Dünya tarihi / 1101–1125 / Ömer Hayyam rubaileri, Avrupa'da ilk üniversite, Danişmend Türkleri, İtalyan deniz gücü

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin otuz altıncı bölümü

Selçuklu sultanlarının sarayında astronom ve matematikçi olan Ömer Hayyam 12. yüzyılın başlarında, Edward Fitzgerald'ın 1859 yılında yaptığı çeviri sayesinde ün kazanan bir dizi dört dizelik şiir, yani "rubai" yazdı. Hayyam'ın kariyeri Selçuklu çağını yansıttı. Semerkand'ta 1070'lerin başında yerel bir hukukçunun himayesi ve kudretli Selçuk Sultanı Melik Şah'ın (1072-92) hükümdarlığında matematik çalışmalarını devam ettirme imkanı buldu.

Hayyam 1073'te bir gözlemevi kurmak ve önde gelen bilim adamlarının başına geçmek için İsfahan'a davet edildi. Bu dönemde yılın 12 ondalık parça uzunluklarının daha önce hiç yapılmamış şekilde doğru ölçülmesi dahil matematik ve astronomi alanında birçok buluş gerçekleştirdi. Günümüzde rubaileriyle meşhur olmasına karşın rubailerin büyük bir kısmını veya herhangi birini Hayyam'ın yazdığı kesin değildir ve kendi zamanında şair olarak pek fazla itibar görmemiştir. Çalışmalarının bugünkü ünü daha çok Edward Fitzgerald'ın serbest çevirisinden kaynaklanır.

Birinci Haçlı Seferi başarısını daha çok topraklarını elinden aldığı İslami rejimlerin karışıklığına borçluydu. Kahire'deki Fatimi halifeliği zengindi, fakat değerlerini yitirmişti. Bağdat Abbasileri kukla yöneticilerden pek farklı değildi; Selçuklu Türkleri birleşik bir imparatorluk kurmakta başarısız olmuş ve bunun yerine kabile grupları Rum, Danişmend ve Şam gibi rekabet içindeki küçük devletler kurmuşlardı. 12. yüzyılın başlarında Haçlılar sürekli olarak bu düşmanlarla savaştılar.

Toulouselu IV. Raymond (y. 1042-1105) 1101'de Rum Sultanlığına karşı Konstantinopolis'ten yeni bir Haçlı seferi başlatarak haziran ayında Ankara'yı aldı, ancak ağustos ayında Danişmend Türkleri tarafından yok edildi. Kudüslü I. Baldwin (y. 1058-1118) Yafa'da 1102'de, Akka'da 1104'te ve Ramle'de 1105'te mağlup ettiği Fatımilerden bir dizi sahil şehrini alarak Akdeniz'e erişimini güçlendirdi. Ancak Raymond Trablus'u 1105'te almaya çalışırken öldürüldü.

Moche kültürünün çöküşü, Mutapa İmparatorluğu'nun ticaret yeteneği

Güzel sanatlar, el işleri ve anıtsal tapınak tepeleriyle dikkat çeken, Sican veya Lambayeque adıyla bilinen Peru'nun kuzey kıyılarındaki geç dönem Moche kültürü kendi zirvesine 11. yüzyıl başlarında ulaştı. Ancak uzun süren bir kuraklık ve bunu izleyen sel felaketi kültürel ve siyasi çöküşe yol açtı. 12. yüzyıl başlarında devlet, 11. yüzyılın karışıklıklarından çıkarak Tucume civarında yeni bir başkent inşa etti. Yeni tapınaklar yaptırıldı ve başkent Çimular tarafından işgal edilene kadar gelişimini sürdürdü. Bu tarihte 26 höyük ve onlara eşlik eden binalar inşa edilmişti.

Günümüzde Zimbabwe'nin olduğu merkezi Güney Afrika'da Mwene Mutapa İmparatorluğu veya anıtsal tapınağından ötürü Büyük Zimbabwe olarak bilinen ülke en önemli bölgesel güç olarak belirdi. Shona halkının krallığı olarak 900 civarında ortaya çıkan Mwene Mutapa, başlangıçta hayvancılığa dayalıydı. Ancak 1100 civarlarından itibaren ülke içlerindeki altın, demir ve fildişi üretim merkezlerini doğu kıyılarındaki Asya'nın lüks mallarını satan Arap ticaret krallıklarıyla bağlayan karlı ticaret yollarının kontrolünü ele geçirdi.

Romanesk ve Gotik tarzda katedraller, Atama Anlaşmazlığı ve Sutri Antlaşması

12. yüzyılda nüfus artışı, artan refah ve mimari gelişmeler, dini coşku, yaşanılan alanlara bağlılık ve ileri gelenlerin şahsi hırslarıyla bir araya geldikçe tüm Avrupa'da katedral inşaatında bir patlama görüldü. Romanesk ve Gotik tarzların gelişimi büyük katedrallerde ifadesini buldu. Ancak her bölge kendi ayrı tarzını geliştirdi. Örneğin Novgorod'da Aziz Nicholas Katedrali (başlangıç 1113) kubbeli kulelere sahiptir.

