Dünya tarihi / 1201–1225 / Konstantinopolis'in yağmalanması, Doğu Latin İmparatorluğu ve Bizans'ın Türklere yardımı, Cambridge Üniversitesi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin kırkıncı bölümü

Papa III. Innocentius 1199'da hem Haçlı hareketi üzerindeki Papalık denetimini canlandırma, hem de Yunan ve Latin kiliselerini Papalık altında birleştirerek tek bir Hristiyan alemi vizyonunu gerçekleştirme umuduyla yeni bir Haçlı Seferi ilan etti. Papalık temsilcileri Venedik Doçu Enrico Dandalo'yla Dördüncü Haçlı Seferine katılacak askerlerin Mısır'a taşınmasını düzenlemek için 1201'de buluştu. Venedik Barışı hükümlerine (bkz. 1176-80) Venedikliler 33.500 insan ve 4.500 atı 85.000 mark karşılığında taşımayı kabul etti. Ayrıca Haçlıların ele geçirecekleri ganimetlerin yarısı karşılığında 50 savaş kalyonu temin edeceklerdi.

Haçlılar Venedik'te 1202'de toplandıklarında sayılarının beklenenden çok daha az olduğu ve faturayı ödeyemeyecekleri anlaşıldı. Bunun yerine Dalmaçya'daki -Venedik kalyonları için zengin bir kereste kaynağı olan- Zara'yı almasında Venedik'e yardım etmeye razı oldular. Papa Innocentius tepki gösterdi, ancak daha kötü olaylar da ortaya çıktı. Haçlılar 1204'te Konstantinopolis'e vardıklarında Bizanslılarla ilişkileri bozuldu; şehir tarihinde ilk defa olarak ele geçirildi ve zalimde yağmalandı.

Flandreli Baldwin'in imparator olarak başında olduğu yeni bir Doğu Latin İmparatorluğu ilan edildi, Venedik'e şehrin neredeyse yarısı, Akdeniz'de sayısız Yunan adası ve başka topraklar verildi. Bizans imparatorları Nikae'ye (İznik) yerleştiyse de Dördüncü Haçlı Seferi Bizans'ın gerçek bir güç olma özelliğini sona erdirdi ve böylelikle Haçlı hareketinin itibarını zedeleyerek Türklere yardım etti.

12. yüzyıl sonlarında steplerden gelen korkutucu Moğol ve Türk göçebeleri birlik içinde değildi. Daha sonralar Cengiz Han adıyla tanınacan olan Temuçin (y. 1162-1227) Moğolistan'daki başat kabile hanı Tuğrul'un nokhor'u (eşlikçi) küçük bir önderdi. Yeteneği ve karizması sayesinde büyük bir general olarak 1202'de komşu Ttar kabilelerini ezdi, ancak diğer Keraitler arasında yarattığı husumet 1203'te Tuğrul'la çatışmasına yol açtı. Bu hesaplaşmadan Moğol kabilelerinin hakim önderi olarak çıktı.

Khmer'de VII. Jayavarman dönemi, Chimu devleti genişliyor, Fibonacci Dizisi

VII. Jayavarman (y. 1125-1220) Khmer tahtında hak iddiasıyla 1181'de sürgünden dönmüştü. Başkentin tahrip edilmesinin intikamını almak için 1192'de Champa kralını tahtından indirdi, batıdaki bir isyanı bastırdı, Angkor'u eski haline getirdi ve en sonunda Champa Krallığında üstünlük kazandı. Jayavarman, Mahayana Budizmini devlet dini haline getirdi ve krallığın kaynaklarını tapınaklar, aynı zamanda hastaneler, mabetler, yollar ve köprüler yapmak için sonuna kadar kullandı. Tapınaklardan biri olan Preah Hanın hizmeti 98.000 kişi tarafından görüldü.

Chimu devleti, Peru'daki Moche Vadisinde bulunan başkenti Chan Chan'dan harekete geçerek 1200 yılı civarında genişlemeye başladı. Chimu halkının gücü yoğun tarım tekniklerine ve gelişkin bir sulama sistemine sahip olmalarına dayanıyordu. Chimu önderleri Chan Chan'da kabul odaları ve depoları olan yüksek duvarlı hisarlar ve saraylar inşa ettiler. Her bir Chimu önderinin kendi kalesini inşa ettirmek ve masraflarını karşılamak zorunda olduğuna, bunun da imparatorluğun genişlemesine yol açtığına inanılmaktadır.

Matematikçi Pisalı Leonardo, daha bilinen adıyla Fibonacci (y. 1177-1250) Avrupa matematiğinde o zamana kadar en çok etki yaratan Liber Abaci veya Book of Calculation'ı yazdı. Arap matematikçilerini kaynak alan kitap Avrupa'ya Hint rakamlarını (0-9), Venedik lehçesinde zero olarak telaffuz edilen Arapça zephirun kelimesini ve Fibonacci Dizisini soktu.

