Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1421–1434/ Gelibolu Savaşı, II. Murad'ın Konstantinopolis kuşatması, Uluğ Bey Rasathanesi

Abone Ol 

Sultan I. Mehmed (1382-1421) Timur istilasından sonra Osmanlı devletini yeniden kurmuş, ancak donanması 1416'da Gelibolu Savaşında Venediklilere yenik düşünce Osmanlılar Arnavutluk'taki Venedik iddialarını tanımak zorunda kalmıştı. Mehmed 1421'de öldü ve oğlu II. Murad (1404-51) sultan oldu. Ülke içinde Hristiyan köleleri eğiterek hükümet içinde kilit rollere getiren devşirme uygulamasını ıslah etti, ülke dışında Konstantinopolis kuşatmasıyla başlayan yeni bir genişleme politikası izledi. Kuşatma başarısız oldu ve Murad Sufi din alimi ve vaiz Şey Bedreddin tarafından başlatılan ayaklanmayla ilgilenmek zorunda kaldı. Ayaklanma bastırıldı ve Şeyh idam edildi.

Visconti ailesi başpiskopos Otto Visconti'ni 1277'de iktidara gelmesinden itibaren Milano'da hüküm sürmüştü. Ülkeleri Kuzey İtalya'nın büyük kısmını kapsayacak şekilde genişleyerek, 1385'ten itibaren tek hükümdar olan Gian Galeazzo'nun (1351-1402) yönetimi altında en parlak dönemine ulaştı. Galeazzo Avrupa'nın başlıca hükümdarlığıyla evlilik ittifakları yapmış, 1395'te soyu sebebiyle dük olmuş; 1386-1400 yılları arasında Verona, Vicenza, Padua, Pisa, Siena, Assisi ve Perugia'yı idare edip 1402 yılından ölümüne kadar Floransa'yı tehdit etmişti.

Oğulları Gian Maria ve Filippo Maria arasındaki çekişme imparatorluğun dağılmasına yol açtı. Ancak Filippo 1412'de kardeşini öldürterek devleti yeniden kurmaya başladı ve 1421'de Cenova'yı tekrar ele geçirdi. Viscontiler sanat ve bilimi himaye ederek Rönesansın itici güçleri arasında yer aldılar.

Fransızlar Agincourt'da (bkz. 1411-15) büyük kayıplara uğramış ve 1420'de Burgonyalıların teşvikiyle Fransa Kralı VI. Charles Troyes Antlaşmasını kabul ederek İngiltere Kralı V. Henry'yi veliahtı ilan etti ve hemen başlamak üzere naipliğe getirdi. Antlaşma Loire Nehrine kadar elde edilen tüm toprakları İngilizlere bıraktı ve veliaht Charles'ı gayrimeşru ilan etti.

İngilizler Kuzey Fransa'ya hakim oldu. Henry ve Charles 1422'de birlikte ölmesi üzerine çocuk yaştaki VI. Henry İngiltere ve Fransa kralı ilan edildi. Bourges'da yaşayan veliaht Charles bu durumu kabul etmedi ve Yüz Yıl Savaşları devam etti.

Yüksek Rönesans, Uluğ Bey'in gözlemevi

İtalyan rönesansı ya da Yüksek Rönesans olarak adlandırılacak kültürel hareket 1420'lerde özellikle resim ve görsel sanatlarda hız kazandı. Heykeltıraş Lorenzo Ghiberti (1378-1455) 1403'te siparişini aldığı Floransa Vaftizhanesinin bronz kapılarını 1424 yılında tamamlandı. Ertesi yıl başka bir tane daha sipariş aldı. Ghiberti'yle aynı zamanda Brunelleschi, Jacopa della Quercia, Masaccio, Donatello, Gentile da Fabriano, Jan van Eyck dahil birçok başka sanatçı da çalıştı.

