Dünya tarihi / 1461–1471 / Fransa'da XI. Louis dönemi, Moskova'da III. Ivan dönemi, Konstantinopolis sonrası Ortodoksluk, Fernao Gomes keşifleri

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin elli birinci bölümü

Uygun şekilde "Örümcek Kral" adı takılan XI. Louis'nin Fransa tahtına Temmuz 1461'de çıkması Fransa devletinin evriminde hassas bir noktayı teşkil etti. Fransa'nın ortaçağ hükümdarları kağıt üstündeki yetkileri ne olursa olsun, etkileri son derece sınırlandırılmıştı. Doğrudan yetki kullandığı bölgeler esas olarak kuzeyde ve merkezde olmak üzere sınırlı bir alandan ibaretti. Ülkenin geri kalanı bir dizi hasım eşrafın idaresi altındaydı.

Bunların arasında yer alan Burgonya dükü (Cesur Charles) 1461'de çok açık biçimde tehditkar bir pozisyon benimsemişti. 1453 yılında Yüz Yıl Savaşlarının bitmesiyle Fransa da resmen iflas etmişti. Tüm bunlara rağmen, 1481 yılında Louis Burgonya düklerinin sonuncusu uğurlayarak Artois, Picardy ve Burgonya'yı yönetimine almamış, bunun dışında mirasla ve zekice uygulanan diplomasi yöntemleriyle Roussillon, Cerdagne, Maine, Provence ve Anjou'yu da topraklarına katmıştı. Kraliyet otoritesinin bu şekilde merkezileşmesi daha sonra birleşik, çok daha güçlü Fransa devletinin ortaya çıkmasında oldukça önemli bir gelişmeydi.

Gerçekte, Fransız monarşisiyle en güçlü uyrukları arasındaki ilişkiler 17. yüzyıla kadar sıkıntılarla dolu olarak kalacaktı. Her yerde olduğu gibi otorite kabul ettirilirken taşra ve soylu seçkinleriyle müzakerelerde bulunmak gerekli olacaktı. Erken modern Fransa'nın oluşmasında merkezi öneme sahip bu ikili süreç XI. Louis'nin hükümdarlığından çok sonraları dahi gerilim ve sürtüşmeler yarattı.

III. "Büyük" Ivan tahta çıkıyor, Konstantinopolis sonrası Ortodoksluk,

III. "Büyük" Ivan'ın Mart 1462'de tahta çıkmasıyla daha da etkileyici bir genişleme Muscovy'deki -Moskova Büyük Dükalığı- gelişmelerin belirleyici özelliğini oluşturdu. Moğol hükümranlığının 14. ve 15. yüzyıllarda çökmesi ve 1453'te Konstantinopolis'in düşmesi Moskova'nın yalnızca Ortodoks dünyasının liderliği için kendini kabul ettirmesi değil, Moğolların son efendilik iddialarına karşı çıkmasının yolunu da açmıştı. Bu süreç içinde Moskova 19. yüzyıla girerken Rusya'yı şekillendirecek bir genişlemeyi başlattı.

Ivan'ın hükümdarlığında bu genişlemelerin en kayda değer olanı az nüfusa sahip, ekonomik açısından marjinal ve az tanınsa da doğal kaynaklar bakımından zengin olan geniş Novgorod topraklarıydı. Ivan 1478'de bu toprakları kendi topraklarına kattı.

Çin'in istikrarını ve refahını ne kadar artırsa da Ming hanedanı ülke içinde otoritesine meydan okuyan önemli iç tehditler ve kuzeyde Moğollarla süregiden çatışmalarla karşılaştı. Çıkan ayaklanmaların bir kısmı açlıktan kaynaklansa da, Ming yönetiminin artan ölçüde otokratik ve katı yapısı da nedenlerden biriydi. Sonuçta bu ayaklanmalar sert biçimde bastırıldı.