Papalık ve Batı imparatorlukları arasındaki Atama Anlaşmazlığı gürültü koparmaya devam etti (bkz. 1071-80). IV. Henry'nin Papalıkla uzlaşmakta başarılı olmaması tahttan indirilmesine sebep olmuştu; süren ihtilafın krallık otoritesini yıpratmasından endişe eden ailesi, kendisine karşı komplo kurmuş ve tutuklanmıştı. Yerine geçen V. Henry (1086-1125) papadan imparatorluk tacını almaya zorlamak için İtalya'ya bir sefer düzenledi.

Baskı altındaki Papa II. Pascal (o sırada Henry'nin tutsağıydı) atama krizi konusunda Sutri Antlaşmasıyla önemli tavizlerde bulundu, ancak ertesi yıl bu tavizleri reddetti ve konu çözümsüz kaldı.

Tapınak Şövalyeleri'nın ortaya çıkışı, Avrupa'nın ilk üniversitesi Bologna, Skolastisizm

Fransız Hugues de Payens (y. 1070-1136) idaresindeki bir grup şövalye 1119'da Kudüs'te, sahil şehri Yafa'dan kutsal şehre uzanan tehlikeli yol boyunca seyahat eden hacıları korumak amacıyla bir tarikat kurdu.

Kudüs'ün yeni kralı II. Baldwin (I. Baldwin'in kuzeni) bu şövalyelere Süleyman Mabedinin bir zamanlar yükseldiği yerin yanında, Tapınak Tepesindeki binalara yerleşimleri için yer tahsis etti. Şövalyeler de buna uygun olarak kendilerini İsa'nın ve Süleyman Mabedinin Fakir Adamları olarak adlandırdılar ve ayrıca Tapınak Şövalyeleri adıyla tanındılar.

Bologno Üniversitesi Avrupa'daki ilk üniversiteydi. 1119 yılında (veya muhtemelen kaynağa bağlı olarak daha önce) kuruldu. Bologna Üniversitei gibi kurumlar skolastik olarak bilinen felsefi düşünce okullarının yetiştiği yuvalardı.

  • Skolastisizm

    Skolastikler veya okul hocaları tarafından öğretildiği için Skolastisizm olarak bilinen düşünce ekolü üniversitelerin ortaya çıkmasıyla beraber ortaçağ Avrupa'sında hakim bilim felsefesi olarak gelişti. Skolastisizm eğitim bakımından düzenli tartışma ve münazara yöntemlerini kullanan bir yaklaşımı benimsedi. Ortaçağ dini ve felsefi dogmalarının entelektüel temelini oluşturdu.

Muvahhidler ve Murabıtların savaşı, Frankların Fatımileri yenmesi, Batı Avrupa'nın Aristoteles'i keşfi

Atlas Dağlarından bir berberi lideri olan Muhammed İb-Tumart 1121'de Mehdi (müslüman mesih, bkz. 874) olarak ortaya çıktı ve Muvahhid olarak bilinen güçlerini, Afrika'daki Murabıt topraklarını ele geçirmek için bir fetih savaşına soktu.

Alman şehri Worms'ta Papalık heyeti tarafından başkanlık edilen bir kilise meclisi 1122'de -her ne kadar papa ve imparator anlaşmazlığını sona erdirmese de- Atama Antlaşmazlığını sona erdiren bir antlaşma imzaladı. Antlaşmayla esasen İngiltere Kralı I. Henry ile Anselm tarafından kabul edilmiş hükümler çerçevesinde bir uzlaşma konusunda mutabık kalındı. Buna göre imparator atamalara müdahil olacak, ancak kontrol edemeyecekti. Bu durum özünde Papalık için bir zafer anlamına geldi.

Kudüslü Frank güçleri 1123'te Fatımi güçlerini İbelin'de mağlup etti. Bu esnada Venedik güçleri de Aşkelon açıklarında Fatımi donanmasını ortadan kaldırdı. Bu savaş Akdeniz'de İtalyan deniz gücünün başlangıcını belirtti.

İmparator V. Henry 1125'te erkek bir veliaht bırakmadan öldü ve yerine geçecek olanı tespit etmek için bir seçim düzenlendi. En yakın veliaht (Sailan hanedanı ve Papalık karşıtı siyasetiyle ittifak içindeki) Hohenstaufen soyunda Schwabenlı Konrad'dı (1122-90). Ancak güçlü Mainz ve Köln başpiskoposları kiliseye daha yakın bir adayın seçilmesi için bir tavır aldılar. Welf hanedanından Saksonyalı Lothair (1075-1137) seçimi kazandı ve İmparator II. Lothair (bazı kaynaklara göre III.) uvanıyla tahta geçti.