"Dünyanın Hakimi" Cengiz Han, Papa Katharları katlediyor, Cambridge Üniversitesi kuruluyor

Temuçin 1206'da kabile örgütlenmesini ondalık bir sayı sistemine göre gruplayarak bir ordu şeklinde düzenlenmiş ve tüm Moğol kabilelerini Khamag Mongol Ulus "Tüm Moğol Devleti" adıyla birleştirmişti. Moğol başkenti Karakurum'da Cingis Han veya "dünyanın hakimi" unvanını aldı. Adı günümüzde genellikle Cengiz olarak telaffuz edilmektedir.

Papa III. Innocentius 1208'de güney Fransa'daki heretiklere karşı – Albigensliler (Albi bölgesindeki Katharlar) ve Waldensianlar (bkz. 1171-75)- Haçlı Seferi ilan etti. Heretiklerin öğretileri yerleşik kilisenin dünya işleriyle meşgul olmasına meydan okumuş, din adamlarına duydukları karşıtlık kilise topraklarını müsadere etmeye istek duyan soylulara cazip gelmişti.

Örneğin Katharlar Güney Fransa'nın büyük bölümüne hükmeden Toulouse kontu Raymond'un koruması altındaydı. Papanın çağrısı, Fransa Kralı II. Philippe'e (1165-1223) kuzey beylerine kraliyet kontrolü dışındaki bu bölgelere yakıp yıkmaları için izin verme bahanesi sağladı ve böylelikle kraliyet gücünü genişletmenin yolunu hazırladı.

Cambridge Üniversitesi 1209'da Oxford'dan ayrılan alimler tarafından kurulur ve 1226'da resmi kurum yapısına kavuşur.

  • Katharlara uygulanan zulüm

    Languedoc'taki Bezier şehrinde sadece 200 Kathar yaşamasına rağmen Haçlılar 1209'da şehrin tüm nüfusunu katletti. Katoliklerle eretikleri nasıl ayırt edeceklerini soran saldırganlara haçlı lider Başrahip Amaury'nin şu ünlü emri verdiği söylenir ''hepsini gebertin''. Katharları takibe alan Papalık daha sonra engizisyonu yaratacaktı

Las Navas de Toloso Muharebesi, İspanya'da "Reconquista", Magna Carta imzalanıyor

Aragon Kralı II. Peter (1178-1213) ve Kastilya Kralı VIII. Alfonso (1155-1214) Muvahhidleri (bkz. 1146-50) 1212 Las Navas de Toloso Muharebesinde mağlup etti. Alfonso daha önce 1195'te Muvahhidler tarafından ağır bir yenilgiye uğratılmış, ancak diğer Hristiyan İspanya krallıklarının işgal gayretlerine karşı direnerek ordusunu yeniden kurmuştu. Bu kesin zaferden sonra Muvahhidler Hristiyan genişlemesine karşı çıkamamış Müslüman yerel hanedanlıkları gerisinde bırakarak kısa zaman zarfında İspanya'dan atıldı. Dolayısıyla muharebenin Mağrip İspanya'sının tekrar ele geçirilmesi veya "reconquista" tarihinde bir dönüm noktası olduğu söylenir.

Fransa'daki topraklarının büyük kısmını kaybeden İngiltere Kralı John (1166-1216) İmparator IV. Otto (1178-1215) ve diğerleriyle bir ittifak kurdu. Ancak Flandre'deki Bouvines Muharebesinde II. Philippe ve rakip II. Friedrich tarafından ezici bir yenilgiye uğratıldı. Bu yenilgi, Anglo Normanların Fransa'daki topraklarını geri alma ümitlerini sona erdirdi. Kral John'un baronları İngiltere'ye yönelmek zorunda kaldı, ama burada da memnuniyetsizlikleri vardı. Papa bir ihtilaf nedeniyle kralı bir süre önce aforoz etmişti. Daha da önemlisi John baronlardan ağır vergiler alıyor, işine gelmediğinde yasaları geçersiz kılıyordu. Baronlar bu durum karşısında isyan etti ve John kısa bir iç savaştan sonra tarihte Büyük Ferman veya Magna Carta adı verilen koşulları kabul etmek zorunda kaldı.

Büyük ölçüde baronların haklarıyla ilgili olmasına rağmen, kralın kanunlarının üzerinde olmadığını belirten ferman, insan hakları konusunda kilometre taşı niteliğindedir. Kral John fermanı ilga etti ve Fransızların da dahil olmasıyla yine iç savaş patlak verdi. Fransız işgal kuvvetleri karşısında 1216'da geri çekilen John bagaj arabasını -ve kraliyet hazinesini- Lincolnshire'daki Wash bataklıklarında kaybetti. Kısa süre sonra ölünce küçük oğlu. III. Henry (1207-72) tahta çıktı.