16 yaşındaki imparator Chenhua'nın tahta çıktığı 1464'te böyle bir ayaklanma merkez Güney Çin'de Miao ve Yao halkları arasında Huguang ve ardından Guangxi eyaletlerinde patlak verdi. Ayaklanmayı bastırmak iki yıl aldı. Güneyde yerleşik bulunan 160.000 askere ek olarak 30.000 asker daha bu eyaletlere gönderildi. Ölenlerin sayısı hakkında tam bir tahminde bulunmak mümkün değil. Ayaklanma 1467 ve daha küçük bir ölçekte 1475 tekrar alevlendi.

Thorn İkinci Barış, Japonya'da Onin Savaşları ve Savaşan Devletler Dönemi

Polonya-Litvanya ile Töton Şövalyeleri -Filisten'de kurulmuş askeri bir tarikat- arasındaki On Üç Yıl Savaşı, İkinci Torun Antlaşmasıyla 1466'da sonuçlandı. 13. yüzyıl başlarından itibaren güç sahibi olan Töton Şövalyeleri (bkz. 1236-40) topraklarının batı bölümü Prusya'ya terk etmek zorunda kalmış ve bu yardımın karşılığında bu toprak Polonya tacının mülkü olmuştu.

Japonya'nın temelde yatan siyasi kırılganlığı ve 1333'ten beri hükümdarları Ashikaga şogunlarının nispi yetersizliği 1467 yılından patlak vererek 11 yıl süren Onin Savaşıyla açık biçimde ortaya çıktı. Savaş Japonya'yı tahrip etti ve bir dizi ileri gelenin veya daimyo'nun rakiplerini yok etmeye çalıştığı bir yüzyıldan uzun sürerek bir karışıklık dönemine -Sengoku jidai ya da Savaşan Devletler Dönemi- yol açtı.

Savaş yaşlı ve görevden ayrılan Ashikaga Yoshimasa'nın yerine şogun olarak kimin geçeceğine ilişkin bir veraset tartışması olarak başladı. Hosokawa klanı Yoshimasa'nın kardeşini desteklerken, Yamana klanı küçük yaştaki oğlunu destekledi. Süreç içinde yalnızca imparatorluk başkenti Kyoto bütünüyle tahrip edilmekle kalmadı, Hosokawa ve Yamana klanları da güç ve konumlarını acımasız mücadeleler içinde yitirerek çatışmanın kurbanları arasında yer aldılar.

Kastilyalı Isabella ve Aragonlu Fernando evliliği ile sarsılmaz İspanya

Kastilya tahtının varisi Isabella'nın (1474'te tahta geçmiştir) 1469'da Aragon tahtının varisi Fernando'yla (tahta 1479'da geçmiştir) evlilikleri iki ülkeyi doğrudan birleştirerek, sarsılmaz biçimde Hristiyan bir İspanya'nın ortaya çıkması sonucunu yarattı. Bu İspanya'nın 16. yüzyıl başlarında Avrupa'nın en güçlü devleti olarak gelişmesi sonucunu yarattı. Isabella Fernando'yla evlendiğinde 17 yaşındaydı. Fernando'yla evlenmeyi seçerek onu kendi gücüne tehdit olarak gören, farklı anneden olan büyük kardeşi IV. Henry'nin düşmanlığını göze aldı.

Ancak İspanya'da Valladolid kentinde gerçekleşen evlilik İspanya tarihindeki önemli bir aşamanın başlangıcı oldu. Sekiz yıl içinde Isabella ve Fernando -Los Reyes Catolicos, Katolik hükümdarlar- ülkeleri şeklen birleşmemiş de olsa krallıklarını ortaklaşa yönetmeye başlamışlardı. İdari, siyasi ve mali bakımdan ayrı kalan krallıkların bu durumu önceliklerin rekabeti ve karşıtlıklar nedeniyle çileden çıkartan sıkıntılar yarattı.

