; doğuda yarı kurak otlaklar
  • Yüzölçümü: 447.400 kilometrekare
  • En yüksek noktası: Adelunga Dağı (4.301 metre)
  • En alçak noktası: Sarıkamış Gölü (12 metre)
özbekistan bayrağı görüntüsü
Özbekistan bayrağında 12 yıldız Özbek vilayetlerini, mavi şerit Türklüğü, beyaz adaleti, kırmızı yaşam gücünü ve yeşil İslam'ı temsil eder

Özbekistan'ın nüfusu

Özbekistan 33 milyon insana ev sahipliği yapmasıyla Orta Asya'daki en büyük nüfuslu ülke. Halkın yüzde sekseni etnik Özbek. Özbekler, komşu Türkmenlerle ve Kazaklarla yakın akraba olan bir Türk halkı.

Özbekistan'da temsil edilen diğer etnik gruplar arasında Ruslar (%5.5), Tacikler (%5), Kazaklar (%3), Karakalpaklar (% 2.5) ve Tatarlar (%1.5) var.

İLGİLİ:  Kazakistan: Tarihi, etnik yapısı, ekonomisi, dili ve dini

Özbekistan'ın dini

Özbekistan vatandaşlarının büyük çoğunluğu nüfusun (%88) Sünni Müslümanlar. Ek %9 kadarı öncelikle Rus Ortodoks olmak üzere Ortodoks Hristiyanlarıdır. Küçük Budist ve Yahudi azınlıkları da var.

Özbekistan'ın coğrafyası

özbekistan dünya haritası

Özbekistan bölgesi 447.400 kilometrekaredir. Özbekistan, batıda ve kuzeyde Kazakistan, kuzeyde Aral Denizi, güneyde ve doğuda Tacikistan ve Kırgızistan, güneyde Türkmenistan ve Afganistan ile sınır komşusu.

Özbekistan iki büyük nehre sahip: Amuderya (Ceyhun) ve Siriderya. Ülkenin yaklaşık %40'ı yaşanamaz bir kum kütlesi olan Kızılkum Çölü'nde bulunuyor. Toprakların yalnızca %10'u ekilebilir ve buralar nehir vadilerinde yoğunlaşmış.

En yüksek noktası Tanrı Dağları'ndaki Adelunga Toghi'dir (4.301 metre).

Özbekistan'ın iklimi

özbekistan'da semerkand şehrini gösteren bir fotoğraf
Özbekistan, Semerkand

Özbekistan, yazın kurutucu sıcakları ve kışın ise soğuk, yağışlı kışları ile çöl iklimine sahip. Özbekistan'da şimdiye kadar kaydedilen en yüksek sıcaklık 49 C idi. Tüm zamanların en düşük seviyesi ise -35 C ölçüldü. Bu aşırı sıcaklık koşullarının bir sonucu olarak ülkenin neredeyse %40'ı yaşanamaz durumda. Ek bir %48 ise yalnızca koyun, keçi ve develerin otlatılması için uygun.

Özbekistan'ın ekonomisi

Özbek ekonomisi temel olarak hammadde ihracatına dayanıyor. Özbekistan, büyük pamuk üreticilerinden biri ve ayrıca çok miktarda altın, uranyum ve doğal gaz ihraç ediyor.

İşgücünün yaklaşık %44'ü tarımda, %30'u da sanayide (özellikle maden çıkarma sanayi). Kalan %36'sı ise hizmet sektöründedir.

Özbek nüfusunun yaklaşık %25'i yoksulluk sınırının altında yaşıyor. Tahmini yıllık kişi başına gelir yaklaşık 1.950 ABD dolarıdır, ancak doğru rakamları elde etmek zordur. Zira Özbek hükümeti genellikle kazanç raporlarını şişirir.

İLGİLİ:  Türkmenistan: Yönetimi, tarihi, ekonomisi, dili, dini ve coğrafyası

Özbekistan'da çevre

Özbekistan, Taşkent fotoğrafı mavi kule
Özbekistan, Taşkent

Sovyet döneminde yürütülen yanlış çevre yönetiminin getirdiği felaket kendini Özbekistan'ın kuzey sınırındaki Aral Denizi'nde gösterir. Deniz bugün küçülmüş durumda.