İLGİLİ:  'Orman şehirler' Çin'i yemyeşil bir ülke haline getirecek

Floransa 15. yüzyılda Milano Rönesansının kalbini teşkil etmesine rağmen Roma ve Venedik gibi İtalya'nın büyük güç merkezleri de sanatsal ve mimari kazanımları teşvik etti. Venedik'te 9. yüzyıldaki kökenlerinden beri gelişmekte olan Doge Sarayı geçmiş altı yüzyılın mimari özelliklerinden birçoğunu bünyesinde bir araya getirdi. Mevcut bina 1340 yılı civarında biçimlendirildi; Piazzetta'ya bakan tarafındaki çalışmalar Doge Francesko Foscari'nin (1373-1457) 1424'teki hükümdarlığına kadar başlamadı.

Timur'un soyundan gelen astronom ve gelecekteki Moğol önderi Uluğ Bey (1324-1449) 1424'te Semerkand'ta büyük bir gözlemevi inşa ettirdi. Gözlemevi 40 metre yüksekliğindeki sekstantla teçhiz edildi ve Uluğ Bey ve ekibi bin üzerinde yıldızın kataloğunu çıkarttı.

Jeanne d'Arc'ın yakılması, Jan van Eyck'in tabloları

Bir çiftçinin kızı olan Jeanne D'Arc (1412-31) 1429 yılında başında Fransız veliahtına yardım etmesini emreden bir ses duyduğunda 16 yaşındaydı. Bedford dükü John (1389-1453) önderliğindeki İngilizler veliahdın güçlerine karşı taç giymeyi başaramadan önce başka kazanımlar elde etmiş ve Orleans'ı kuşatmışlardı. Jeanne, Chinon'da veliahtla görüşmeyi başararak onu ikna etti ve chef de guerre (savaş lideri) unvanıyla birlikte emrine birlikler verildi.

Orleanslıları başarıyla kurtardıktan sonra İngilizleri iki defa daha yendi ve VII. Charles'ın 1429'da Rheims'te taç giyme töreninde yanında bulundu. Ancak ertesi yıl Burgonyalılar tarafından yakalanarak fidye karşılığında İngiliz müttefiklerine teslim edildi.

Çinli işgalcilere karşı Vietnam direnişinin önderi Le Loi Çinlileri kovarak Dai Viet Le hanedanını kurdu. Çin otoritesini kabul etmesi üzerine hanedanı Çinliler tarafından tanındı.

Zheng He (bkz. 1404-07) 1431'den 1433'e kadar yedinci ve son seyahatini yaptı ve Basra Körfezine döndü. Bu son seyahate rağmen, İmparator Yongle'nin 1424'te ölümüyle birlikte Çin'in keşif dönemi sona erdi ve ardından Ming hanedanı izolasyonist siyasetine döndü. Keşiflerde önderliği Portekiz'e ve Avrupalılara bırakmak Çinliler ve Dünya tarihi için derin etkilere yaratacaktı.

Tüm büyük Rönesans ressamları İtalyan değildi. Jan van Eyck (y. 1390-1441) Felemenkliydi. Gerçeklikteki ustalığı ve yağlı boya resimdeki mükemmelliğiyle tanınan van Eyck 1430'larda en büyük şaheserlerinden bazılarını yarattı. Kendisi ve kardeşi Hubet 1432'de günümüze gelen en büyük eserleri olan Belçika, Ghent'teki St. Bavo Katedrali'nin mihrabını tamamladılar. Aynı yılın devamında van Eyck Londra'da Portrait of an Unknown Man ve muhtemelen kendi portresi olan Man with the Red Turban tablolarını yaptı.

Jeanne d'Arc İngilizler tarafından 1431'de yargılanması için Fransız dini makamlarına teslim edildi. Sapkınlıktan mahkum edildi ve Rouen'da yakılarak infaz edildi.

