Dünya tarihi /1401–1420/ Büyük Kuzey Savaşı, Timurlenk'in Çin seferi, Agincourt Muharebesi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin kırk yedinci bölümü

Aztekler tarafından 1325 yılında -fazla imkana sahip olmayan, suyu acı bir göldeki bataklık bir adaya kurulan Tenochtitlan şehri doruk noktasına 15. yüzyılda erişti. Tenochtitlan "Kaktüs Meyvesi Yeri" anlamına gelmekte ve kurulduğu yerin seçimi hakkında bilgi verdiği yerin seçimi hakkında bilgi verdiği varsayılan bir rüyaya dayanmaktadır. Bu rüyada ele geçirilmiş düşmanın bir kartalın kaya içinde büyüyen bir kaktüsün üzerinde bir yılanla boğuştuğu –Meksika bayrağında bu sahne tasvir edilir- bu adaya inmiştir.

Aztekler adadaki bataklığı kuruttu, çevredeki toprakları kullanıma açtı ve araziyi geçitlerle birbirine bağladı. Aynı zamanda topraklarını evlilikler, ittifaklar ve fetihler vasıtasıyla genişlettiler. Tenochtitlan bir selden sonra şebeke modeline göre, dünyanın merkezi kabul edilen kutsal bir alan etrafında kuruldu. 200.000 kişilik kalabalık nüfusu yoğun tarım, yaygın ticaret ağları var haraçlarla geçimini sağladı.

Afrika Songhay Krallığının merkezi Batı Afrika'da Nijer Bend bölgesindeki ticari Gao metropolisiydi. Gao bölgeler arası ve İslam dünyasıyla özellikle tuz, altın, köleler ve fildişine dayanan ticaret sayesinde uzun zamandır refaha kavuşmuş bir şehirdi. Gao zenginliklerinin cazibesi nedeniyle Mali İmparatorluğunun 13. yüzyılda doğu eyaletleri haline geldi (1231-35). Ancak 15. yüzyılda Mali İmparatorluğu geriledi ve Gao bağımsızlığını kazanarak Batı Afrika'da Geç Demir Çağının iki büyük imparatorluğu olan Gana ve Mali'yi geçecek Songhay İmparatorluğunu geliştirmeye başladı.

Timurlenk 1398'da (bkz. 1356-65) Kuzey Hindistan'ı işgal etti ve şaşırtıcı bir sürat ve zalimlikle Delhi Sultanlığını ortadan kaldırdı. 260 kilometre mesafeyi iki günde yürüyerek şehri yağmalamadan önce kaçmaya çalışan, Delhi dışındaki 100.000 kişiyi yakaladı ve öldürdü.

Öldürdüklerinin kafataslarından muazzam bir piramit yaptıkları söylenir. Timur 1401'de Bağdat'ın nüfusunu kılıçtan getirdi ve Suriye'nin işgaline başladı. Daha sonra da Osmanlılara (bkz. 1286-90) karşı harekete geçerek Anadolu'yu işgal etti ve eski Türkmen beyliklerini tekrar kurdu.

Timurlenk'in Çin seferi ve ölümü, Zheng He'nin seyahatleri

Doğu'yu Rusya'ya kadar ele geçiren Timurlenk (bkz. 1386-90) dikkatini dünyanın en büyük imparatorluğu Çin'e çevirdi. 1405 yılında bir sefere girişti, ancak Çin yolunda ölerek başkenti Semerkand'a gömüldü. Abartılmış olması muhtemel zalimliğine rağmen Timur inançlı bir Müslüman olmasının yanı sıra sanat ve mimarının koruyucusuydu. Muazzam imparatorluğu kendisinden sonra çok yaşamayarak oğlu Şahruh (1377-1447) tarafından yönetilen, bir süre daha küçük parçalara ayrılan Timur devletine bölündü.

Korkusuz Jean (1371-1419) 1404'te deli hükümdar Fransa Kralı IV. Charles'ın kardeşi Orleans dükünün naipliğine karşı muhalefetin önderliğini üstlendi ve Burgonya dükü oldu. Jean 1407'de Loius'nin öldürülmesini emrederek Burgonyalılar ve (yeni Orleans dükü, Charles'ın kayınbabasına atfen ad verilen) Armagnacılar arasında bir iç savaş başlattı. İngilizlerle barışı tercih eden Burgonyalılar Paris ve kuzeyde tutulurken, İngilizlere karşı ve savaş yanlısı olan Armagnacılar Bavyera kraliçesi Isabeau, büyük aristokratlar ve ülkenin güneyinin desteğine sahipti.

