Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1001–1050/ Gazneli Mahmud'un zaferi, Leif Ericson Kuzey Avrupa'da, Halifeliğin dağılması

Merkezi Kuzey Amerika'nın güneybatısındaki Chaco Kanyonunda bulunan Eski Pueblo Uygarlığı 1000 yılı civarında zirvesine ulaştı. Anasazi, gelişkin bir kuru toprak tarımını ve hidrolojiyi suyun az olduğu bir çevrede gelişebilmek için kullandı ve bugünkü California kıyılarından Meksika Vadisine kadar uzanan ticaret yollarını kontrol etti. Bu uygarlık etkileyici mimarlık denemeleri gerçekleştirdi.

Chaco Kanyonundaki 13 Büyük Ev'den biri olan Pueblo Bonito bu mimarı eserlerin en önemlilerinden biridir. Pueblo Bonito altı kat yüksekliğindeydi ve 600'den fazla odaya sahipti. Bir tören merkezi, depo ve seçkinlerin yaşam yeri olarak hizmet görmüş olması mümkündür. Bazıları parke taş döşeli bakımlı yollar Chaco Kanyonu ile bölge genelindeki binlerce küçük Anasazi yerleşimlerini birbirine bağladı. Kanyonun kendisi 10.000 kadar insanı barındırdı. Ancak bu nüfus yoğunluğu Anasazi'yi bölgedeki kırılgan ekolojiyle bir çatışma yoluna soktu.

Gazneli Mahmud (y. 971-1030) İslam inancını Hindistan'a yaymak isteyen bir Müslümandı. Peşaver'de 1001'de Pencap Racası Jaipal'i mağlup etti ve Jaipal bunun üzerine yaşamına son verdi.

Kuzey Amerika'ya ulaşan muhtemelen ilk Avrupalı olan Leif Ericson 1002 yılı civarında Vinland dediği bölgeye ayak bastı. Bu keşiften kısa süre sonrà Grönlandlılar Thorfinn Karlsef'in önderliğinde bu bölgede üç kış geçirerek bir koloni kurmaya çalıştılar. Newfoundland'de L'Anse aux Meadows'taki bu yerleşim yerinin kalıntıları Kuzey Amerika'da Viking mevcudiyetine tanıklık etmektedir.

  • Leif Ericson

    Leif Ericson, Grönland kolonisinin (bkz. 981-990) kurucusu Kızıl Erik'in oğluydu. Kuzey Amerika'yı keşfinin tam ayrıntılarına ilişkin hikayeler farklılık göstermektedir. Bir hikayeye göre, Hristiyanlığı kabul ettiği 1002'de Norveç ziyaretinden dönerken fırtınadan yolunu şaşırmış ve yetişen üzümlerden dolayı Vinland olarak adlandırdığı bölgeye çıkmıştı. Diğer bir hikaye ise İzlandalı bir tüccarın batıda gördüğü ülkeye gitmeyi kendisine hedeflemişti.

Brian Boru'nun ölümü, II. Basil Bulgarları ilhak ediyor

Murasaki Shikibu (Murasaki Hanım) Genji, Genji Monogatari (Genji Hikayesi) adlı romanı 1011 ve 1021 arasında parçalar halimde yazdı. Roman, dünya edebiyatında ilk psikolojik eser ve ilk Japon romanı olarak kabul edilir.

İrlanda Yüksek Kralı ve kendini Gael imparatoru olarak niteleyen Brian Boru, 1014'te Dublin Vikinglerinin ve Kelt Leinsterlerinin oluşturduğu bir koalisyon ordusunu İrlanda'da Clontarf'ta mağlup etti. Norse Krallığını yok eden ve İrlanda'ya Viking akınlarını durduran Brian Boru muharebede öldürüldü ve bundan sonra birleşik bir İrlanda Krallığı hayalleri kırıldı.