Floransa'da Cosimo de Medici üstünlüğü, Lipany Muharebesi

Floransa, 1380'lerden beri şehrin Toskana'daki hakimiyetini genişleten Albizzi ailesinin kontrolündeydi. Milano Viscontilerinin hakimiyetlerini tüm Toskana'ya yaymak istemeleri Floransa'yı yıkıcı bir savaşa zorunlu bırakıldı, ancak Venedik'le ittifak halindeki savaşta Milano yenildi. Barış partisinin başında muhtemelen Avrupa'daki en zengin adam olan bankacı ve tüccar Giovanni de Medici bulunuyordu. 1429'daki ölümünden ve Toskana'da Lucca'yla feci bir savaştan sonra Albizziler Giovanni'nin oğlu Cosimo de Medici'nin Floransa'dan 1433'te sürülmesini sağladı. Ancak yeni seçimler ertesi yıl Cosimo'yu geri getirerek şehirde Medici üstünlüğü dönemini başlattı. Cosimo iş adamı zekasını siyasi ustalığıyla birleştirerek politikaları için halk desteği kazandı.

İLGİLİ:  Yapay zeka Çin ordusunu ABD kadar güçlü yapabilir

İmparator Sigismund idaresi altındaki Huss karşıtı güçlerin Huss taraftarlarını yerlerinden etme ve Çek topraklarının kontrolünü ele geçirme çabaları başarısız oldu (1416-20). Huss taraftarlarının önce Jan Zizka ve 1424'teki ölümünden sonra Andrew Prokops idaresi altında üstün örgütlenmeleri ve taktikleri askeri açıdan güçlü olmalarını sağladı. 1430'da Almanya'yı Franconia'ya kadar yağmaladılar. 1413'te Ekümenik Basel Konsiliyle müzakereler Prague Sözleşmesi veya Compactactia'nın imzalanması sonucunu doğurdu. Buna göre Huss taraftarları (Utaraquist) Katolik kilisesine dönmeye razı oldu. Aşırı papa karşıtı Taboritler sözleşmeyi reddetti ve farklı dini idealler kadar farklı sınıfları da temsil eden fraksiyonlar arasında iç savaş patlak verdi. 1434 yılındaki Lipany Muharebesinde yüksek sınıftan Ultraquistler Taboritleri ortadan kaldırarak Prokops'u öldürdüler.

Portekizli kaşiflerin gezileri ve Karavel gemileri

Tayland Sukhothai Krallığının yükselen gücü Khmer İmparatorluğunu (bkz. 1201-05) 14. yüzyıl boyunca giderek daha çok tehdit etti. Tekrarlanan Thia akınları, özellikle 1431 yılındaki bir saldırı 1434 yılında Angkor'un terkedilmesine (bkz. 1146-50) ve Khmer başkentinin daha güneydeki, belki de dış ticaret içi daha iyi bağlantılar sağlayan Phnom Penh'e aktarılmasına giden süreci başlattı.

Prens Denizci Henrique (bkz. 1416-20) tarafından masrafları karşılanarak Atlantik'e giren Portekizli kaşifler Madeira ve Azor adalarını keşfetmişlerdi. Henrique bu Atlantik mevzilerinin kolonileştirilmesine bizzat nezaret ederek, başarıyla tarımsal üretim merkezleri ve Portekiz keşifleri için ileri mevziler haline gelmelerini sağladı. Henrique'in daha sonraki hedefi Portekiz keşif hareketlerinin en uzak sınırı olan Batı Afrika kıyılarındaki Bojador Burnunu geçmekti.

Çağdaşı Avrupalı denizcilerin ufkundan daha ilerideki denizler tehlikeleri ve dehşete düşürücü başka bir dünyayı temsil etti. Bojador Burnu nihayet Gil Eannes tarafından 1434'te aşıldı. Bu denizcilerin keşif seyahatlerindeki deneyimleri Henrique'i kullanımdaki geleneksel barka gemilerinin uygun olmadığına ikna etti ve gemi yapımcılarıyla yeni bir tür gemi olan karavel'in tasarlanmasında çalıştı. Kıyıya yakın harekatlar için daha az su çeken ve denizde kalabilmek için fazla malzeme alabilecek depoları bulunan bu gemi daha küçük, daha hafif ve daha hızlıydı.

İLGİLİ:  En büyük ekonomiler: Dünyanın en zengin ülkeleri hangileri?