Zheng He (1371-1435) 1404 yılında -Çin'in Yunnan bölgesinde çocuk yaşta rehin alınıp hadım edilen ve askeri hizmete sokulan bir Müslüman- imparatorluk sarayının kıdemli harem ağalığına getirildi. Ertesi yıl destansı yedi seyahatinin ilkine başladı.

Büyük Kuzey Savaşı, Tannenberg Muharebesi, Thorn İlk Barış

Töton Şövalyeleri (bkz. 1236-40) aman vermez ilerleyişileriyle Prusya ve Baltık kıyılarının büyük kısmını hakimiyetleri altına almış ve Polonya'yı denizden ayırmıştı. Polonya ve Litvanya'nın kral II. Wladslaw Jagiello hükümdarlığında birleşmesi tarikata yeni bir tehdit oluşturdu ve Büyük Kuzey Savaşı başladı.

1410'da, dönemin en büyük atlı birlikleri çarpışması olan Tannenberg Muharebesinde Bohemya paralı askerleri, Ruslar ve hatta Tatarları (Türki Moğollar) kapsayan 16.500 kişilik büyük Polonya-Litvanya ordusu 11.000 askere sahip Töton Şövalyeleri kuvvetlerini yendi. Tarikat ezici bir yenilgi aldı, ancak Jagiello güçlü Polonya soylularını düzen altında tutamadığı için elde ettiği üstünlüğü çıkarına daha fazla kullanamadı. Ertesi yıl yapılan Thorn İlk Barış Polonya'nın Baltık'a erişimini güven altına alamadı ve Töton Şövalyeleri bazı avantajları tekrar elde etti.

Andrei Rublev (y. 1370-1430) Moskova Kutsal Teslis kilisesi Aziz Sergius Manastırına bağlı bir keşiş ve ressamdı. Doğu Ortodoks Kilisesinin kardeş savaşı ve Altın Orda tarafından alınan bir haraç ve vergi olan Moğol Boyunduruğu karşısında mensuplarına rahatlık sağladığı Rusya'da manastır hayatının canlanma döneminde çalıştı. Büyük ikona ressamı Rum Thoephanes'ten ilham almasına tağmen Rublev yeni, daha huzurlu ve simetrik bir tarz yaratmakla beğeni kazandı.

Agincourt Muharebesi, Çinli kaşif Zheng He

İngiltere kralı IV. Henry (1386-1422) 1413'te öldü ve yerine oğlu V. Henry geldi. Henry 1415'te Burgonya'yla bir ittifak yaptı ve Yüz Yıl Savaşlarını canlandırmak için bir bahane olarak Fransız tacında İngiliz iddiasını tekrar öne sürdü. Henry ekim ayında çok daha güçlü Fransız kuvvetlerini Agincourt'da ağır bir yenilgiye uğratarak Orleans dükünü esir aldı ve Normandiya'nın fethine devam etti.

Çinli kaşif Zheng He 1413'teki dördüncü ve en büyük seyahetinde Hindistan'daki Kalküta'yı ziyaret etti ve Basra Körfezindeki Hürmüz'e eriştiğinde Kenya'daki Malindi'ye kadar gemiler göndermek yoluyla Afrika kıyılarını keşfettirdi. Filosu 80 metre uzunluğuna kadar 63 geminden oluştu.

Rakip Papa XXIII. İoannes papalık iddiasındaki üç kişiden biri Napoli Kralı Ladislas tarafından Roma'dan kovuldu. İoannis sığındığı imparator Sigismund tarafından Katolik Kilisesinde Büyük Bölünme (bkz. 1373-80) olarak bilinen ayrılığı çözmek üzere bir genel konsil –Konstanz Konsili– toplamaya zorladı.

Konsil 1415'te mevcut iddia sahiplerini makamlarından aldı ve Bohemyalı rahip, din reformcusu ve felsefeci Jan Huss'u mahkum ettirerek aynı yıl infaz ettirdi.

Büyük Bölünme'nin sonu, Huss Ayaklanması, İlk denizcilik okulu

Konstanz Konsili 1417'de son rakip Papa XIII. Benedictus'u indirerek ve V. Martinus'u (y. 1348-1431) tek meşru papa seçerek Büyük Bölünmeyi sona erdirdi.

