Çölyak hastalığı: Belirtileri, testi, diyeti ve tedavisi

Dünyada milyonlarca insanı etkilemekte

Çölyak hastalığı, vücudun glütene karşı anormal bağışıklık reaksiyonu gösterdiği bir sindirim bozukluğudur. Çölyak hastalığı aynı zamanda "glütene duyarlı enteropati" olarak da biliniyor. Glüten, buğday, arpa, çavdar ve tritikale ile yapılan gıdalarda bulunan bir protein. Ayrıca farklı tip tahılların işlendiği tesislerde üretilen yulaflarda da bulunuyor. Glüten bazı ilaçlarda, vitaminlerde ve rujlarda vardır. Glüten intoleransı olarak da bilinen glüten hassasiyeti, vücudun glüteni sindirememesi veya parçalamaması durumudur. Glüten hassasiyeti olan bazı kişiler glütene karşı yalnızca hafif bir duyarlılığa sahipken, diğerleri otoimmün bir bozukluk olan çölyak hastalığını taşıyor.

Nasıl ortaya çıkıyor?

Çölyak hastalığında vücudun glütene karşı başlattığı bağışıklık tepkisi villusu yok eden toksinler oluşturmasını sağlıyor. Villus, ince bağırsakların içinde parmak benzeri küçük çıkıntılardır. Villus hasar gördüğünde, vücut yiyeceklerdeki besinleri ememez. Bu da yetersiz beslenme ve kalıcı bağırsak hasarı gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açıyor.

Çölyak hastalığı birçok ülkede yaklaşık her 150 kişiden birinde görülüyor. Çölyak hastalığı olan kişilerin glütenin tüm formlarını diyetlerinden çıkarması gerekir. Bu da çoğu ekmek, unlu mamuller, bira ve glütenin stabilize bileşen olarak kullanıldığı diğer yiyecekler anlamına geliyor.

Çölyak hastalığının belirtileri nelerdir?

Çölyak hastalığı belirtileri genellikle bağırsakları ve sindirim sistemini ele alıyor, ancak vücudun diğer kısımlarını da etkileyebilir. Çocuklar ve yetişkinler farklı semptomlara sahip olma eğilimindeler.

Çocuklardaki belirtiler

Çölyak hastalığı olan çocuklar yorgun ve sinirli hissedebilir. Ayrıca normalden daha kısa olabilir ve ergenliğe geç adım atabilirler. Diğer yaygın semptomlar şunları içeriyor:

  • kilo kaybı
  • kusma
  • karın şişkinliği
  • karın ağrısı
  • kalıcı ishal veya kabızlık
  • soluk, yağlı, kötü kokulu dışkı

Yetişkinlerdeki belirtiler

Çölyak hastalığı olan yetişkinlerde sindirim semptomları görülebilir. Bununla birlikte semptomlar çoğu durumda vücudun diğer bölgelerini de etkiliyor. Bu belirtiler şöyle:

  • demir eksikliği anemisi
  • eklem ağrısı ve sertliği
  • zayıf, kırılgan kemikler
  • yorgunluk
  • nöbetler
  • cilt rahatsızlıkları
  • ellerde ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma
  • dişlerde renk değişikliği veya mine kaybı
  • ağız içinde soluk yaralar
  • düzensiz adet dönemleri
  • kısırlık ve düşük

Dermatitis herpetiformis (DH), çölyak hastalığının bir başka yaygın belirtisi. DH, yumru ve kabarcıklardan oluşan yoğun kaşıntılı bir deri döküntüsüdür. Dirseklerde, kalçalarda ve dizlerde gelişebilir. DH, çölyak hastalığı olan kişilerin yaklaşık yüzde 15 ila 25'ini etkiliyor. DH yaşayanlar genellikle sindirim semptomlarına sahip olmaz.

Belirtilerin aşağıdakiler de dahil olmak üzere çeşitli faktörlere bağlı olarak kişiden kişiye değişebileceği biliniyor:

  • kişinin bebekken emzirildiği süre
  • kişinin glüten yemeye başladığı yaş
  • kişinin yediği glüten miktarı
  • bağırsak hasarının ciddiyeti

Çölyak hastalığı olan bazı kişiler hiçbir semptom göstermez. Bununla birlikte hastalığın bir sonucu olarak zaman içinde komplikasyonlar geliştirebilirler. Sizin ya da çocuğunuzun çölyak hastalığı olduğundan şüpheleniyorsanız doktordan randevu almanız önerilir. Tanı ve tedavi geciktikçe komplikasyonların ortaya çıkma olasılığı da yükseliyor.

Kimler çölyak hastalığına yakalanır?

Çölyak hastalığı genetiktir. Ebeveynleri veya kardeşleri bu hastalığı taşıyan insanların 22'de 1'inde çölyak hastalığı geliştirme ihtimali bulunuyor.

Bazı otoimmün hastalıkları ve genetik bozuklukları olan kişilerin çölyak hastalığı olma olasılığı ise daha yüksek. Çölyak hastalığı ile ilişkili bazı rahatsızlıklar şöyle:

  • lupus (kelebek hastalığı)
  • romatoid artrit
  • tip 1 diyabet
  • tiroid hastalığı
  • otoimmün karaciğer hastalığı
  • Addison hastalığı
  • Sjögren sendromu
  • Down Sendromu
  • Turner sendromu
  • laktoz hassasiyeti
  • bağırsak kanseri
  • bağırsak lenfoması

Çölyak hastalığı nasıl teşhis edilir?