İLGİLİ:  İskandinav ülkeleri: Dünyanın en ünlü yarımadası

Bizans İmparatoru II. Basil 18 yıl süren bir mücadelenin ardından (bkz. 991-1000) Bulgar çarının ordularını 1014'te Belasita'da nihai bir yenilgiye uğrattı. Bulgaroktonos (Bulgar Kıran) unvanını kazanan Basil, esir alınan 15.000 Bulgarı evlerine göndermeden gözlerini oydurttu. Basil'in ezeli düşmanı Bulgar Kralı Samuel'in bu olayın yarattığı şok etkisi nedeniyle öldüğü söylenir. Bir süre sonra Bulgar ülkelerinin Bizanslılar tarafından ilhakına boyun eğdi.

Çola Krallığı genişliyor, Knut İngiltere'nin tamamının kralı,

1025'te Çola Kralı Racendra Çoladevra, Sumatra'daki Srivihaya Deniz İmparatorluğuna karşı cüretkar bir deniz seferine girişti ve ayrıca Burma'daki Pegu Krallığını yağmaladı. Racendra, Sri Lanka'yı ele geçirmiş ve Çola başkenti Tancor'da Hindu tapınakları yapımı programını başlatmış olan babası I. Racaraca'dan güçlü bir krallık devralmıştı. Hükümdarlığı sırasında Bengal'i dahil edecek şekilde Çola Krallığını genişletti ve karlı Hint-Çin ticaret yollarının kontrolünü ele geçirerek Srivijava'nın gücünü sarstı.

Knut (ayrıca Kanute olarak bilinir) İngiltere'yi işgal etmiş ve Anglosakson Kralı II. Aethelred'i Normandiya'ya sürgüne gitmek zorunda bırakmış Danimarka ve Norveç Kralı Sven Forkbeard'in oğluydu. İngiltere'yi 1015'te kendisi de başarıyla işgal eden Knut, 1016'da tüm İngiltere'nin kralı olarak kabul edildi ve imparatorluğunu genişletmeye devam etti. İmparatorluğu 1030'da Norveç, Danimarka, Faroe, Shetland ve Orkney adalarını kapsadı.

Bilge kral olan Knut Danimarkalı ve Anglosakson uyruklarını uzlaştırmayı başardı. Daimi bir kara ordusu ve donanmanın masraflarını karşılayabilmek için önemli bir yenilik olan Danegeld topladı.

Selçuklular Horasan'ı alıyor, Dandanakan Muharebesi, Halifeliğin parçalanması

Hükümdarları Çağrı Bey ve kardeşi Tuğrul Bey'in hükümdarlığındaki Selçuklular İran'in Horasan bölgesini 1037'de ele geçirdi. 1040'ta Gaznelileri Dandanakan Muharebesinde ezici bir mağlubiyete uğratarak yeni bir İslam imparatorluğu kurma yolunda ilk adımı Doğu İran'ın kontrolünü ele geçirerek attılar. Orta Asya kökenli Selçuklular İslam'ı kabul etmiş ve dikkatlerini Horasan'a çevirmeden önce Maveraünnehir'e geçerek paralı askerlik yapmış Oğuz Türkleriydi.

İspanya'daki Kurtuba Halifeliğinin kalıntıları üzerinde 1031'de küçük hanedanlar kurulmuştu. Mulukal-Tawa'if (Parti Kralları) olarak bilinen bu kısa ömürlü hanedanlar Emevileri çökerten El Mansur'un oğlu Abdurrahman Sanchol'un 1009'da öldürülmesinin ardından Kurtuba'nın değişik bölgelerinin kontrolünü ele geçirdi. Emevi halifeliğinin son yetenekli önderi olan Abdulrahman'ın tahtın arkasında sıyrılma ve tacına hakim olma çabaları düşüşüne yol açtı.

Berberi fraksiyonu daha sonra halifelik için kendi adayını öne sürdü ve Kurtuba 22 yıl süren bir iç savaşın içine girdi. Birçok eyaletini esasen yitirmiş olan son Emevi halifesi III. Hisham'ın 1031'de ölümünün ardından Abbadiler'in Sevilla'yı Jahwaridlerin Kurtuba'yı ve Hudidlerin Saragossa'yı almalarıyla halifelik nihai olarak parçalandı. İslam devletinin karışıklık içine girmesi kuzeydeki Hristiyan krallıklarına güneye doğru harekete geçmeleri için cesaret kazandırdı.