Bohemyalı din reformcu Jan Huss'un yakılarak öldürülmesi ve Bohemya Kralı IV. Wenceslaus'un (1361-1419) ölümü Bohemya'da Huss ayaklanmasını başlattı. Bu ayaklanma Papalık ve rakip papalar arasındaki dini bir kavgayı Çekler (Bohemyalılar ve Moravyalılar) ve Almanlar arasındaki milli bir mücadeleyle birleştirdi. Huss taraftarları ılımlı (Utraquist) ve aşırı (Taborite) hiziplerinden oluştu ve Wenceslaus'un erkek kardeşi İmparator Sigismund tarafından yönetilen bir haçlı gücü karşısında bir araya geldi. Huss taraftarları Prag dışında ittifakı mağlup etti.

Portekiz ve Kastilya arasında 1411'de barışa varıldı. Portekiz artık uzak diyarlara bakmaya başlayarak Afrika'nın kuzey kıyılarında bir mevki kazanmak için 1415'te Ceuta'yı işgal etti. Kaşif Denizci Henrique (1394-1460) bu keşif seyahatinde nitelikleriyle kendini gösterdi. Afrika'yı ziyareti keşif çalışmalarına ilgi uyandırdı ve Avrupa'daki muhtemelen ilk denizcilik okulunu Portekiz'deki Sagres kentinde kurdu.

Kronolojik özet

  • y. 1400'ler / Aztek şehri; Tenochtitlan'ın en yüksek noktası
  • y. 1400'ler / Batı Afrika'da Songhay İmparatorluğunun genişlemesi
  • 1401 / Timur (1336-1405) Bağdat halkını katletti
  • 1402 / İtalyan mimar Lorenzo Ghiberti Floransa Vaftizhanesinin kapılarını tasarlaması için görevlendirildi
  • 1402 / Ankara Muharebesi; Timur Osmanlı sultanını tutsak aldı
  • 1403 / Malay hükümdarı Parmesvara Malakka sultanlığını kurdu
  • 1405 / Visconti ülkelerinin parçalanması; Venedik Padua, Verona ve Vincenza'ya el koydu
  • 1405 / Timur'un ölümü (d. 1336); Timur İmparatorluğunun bölüşülmesi
  • 1405 / Kaşif Zheng He'nin ilk seyahati
  • 1407 / Fransa'da iç savaş Armagnaclarla Burgonyalıları karşı karşıya getirdi
  • 1409 / Donatello di Niccola di Betto Bardi başyapıtı Davud'u tamamladı
  • 1409 / Pisa Konsili üç kişinin tahtında hak iddia etmesiyle sonuçlandı
  • 1410 / Polonya – Litvanya güçleri Töton şövalyelerini Tanneburg Muharebesinde yendi
  • 1410 / Günümüzde Nijerya'da bulunan Kano Krallığı hükümdarı Kanajejdi'nin ölümü
  • 1410 / Rakip Papa XIII. İoannis Floransa'daki Medici bankasını Papalık bankası yaptı
  • 1411 / Thorn Barışı Töton Şövalyeleriyle Polonya-Litvanya kuvvetleri arasındaki çatışmaları sona erdirdi
  • 1413 / İngiltere Kralı IV. Henry öldü (d. 1366)
  • 1413 / Sırbistan'da Jamurlu Muharebesi
  • 1413 / V. Henry'nin İngiltere tahtına çıkışı
  • 1413 / Zheng He'nin dördüncü ve en büyük keşif seferi
  • 1414 / Delhi'de Hızır Han Seyyid Hanedanını kurdu
  • 1415 / Agincourt Muharebesi İngiliz ve Fransızlar arasında yapıldı
  • 1415 / Portekiz Afrika'da Ceuta şehrini kurdu
  • 1416 / VII. Amadeus Savoy dükü adını aldı; İtalya'da Piedmont'u topraklarına kattı
  • 1417 / Kostanz Konsili Büyük Bölünmeyi sona erdirdi
  • 1417 / Ming İmparatoru Yongle (1360-1424) Konfüçyüs kanunlarını koyup devlet memuriyeti sınav sistemini yeniden kurdu
  • 1419 / Denizci Henrique'nin (1394-1460) Portekiz'de Denizcilik Okulu kurmasının muhtemel tarihi
  • 1420 / Hussit Savaşları; Jan Zizka yönetiminde Hussitler Hussit karşıtı Haçlı ordusunu mağlup etti