Kategoriler
Yeryüzü & Tabiat

Çöl nedir? İklimi ve karakteristik özellikleri

Abone Ol 

Kurak topraklar olarak da bilinen çöller yılda 25 santimden az yağış alan ve çok az bitki örtüsüne sahip bölgelerdir. Çöller, Dünya'daki toprağın beşte birini oluşturuyor ve her kıtada en az bir tane mevcut. Öyleyse bu çöllerin genel özelliklerinden bahsedelim ve çöller hakkında daha fazlasını öğrenelim.

İklimi

Çöllere genellikle az miktarda, düzensiz yağış düşer; zira yağış oranları her yıl değişir. Bir çölün yıllık ortalama yağışı 5 santim olsa dahi, bu yağış bir yıl 3 santim, bir diğer yıl hiç ve üçüncü yıl 15 olabilir. Bu nedenle kurak ortamlardaki yıllık ortalama yağış gerçek yağmur miktarı hakkında az şey söylüyor.

Çölleri çöl yapan asıl şey terleme yoluyla buharlaşmaya kıyasla daha az yağış almalarıdır. Buharlaşan suyun yerini dolduracak miktarda yağış olmaması çölde hiç su havuzu oluşmamasına neden olur.

İLGİLİ:  Dünyanın en pahalı ülkeleri ve daha ucuz alternatifleri
Arizona, Saguaro Milli Parkı, kaktüs ormanı

Çölde bitki ve hayvan yaşamı

Az yağış, çöllerde az miktarda bitki yetişmesini sağlıyor. Bitkilerin genellikle birbirinden uzakta, seyrek şekilde büyüdükleri görülür. Toprağı tutan hiçbir bitki örtüsü olmaması çöllerin erozyona meyilli olmasını sağlıyor.

Görünürde hiç su olmamasına rağmen bazı hayvanlar çölü evleri olarak benimsemiştir. Bu hayvanlar hem sert çöl ortamlarında hayatta kalıyor hem de burada gelişmek üzere adapte oluyorlar. Çöl tilkisi, kertenkeleler, kaplumbağalar, çıngıraklı yılanlar, koridor kuşu (roadrunner), akbabalar ve tabii ki develer çöllerde yaşamakta.

Çölde sel olur mu?

Çölde sık sık yağmur yağmaz, ancak bir kez yağış olduğunda yağmur genellikle çok yoğundur. Zemin geçirimsiz olduğu için su toprak tarafından kolayca emilmez ve yalnızca yağmurda görülen akarsular meydana getirir.

Bu geçici nehirlerin hızlı akan suları çölde oluşan erozyonun çoğundan sorumludur. Çöl yağmuru çoğu zaman okyanusa ulaşmaz, akarsular genellikle kuruyan göllerde son bulur veya yolda kendiliğinden kururlar. Örneğin, Nevada’da yağan yağmurların neredeyse tamamı hiçbir zaman çok yıllık bir nehre veya okyanusa gitmez.

İLGİLİ:  Vaha nedir? Oluşumu ve tarihsel önemi

Çöldeki kalıcı akarsular genellikle "egzotik" suların sonucudur (akarsulardaki suyun çölün dışından gelmesi). Örneğin, Nil Nehri çölden geçer ancak nehrin kaynağı Orta Afrika'daki yüksek dağlardır.

Dünya'nın en büyük çölü nerededir?

Dünya'nın en büyük çölü aslında çok soğuk olan Antarktika kıtasıdır. Yılda iki santimden az yağış alan Dünya'nın en kurak yeridir. Antarktika bölgesi yüzölçümü itibariyle 14.245.000 km kareye eşit (Türkiye 783 bin).

Kutup bölgelerinin dışında, Dünya'nın en büyük çölü Sahra Çölü oluyor. Dokuz milyon kilometrekare ile Dünya'nın en büyük dördüncü ülkesi olan ABD'den biraz küçük. Kuzey Afrika'da bulunan Sahra, Moritanya'dan Mısır ve Sudan'a dek uzanıyor.

Dünya'nın en yüksek sıcaklığı hangi çölde kaydedildi?

Dünya'nın en yüksek sıcaklığı Sahra Çölü'nde kayda alındı. 13 Eylül 1922'de Libya, Aziziya 58 derece olarak ölçüldü. Sıradaki Buz Devri'ne doğru giderken bu değerin tekrar değişip değişmeyeceği merak konusu.

Çöl geceleri neden aşırı soğuk olur?

Çölün çok kuru havası fazla neme yer bırakmaz ve düşük nem çok az ısının hapsedilmesi demektir. Bunun sonucu olarak Güneş battıktan hemen sonra çöl oldukça soğur. Yine açık, bulutsuz gökyüzü geceleri ısının hızlı bir şekilde serbest kalmasına katkıda bulunur. Çöllerin çoğu geceleri çok düşük sıcaklıklara sahipler.

İLGİLİ:  Vaha nedir? Oluşumu ve tarihsel önemi

Çölleşme felaketi

1970'lerde, Afrika’daki Sahra Çölü’nün güney ucunda uzanan Sahel kuşağı yıkıcı bir kuraklık yaşadı; bu durum daha önce otlatma için kullanılan toprağın çölleşme olarak bilinen süreçle çöl halini almasını sağladı.

Dünya'daki toprağın yaklaşık dörtte biri çölleşme tehdidi altında. Birleşmiş Milletler, 1977'de çölleşmeyi tartışmaya başlamak üzere bir konferans düzenledi. Bu görüşmeler, 1996 yılında çölleşmeyle mücadeleye yönelik uluslararası bir antlaşma olan Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi'nin imzalanmasını sağladı. Türkiye'deki örnek uygulaması Konya Karapınar'dır.

  • Afrika
    • Sahra, Libya, Kalahari, Namib
  • Kuzey Amerika
    • Büyük Havza, Chihuahuan, Sonoran, Kolorado, Yuma, Mojave
  • Güney Amerika
    • Patagonya, Atacama
  • Asya
    • Arabistan, Rubülhali, Gobi, Kızılkum, Taklamakan, Karakum, Kavir, Suriye, Tar, Lut, Necef
  • Avustralya
    • Büyük Victoria, Büyük Sandy, Gibson, Simpson