İLGİLİ:  İslam ve Asya sanat tarihi

Kastilya'yı ele geçiren Hristiyan İspanya'nın efendisi Navarralı III. Sancho 1035'te öldü ve devleti iki oğlu arasında bölündü. Kastilya'yı alan Fernando 1037'de kayınbiraderi olan Leon kralını öldürdü ve 1039'da kendini imparator ilan etti. Bunun ardından Navarra'yı ele geçiren Fernando Müslüman İspanya ve Portekiz'in bazı bölümlerini kendisine tabi hale getirdi.

Bantu dilinin Afrika'ya hakim olmaları, Çin'de ilk baskı sistemi

Bantu şimdi Güney Nijerya ve Kuzeybatı Kamerun'un bulunduğu bölge olan Bantu kökenli bir dil ailesidir. Bantu dilleri konuşan halklar bu bölgeden doğuya ve güneye yayıldı ve fetih mi kolonileştirme mi yoksa sadece kültürel etki vasıtasıyla mı gerçekleştiği açık olmasa da Bantu Sahraaltı Afrika'da başat bir dil ailesi haline geldi. Geç Taş Çağında başlayan Bantu yayılması, Bantu dillerini konuşanların demir teknolojisi ve büyükbaş hayvan yetiştirme yetenekleri geliştikçe hız kazandı.

Bantu kabileleri 11. yüzyıl ortalarında yoğun nüfuslara bakabilecek ve karmaşık toplumsal ve ekonomik ilişki ağlarına sahip göçebe çoban toplulukları haline gelmişti. Bu durum kabile şefliklerinin ortaya çıkmasını sağladı ve Bantu konuşan halklar Orta ve Güney Afrika'ya hakim oldu.

Anawrata, Burma Pagan Krallığında iktidarı 1044'te ele geçirdi. Anawrata'nın askeri becerileri ve Hinayana Budizmini kültürel ve siyasi bir manivela olarak ustalıkla kullanması Pagan'ı Burma'nın siyasi, kültürel ve dini merkezi haline getirdi. Anawrata, Burma dilini yazılı bir dil olarak geliştirdi, inşaat programlarını yürüttü, Hindistan ve Çin'le ticari ve kültürel bağlar kurdu.

Çin'de halktan bir kişi olan Bi (veya Pi) Sheng 1041 ve 1048 yılları arasında hareketli ilk baskı sistemini keşfetti. Blok baskı Çin'de yüzyıllardan beri mevcuttu ve Geç Tang hanedanı (923-36) döneminden beri kitapların çoğunluğunun üretimi için kullanılmıştı. Ancak Bi Sheng -her biri bir karaktere karşılık gelen- küçük kil blokları kullanma yeniliğini getirdi.

Karakterler yumuşak çamur çubukların uçlarına basıldı ve sonra sertleşmek için ateşe tutuldu. Ağacın tersine bu çamur tipi yumuşadığında bozulmadı ve defalarca kullanabildi.