Albigensian Haçlı Seferi, Dimyat'ta son bulan Beşinci Haçlı Seferi

Kastilyalı din adamı Domingo de Guzman 1221'de öldü. 1203'te Roma'ya giderek Tatarlarla misyonerlik yapmak için izin istemiş, ancak Languedoc Katharlarına vaaz vermek üzere Fransa'ya gönderilmişti. Mutlaka fakirliği benimsemesiyle Katharlara meydan okuyabildi ve bazı ilerlemeler de kaydetti. Ancak eretikleri "düzeltmekle" başarı sağlayamaması sonuçta Albigensian Haçlı Seferinin başlatılmasına yol açtı. Domingo de Guzman öte yandan Assisili Francis gibi yeni yerleşik kültüre uygun bir manastır tarikatı -Dominikenler- kurdu.

Dominikenler ve Fransiskenler üyelerini orta sınıflardan toplayan, üretmek yerine bağışlarla yaşayan ve şehirlerde ve kasabalarda duaya ve hayır işlerine kendilerini adamış, dilenen keşişlerdi.

Büyük ölçüde başarısız olan Beşinci Haçlı Seferi Papa Innocentius'un Haçlı hareketine yeni bir canlılık kazandırma kararlılığının ürünüydü. Mısır'a gitmeyi hedefleyen Haçlılar bu hedeflerine ulaştı, ancak Damietta'yı (Dimyat) alamadılar ve Nil taşkınını hesaba katmadıklarından Kahire'ye doğru ilerlemeleri engelledi. Sultanın Kudüs'ü kendilerine verme önerisini kibirle reddettikleri için hiçbir şey başaramadan 1221'de Mısır'dan ayrıldılar.

Kronolojik özet

  • y. 1200 / Peru'da merkezi Chan Chan'da olan Chimu imparatorluğunun ortaya çıkması
  • y. 1200 / VII. Jayavarman yönetimindeki Khmer İmparatorluğu doruklarında
  • 1201 / Riga'nın (günümüzde Litvanya'da) kurulması
  • 1201 / Venedik Antlaşması Dördüncü Haçlı Seferi konusunda hüküm getirir
  • 1202 / İngiltere Kralı John, Fransa toprakları için II. Philippe'le savaşır
  • 1202 / Haçlılar Dalmaçya'da Zara şehrini alır
  • 1203 / Timuçin Tuğrul'u alt ederek rakipsiz Moğol lideri olur
  • 1204 / Latin İmparatorluğunun I. Baldwin hükümdarlığında kurulması ve Bizans İmparatorluğunun paylaşılması
  • 1204 / Haçlılar Konstantinopolis'i yağmalar
  • 1204 / İngiltere Kralı John Fransa topraklarının büyük kısmını Angevin İmparatorluğu alır
  • 1205 / İkinci Bulgar İmparatorluğu Latin İmparatorluğunu yener ve I. Baldwin'i tutsak alır
  • 1205 / Hojo Yoshitoki Kamakura Şogunluğu naibi olarak Japonya'da Hojo saltanatını başlatır
  • 1206 / Timuçin Cengiz Han adını alır ve Asya'nın fethine başlar
  • 1206 / Delhi Sultanı Kutbeddin Aybak Hindistan'da Memlük kralları hanedanını başlatır
  • 1209 / Haçlıların Languedoc bölgesinde Beziers katliamı yapması
  • 1209 / İngiltere'de Cambridge Üniversitesinin kurulması
  • 1209 / IV. Otto impatator seçilir
  • 1209 / Assisli Francis, Katolik tarikatı Fransiskenleri kurar
  • 1209 / Papa II. Innocentius Fransa'nın Languedoc şehrinde Albigensis Haçlı Seferini ilan eder
  • 1210 / Hindistan'da Delhi Sultanlığına karşı Hindu isyanları
  • 1211 / Cengiz Han Kara Kitay ve Orta Asya'yı egemenliğine alır, Jin Çin'ini işgal eder
  • 1211 / II. Friedrich IV. Otto'ya rakip imparator seçilmesiyle Almanya'da iç çatışma
  • 1214 / II. Philippe ve II. Friedrich Fransa'da Bouvines Muharebesinde Capet karşıtı ittifakı yener
  • 1215 / İngiltere'de iç savaşın ardından Magna Carta imzalanır
  • 1215 / Dördüncü Laterno Konsili Albigensis Haçlı Seferinin bitirilmesini ister ve Beşinci Haçlı Seferi'ni duyurur
  • 1215 / Cengiz Han Çin'de Pekin'i ele geçirir
  • 1216 / İngiltere Kralı John'un ölümü (d. 1166)
  • 1218 / VII. Jayavarman'ın ölümü (d. 1125)
  • 1218 / Cengiz Han Harezmi İmparatorluğunu istila eder
  • 1219 / Japonya'da Şokyu Savaşı
  • 1220 / Khmer İmparatorluğu Güneybatı Asya'da Khmer'den çekilir
  • 1221 / Beşinci Haçlı Seferi Damietta'nın kaybıyla biter
  • 1221 / Dominiken tarikatının kurucusu Aziz Dominik'in ölümü (d. 1170)
  • 1221 / Cengiz Han Semerkand'ı yağmalar
  • 1221 / Toltekler Meksika'da Chicken Itza'dan çıkartılır
  • 1222 / İzlandalı alim Smorri Sturlson Nordik mitoloji kitabı Edda'yı yazar