Pamuk gibi çok miktarda su isteyen mahsulleri sulamak için Aral Denizi'nin kaynakları olan Amuderya (Ceyhun) ve Siriderya (Seyhun) başka yöne yönlendirildi. Sonuç olarak Aral Denizi 1960 yılından bu yana yüzey alanının 1/2'sinden ve hacminin 1/3'ünden fazlasını kaybetti.

Özbekistan'ın deniz yatağı toprağı tarım kimyasalları, sanayiden ağır metaller, bakteriler ve hatta Kazakistan'ın nükleer tesislerinden gelen radyoaktivite ile dolu. Deniz kurudukça kuvvetli rüzgarlar bu zehirli toprağı bölgeye yayar.

Özbekistan tarihi

özbekistan taşkent'te timur heykeli
Özbekistan Taşkent'te Timur heykeli

Genetik kanıtlar 100.000 yıl önce Afrika’yı terk eden modern insanlar için Orta Asya’nın yayılım noktası olabileceğini gösteriyor. Bu doğru olsun ya da olmasın, bölgedeki insanlık tarihi en az 6.000 yıl öncesine uzanmaktadır. Özbekistan'da Taşkent yakınında, Buhara, Semerkand ve Fergana Vadisi'nde Taş Devri'ne uzanan alet ve anıtlar keşfedildi.

Bölgede bilinen ilk uygarlıklar Soğdiana, Baktriya ve Harezm'dir. Soğdiana İmparatorluğu, MÖ 327 yılında Büyük İskender tarafından ele geçirildi ve yine daha önce ele geçirilmiş başka bir krallık olan Baktriya Krallığı ile birleştirildi. Günümüzdeki Özbekistan'ın bu büyük bölümü daha sonra 150'lerde İskit ve Yüeçi göçebeleri tarafından istila edildi; bu göçebe kabileler Orta Asya'nın Helenistik kontrolünü sona erdirdi.

8. yüzyılda Orta Asya İslam'ı bölgeye getiren Araplar tarafından fethedildi. Yaklaşık 100 yıl sonra Fars Samani hanedanı bölgeyi ele geçirdi, ancak bundan sadece 40 yıl sonra Türk Karahanlı Devleti bu topraklara ayak bastı.

İLGİLİ:  Kırgızistan: Tarihi, hükümeti, dini, dili, ekonomisi ve coğrafyası

1220'de Cengiz Han ve Moğol orduları Orta Asya'yı işgal ederek tüm bölgeyi ele geçirdi ve belli başlı şehirleri yıktılar. Moğollar 1363 yılında Avrupa'da Timurlenk adıyla bilinen Timur tarafından bölgeden atıldı. Timur, başkentini Semerkand'ta kurdu ve kenti fethettiği bütün toprakların sanatçılarının sanat ve mimari eserleri ile süsledi. Torunlarından biri olan Babür, Hindistan'ı fethetti ve 1526'da orada Babür İmparatorluğu'nu kurdu. Buna rağmen ilk Timur İmparatorluğu 1506'da düştü.

Timurlular'ın düşmesinden sonra Orta Asya, "hanlar" olarak bilinen Müslüman liderler altında şehir devletlerine bölündü. Şimdiki Özbekistan'da kurulan en güçlüleri Hive Hanlığı, Buhara Hanlığı ve Hokand Hanlığı idi. Bu hanlar 1850-1980 yılları arasında tek tek Ruslara yenik düşünceye dek Orta Asya’yı yaklaşık 400 yıl yönettiler.

Ruslar 1865'te Taşkent'i işgal etti ve 1920 yılına kadar tüm Orta Asya'yı kontrolüne aldı. Kızıl Ordu 1924 boyunca tüm Orta Asya'da ayaklanmaları bastırmakla meşgul oldu. Stalin bunun ardından "Sovyet Türkistan"ı bölerek Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin ve diğer milletlerin sınırlarını çizdi. Sovyet döneminde Orta Asya cumhuriyetleri pamuk yetiştirmek ve nükleer silahları test etmek için kullanıldı; Moskova bu Türk toplumlarının gelişimine pek yatırım yapmadı.

Özbekistan 31 Ağustos 1991'de Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını ilan etti. Sovyet döneminin lideri İslam Karimov, Özbekistan Devlet Başkanı oldu.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.