Kronolojik özet

  • 1421 / II. Murad Osmanlı sultanı oldu
  • 1421 / Çekler özerk bir devlet oluşturdu; Hussit karşıtı ikinci Haçlı ordusunu püskürttü
  • 1421 / Milano Cenova'yı topraklarına kattı, İsviçrelileri yendi
  • 1421 / Çin imparatorluk sarayı Pekin'de Saklı Şehir'e taşındı
  • 31 Ağustos 1422 / İngiltere Kralı V. Henry'nin Fransa'da ölümü; VI. Henry'nin tahta çıkışı (d. 1387)
  • 1422 / Fransa Kralı VI. Charles'ın ölümü (d. 1368)
  • 1422 / Çinli kaşif Zheng He altıncı seyahatinden dönüşünde Afrika'dan zürafalar getirdi
  • 1422 / Osmanlıların Konstantinopolis'i birinci kuşatmaları
  • 17 Ağustos 1424 / Fransa naibi Bedford dükü veliaht Charles'ın taraftarlarını Verneuil Muharebesinde yenilgiye uğrattı
  • 1424 / Francesco Sforza paralı bir asker birliğinin lideri (condottierro) olarak Milona'da babasının yerini aldı
  • 1424 / Semerkand hükümdarı Uluğ Bey (1394-1449) gözlemevi inşa etti
  • 1424 / İtalyan sanatçı Lorenzo Ghiberti Floransa Vaftizhanesinin kapılarını tamamladı
  • 1424 / Osmanlılar Anadolu'da İzmir'i aldı
  • 1424 / Venedik'te Doge Sarayının Piazetta yüzünde yenileme çalışmaları başladı
  • 1426 / Büyük Procopius (y. 1380-1434) yönetimindeki Hussitler üçüncü Haçlı ordusunu mağlup etti
  • 1427 / Portekizliler Kuzey Atlantik'te Azor Adlarını keşfetti
  • 1427 / Venedik güçleri Kuzey İtalya'da Bergamo şehrini Milano'dan aldı
  • 1428 / Vietnam'da Le hanedanı Çin'den bağımsızlığını kazandı
  • 1429 / Jeanne d'Arc Orleans kuşatmasını kaldırttı
  • 7 Temmuz 1429 / Veliahtın Fransa Kralı VII. Charles unvanıyla taç giymesi
  • 23 Mayıs 1430 / Jeanne d'Arc'ın Burgonyalılar tarafından tutsak alınması
  • 1430 / Osmanlılar Yunanistan'da Selanik'i Venedik'ten aldı, deniz güçlerini kanıtladılar
  • y. 1430 / Avrupa şövalyeleri için tam göğüs zırhı kullanıma sokuldu
  • 30 Mayıs 1431 / Jeanne d'Arc yakılarak öldürüldü (d. 1412)
  • 1431 / Khmer başkenti Tai akınından sonra Angkor'dan taşındı
  • 1432 / Flaman sanatçı Jan van Eyck Adoration of the Mystic Lamb isimli eserini tamamladı
  • 1433 / Prague Sözleşmeleri Hussit Savaşlarını sona erdirdi
  • 1433 / Tuaregler Mali'deki Timbuktu şehirini aldı
  • 1433 / Zheng He'nin son seyahati ve daha sonra Çin'in izolasyonu
  • 30 Mayıs 1434 / Utrakist – Katolik ittifakı Taboritleri Lipany Muharebesinde yendi, Procopius (d. 1380) savaşta öldürüldü
  • 1 Haziran 1434 / Litvanya Büyük Dükü ve Polonya Kralı II. Wladyslaw Jagello'nun ölümü (d. 1362)
  • 1434 / Floransa'da Cosimo de Medici (1389-1464) egemenliği
  • 1434 / Güneybatı Asya'da Khmer başkenti, Phnom Penh'ten taşındı
  • 1434 / Texcoco ve Tiacopan'la Orta Amerika'da Aztek Üçlü İttifakı
  • 1434 / Batı Afrika'da Portekizli kaşifler Bojador Burnunu dolaştı
  • 1434 / Zara Yaqob (1399-1468) Etiyopya kralı oldu