Tanı ve fizik muayenede önce kişinin hastalık geçmişine bakılıyor. Doktorlar ayrıca tanıyı doğrulamaya yardımcı olmak için çeşitli testler yapabilir. Çölyak hastalığı olan kişiler genellikle yüksek düzeyde anti endomysium (EMA) ve anti doku transglutaminaz (tTGA) antikorlarına sahiptir. Bunlar kan testleri ile tespit edilebiliyor. Testlerin kişi hala glüten tüketiyorken yapılması tercih edilir.

Yaygın kan testleri şunları içeriyor:

  • tam kan sayımı (CBC)
  • karaciğer fonksiyon testleri
  • kolesterol testi
  • alkalin fosfataz seviye testi
  • serum albümin testi

DH'li kişilerde yapılacak cilt biyopsisi doktorların çölyak hastalığını teşhis etmesine yardımcı olur. Cilt biyopsisi sırasında doktor mikroskopla muayene etmek üzere ciltten küçük doku parçaları alır. Deri biyopsisi ve kan testi sonuçları hastalığa işaret ediyorsa, dahili biyopsi gerekli olmayabilir.

Kan testi veya cilt biyopsisinin sonuçsuz olduğu durumlarda ise çölyak hastalığını teşhis etmek için üst endoskopi kullanılabiliyor. Üst endoskopi sırasında endoskop adı verilen ince bir tüp ağızdan ince bağırsaklara kadar geçirilir. Endoskopa bağlı küçük kamera, doktorun bağırsakları incelemesine ve villus hasarını kontrol etmesine izin verir. Doktor ayrıca doku örneği analizi için bağırsak biyopsisi yapabilir.

Çölyak hastalığı nasıl tedavi ediliyor?

Çölyak hastalığını tedavi etmenin tek yolu glüteni diyetten kalıcı olarak çıkarmakta yatıyor. Bu hareket bağırsak villusunun iyileşmesini ve besinleri tekrar düzgün bir şekilde emmeye başlamasını sağlıyor. Doktorlar genellikle besleyici ve sağlıklı bir glüten diyeti için tüm bilmeniz gerekenler söyler. Glüten içeren yiyecekleri tanımlayabilmeniz için ürün etiketlerinin nasıl okunacağı konusunda talimatlar da verirler.

Belirtiler glüten tüketmeyi bıraktıktan birkaç gün sonra geçebilir. Bununla birlikte, teşhis konulana kadar glüten yemeyi bırakmak önerilmez. Glütenin erken bırakılması test sonuçlarını değiştirebiliyor ve yanlış tanıya neden olabiliyor.

Çölyak hastalığında yenmemesi gereken yiyecekler

Glütensiz diyet kolay bir beslenme çeşidi değil. Neyse ki birçok şirket şimdi çeşitli marketlerde ve özel gıda mağazalarında bulunabilen glütensiz yiyecekler üretiyor. Bu ürünlerdeki etiketlerde basitçe "glütensiz" yazar.

Bu rahatsızlıkta hangi gıdaların güvenli olduğunu bilmeniz şart. İşte ne yemeniz ve yememeniz gerektiğine dair yardımcı olabilecek gıda bilgileri.

Aşağıdaki besinlerden kaçının:

  • buğday
  • kılçıksız buğday
  • çavdar
  • arpa
  • tritikale
  • bulgur
  • makarnalık buğday
  • irmik
  • graham unu
  • irmik

Etikette glütensiz yazmadıkça yemeyin:

  • bira
  • ekmek
  • kekler ve turtalar
  • şekerleme
  • hububat (mısır gevreği)
  • kurabiye
  • kraker
  • kızarmış ekmek
  • et suyu
  • taklit etler veya deniz ürünleri
  • yulaf
  • makarna
  • işlenmiş etler, sosisler ve sosisli sandviçler
  • salata sosları
  • sos enjekte edilmiş kümes etleri
  • soslar (soya sosu dahil)
  • çorbalar

Aşağıdaki glütensiz tahıllar ve nişastaları yiyebilirsiniz:

  • karabuğday
  • mısır
  • amarant
  • ararot
  • mısır unu
  • fasulye, soya, mısır, patates veya pirinçten yapılmış un
  • saf mısır tortillası
  • kinoa
  • pirinç
  • tapiyoka

Sağlıklı, glütensiz gıdalar şunları içerir:

  • üzeri unla kaplanmamış ve marine edilmemiş taze etler, balık ve kümes hayvanları
  • meyve
  • çoğu süt ürünleri
  • bezelye, patates, tatlı patates ve mısır gibi nişastalı sebzeler
  • pirinç, fasulye ve mercimek
  • sebzeler
  • şarap, damıtılmış likörler, elma şarabı ve alkollü içkiler

Çölyak diyetine dair bu faktörlere dikkat ettikten sonra belirtiler günler ila haftalar içinde çoğunlukla ortadan kalkar. Çocuklarda bağırsak genellikle üç ila altı ay içinde iyileşir. Bağırsak iyileşmesi yetişkinlerde birkaç yıl sürebilir. Bağırsak tamamen iyileştiğinde vücut besinleri düzgün bir şekilde sindirmeye başlar.