Kronolojik özet

  • y. 1000 / Chaco Kanyonu Anasazi'nin yüksek dönemi
  • y. 1000 / Çin seramiklerinin büyük dönemi başlar
  • 1001 / Stephan Macaristan'ın ilk kralı olur
  • 1001 / Gazneli Mahmud Pencab'ı egemenliğine alır
  • 1002 / Leif Ericson Vinland'ı keşfeder
  • 1002 / III. Otto'nun ölümü
  • 1003 / Brian Boru İrlanda yüksek kralı olur
  • 1003 / Bizans İmparatoru II. Basil Bulgar çarı Samuel'i yener
  • 1009 / Tancor'da Siva Tapınağının tamamlanması
  • 1009 / Gazneli Mahmud Afganistan'da Gur şehrini fetheder
  • 1010 / Kitaylar Kore'yi yakıp yıkar
  • 1010 / Daiko-viet Vietnam Krallığında Li hanedanının kurulması
  • y. 1010 / İranlı şair Firdevsi Şahname (Şahların Kitabı) kitabını yazar
  • 1013 / Polonya Kralı Cesur Boleslaw'ın II. Heinrich'e sadakatini bildirmesi (Merseberg barışı)
  • 1013 / Çatal Sakallı Sven İngiltere'yi fetheder
  • 1014 / Klontarf Muharebesi İrlanda'da Viking hakimiyetini kırar
  • 1014 / Knut İngiltere kralı olur
  • 1014 / II. Heinrich imparator olarak taç giyer
  • 1016 / Norman maceracıları Güney İtalya'da faaliyette
  • 1016 / Knut tüm İngiltere'de hükümdarlığını taç giyer
  • 1018 / Racendra Çola Sri Lanka'yı egemenliğine alır
  • 1018 / Roma Katolik Kilisesi papazlara evlenme yasağı getirir
  • 1019 / Yaroslav kardeşini mağlup ederek Kiev Rus büyük dükü olur
  • 1021 / Sinir sistemini etkileyen St. Vitus Dansı hastalığı Avrupa'yı sarar
  • 1022 / İbn i Sina Tedavi Kitabı'nı yazar
  • 1022 / Bogomil sapkınlığının bastırılması; Roma Katolik Kilisesi sapkınları yakma uygulamasına başlar
  • 1024 / Cesur Boleslaw Polonya Kralı olur, ertesi yıl ölür
  • 1025 / Çolalar Srivijava'yı yağmalar, deniz imparatorluğu kurar
  • 1025 / II. Basil'in ölümü (d. 958)
  • 1028 / III. Sancho Navarra ve Kastilya'yı birleştirir
  • 1029 / Çolalar Sri Lanka'dan çıkarılır
  • 1030 / Gazneli Mahmud'un ölümü (d. 971)
  • 1030 / Knut'un imparatorluğu Danimarka ve Norveç'i içerecek şekilde genişler
  • 1031 / Kurtuba Halifeliğinin parçalanması
  • 1033 / Ferdinand Kastilya kralı olur
  • 1035 / Aragon Krallığı kurulur
  • 1035 / Büyük Knut'un ölümü (d. 985)
  • 1035 / Fatih William Normandiya dükü olur
  • 1037 / Selçuk Türkleri Horasan'ı (İran) ele geçirir
  • 1037 / Rouen Katedralinin inşa edilmesi
  • 1037 / Ferdinand Leon'u egemenliğine alır
  • 1038 / Kuzey Song'a karşı Tibet Ayaklanması
  • 1039 / III. Heinrich imparator seçilir
  • 1040 / Kral Duncan İskoçya'da Macbeth tarafından öldürülür
  • 1040 / Selçuklular Gazne İran'ını egemenliklerine alır
  • y. 1040 / Güney Afrika'da Bantu genişlemesi en üst noktasına ulaşır
  • 1042 / Bizans İmparatoru V. Mihail tahttan indirilip gözleri oydurulur. Yerine Thedora ve Zoe geçer; Bizans'ta entrika ve istikrarsızlık dönemi
  • 1042 / İtirafçı Edward İngiltere kralı olur
  • 1044 / Çin'de ilk kaydedilen barut formülü
  • y. 1045 / Hareketli harf Çin'de keşfedilir
  • 1046 / IX. Benedictus'un Papalığı satmasından sonra III. Heinrich Üç Papazın Azlini sağlar
  • 1048 / Selçuklu Türkleri Anadolu'da Erzurum'u talan eder
  • 1050 / İtirafçı Edward İngiltere'de Westminster katedralinin yapılmasını emreder
  • 1050 / Selçuk türkleri İsfahan'ı ele geçirir
  • y. 1050 / Mabinogion (Galler efsaneleri kitabı) tamamlanır

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.