Hemen ardından da Hohenstaufen hanedanıyla sert bir iç savaşa girdi. Guelfolar ve Ghibellinolar olarak bilinen, papa yanlısı ve imparatorluk yanlısı iki muhalif grup birbirlerine karşı cephe aldı. Bu fraksiyonlar, Alman iktidar mücadelelerinde rol oynamayı bıraktıktan çok sonraları dahi Kuzey İtalya şehir devletleri arasındaki ilişkileri 14. yüzyıla kadar zehirlemeye devam etti. Bu durumun nedeni gerek sınıf mücadeleleri gerekse gericiler ve reformcular arasındaki kavgayla ilişkilendirilmeleriydi.

Aristoteles'in eserleri (MÖ 384-322) Bizans'ta ve Araplar arasında varlığını sürdürdü, ancak Batı Avrupalılar bir tek, filozof Boethius'un çevirdiği, mantık üzerine bir denemeye erişebiliyordu. Bu durum Toledo ve Sicilya gibi İslam ülkelerinin ele geçirilmesinin ardından Hristiyan bilginlerinin Arapça eserlere erişmeleri sayesinde değiştirmeye başladı. Aristoteles'in eserlerinin keşfi ortaçağ bilginlerinin Aristoteles'i "bilgelerin efendisi" ve mantık konularında otorite olarak görmelerine yol açtı.

Fransa Kralı VI. Louis (1081-1137) bir İngiliz-Alman işgalini önlemek için Fransız soylularını bir araya getirdi. Bu durum Fransız monarşisinin otoritesini kabul ettirme ve dolayısıyla Fransa'nın bir ulus devlet olarak belirmesi yolunda önemli bir aşamayı teşkil etti.

Kronolojik özet

  • y. 1100 / Büyük Zimbabwe olarak da bilinen Mwene Murtapa İmparatorluğunun zirvesi
  • y. 1100 / Ömer Hayyam Rubailerini yazar
  • 1101 / Toulouse Kontu IV. Raymond Rum Sultanlığını işgal eder, ancak Danişmend Türkleri tarafından mağlup edilir
  • y. 1102 / Kudüs Kralı I. Baldwin Fatımileri Yafa'da mağlup eder
  • y. 1105 / I. Baldwin Fatımileri Ramle'de yener
  • 1105 / Burma'da Ananda Tapınağının inşası
  • 1106 / V. Henrich Roma imparatoru olur
  • 1107 / Rum Sultanlığı İran Selçuklularıyla çarpışır
  • 1107 / İngiltere Kralı I. Henry Canterbury Başpiskoposu Anselm'le barış yapar
  • 1109 / Fatımiler Trablus'u Baldwin'e teslim eder
  • 1109 / Kastilya ve Leon Kralı VI. Alfon¨so'nun ölümünde Aragon ve Navarra Kralı VIII. Alfonso kendisine "İspanyaların imparatoru" unvanını verir
  • 1110 / Dini bir tarikat olan Bogomiller Konstantinopolis'te eziyet görür
  • 1111 / V. Heinrich'in Roma'da imparatorluk tacı giymesi
  • 1112 / Alaungsitu'nun saltanatının başlaması; Burma Krallığı Pagan en yüksek noktasına ulaşır
  • 1115 / Barcelona Kontu III. Raymond Berengar Mağriplileri Balear Adalarından çıkartır
  • 1115 / Toskana hükümdarı Matilda ölür (d. 1064); Floransa kendini yöneten bir topluluk olur
  • 1118 / Bourcq Kontu Baldwin, Kudüs Kralı II. Baldwin unvanıyla taç giyer
  • 1118 / I. Aleksius Kommenos Bizans imparatoru olur, imparatorluğa bir tür feodal sistem getirir
  • 1119 / Tapınak Şövalyeleri Kudüs'te kurulur
  • 1119 / Bologna Üniversitesinin kuruluşu
  • 1121 / Muvahhidler Murabıtların topraklarını ele geçirmeye başlar
  • 1122 / Worms Konkordatı Atama İhtilafını sona erdirir
  • 1123 / Birinci Laterno Konsili; Papa simoni (makamların satılması ) uygulamasını yasa dışı ilan eder
  • 1123 / II. Baldwin Danişmend Türklerince ele geçirilir
  • 1123 / Fatımiler İbelin ve Aşkelon'da yenilir
  • 1123 / Danişmend Türkleri Halep'i Selçuklulardan alır ve bağımsız bir beylik kurar
  • 1123 / Londra'da St. Bartholomew Fuarının kurulması
  • 1124 / IV. Louis İngiliz – Alman işgalini püskürtür
  • 1124 / II. Baldwin fidyeyle kurtarılır, ardından Tire'yi alır
  • 1124 / Hasan Sabbah ölür (d. 1050'ler)
  • 1125 / Lothair Romalıların seçilmiş hükümdarı; Slav topraklarının genişleme hareketini yeniden başlatır
  • 1125 / V. Heinrich'in ölümü daha sonraları Guelfolar-Ghibellino adıyla bilinecek ihtilafı başlatır
  • 1125 / Jin Pekin'i zapt eder; Kitan Liao hanedanı çöker
  • y. 1125 / Bağımsız bir devlet kuran Gürcistan Kralı III. David'in ölümü (d. 1073)