İspanya'nın gücünün doruk noktasında olduğu 16. ve 17. yüzyıl başlarında dahi hiçbir İspanyol hükümdarı bu sorunu tatmin edici bir biçimde çözemedi. Yine de İspanya'nın Rönesans Avrupa'sında başat bir güç olarak ortaya çıkmasının Fernando ve Isabella'nın hükümdarlığı sırasında olduğu konusunda yanılmak mümkün değildi. Yorulmadan hedefine ulaşma azmine sahip Isabella ile siyasi zeka sahibi Fernando bu konumdan yararlanmak için çok uygun kişilerdi.

Fernao Gomes'in Portekiz adına keşifleri, İnka'nın genişlemesi, Champa'nın yıkılması

Portekiz'in Afrika'nın batı kıyılarını keşfi 1470 yılına gelindiğinde günümüzde Sierra Leone adını alan topraklara kadar ulaşmıştı. Süreç duraksamalı olmuş, esas olarak kalyon veya cog (taşıma gemisi) cinsi uzun deniz yolculuklarına uygun olmayan gemilerin kullanılması sınırlamalar yaratmıştı. Hedefleri Sahra ötesi altın ticaretinin kaynaklarına erişmek ve Batı Afrika köle ticaretinde faydalanmak gibi genel bir beklenti dışında belirgin değildi.

Portekiz keşiflerinin ilk önderi Prens "Denizci" Henry'nin 1460'ta ölümünden sonra sürecin ilerletilmesi mümkün görünmedi. Ancak Portekiz Kralı V. Alfonso -yıllık bir ücret karşılığında- Lizbonlu tüccar Fernao Gomes'in Portekiz çabalarını Batı Afrika kıyıları boyunca güneye doğru devam ettirmesine 1469'da izin verdi.

Gomes beş yıl içinde 3200 kilometre sahil hattını keşfetmişti. Bu keşifler sayesinde Portekiz Batı Afrika kıyılarında bir dizi son derece karlı ticaret istasyonu ele geçirmekle kalmadı, ayrıca Portekizlilerin Güney Atlantik'e nüfuz etmesinin de yolunu açtı.

Kuzeydeki Aztek komşusundan da kısa ömürlü olan İnka İmparatorluğu, 1438'den sonra merkezi Peru'daki yurtları And bölgesinden başlayan işgal dalgasıyla kuruldu. İnka tahtına 1471'de gelen Tupac Yupanqui (Topa İnka) 1463'te İnka ordularının başına getirilmiş ve İnka hakimiyetini kuzeye, günümüz Ekvador'una kadar genişlemişti. İmparatorluk 4.000 kilometre genişliğe ulaştı. Topa İnka'nın İnka genişlemesine başlıca katkısı 1470'te Peru Krallığı Chimor'u ele geçirmesiydi.

Güneybatı Asya'da Champa Krallığı (günümüzde Vietnam) 7. yüzyıldan itibaren varlığını sürdürüyordu. Ancak Champa, başkent Viyaja'yı yerle bir eden Viet birlikleri tarafından 1471'de fiilen yıkıldı. Krallıktan geriye kalan unsurlar bu tarihten sonra Vietnamlılara bağlı hale geldi.

Kronolojik özet

  • 4 Mart 1461 / VI. Henry Towton Muharebesinin ardından (Gül Savaşlarında) tahttan indirildi, York taraftarı IV. Edwards tahta geçti
  • 22 Temmuz 1461 / XI. Louis Fransa kralı oldu
  • 15 Ağustos 1461 / Osmanlılar Trabzonu aldı
  • Mart 1462 / Büyük Ivan (III. Ivan) Moskova Büyük dükü oldu
  • 1463 / Osmanlılar Bosna'yı topraklarına kattı
  • 1464 / Ming Çin'inde ayaklanmalar baş gösterdi (1466'ya kadar)
  • 1465 / Songhay hükümdarı Sünni Ali, Mali'ye yakınlarına başlayarak Songhay İmparatorluğunu genişletti
  • 1465 / XI. Louis'ye karşı aristokratların muhalefet hareketi Rerah Ligasının kurulması
  • 9 Ekim 1466 / İkinci Torun Antlaşmasıyla Prusya Polonya'ya haraç ödeyen ilk devlet oldu
  • 1467 / Cesur Charles İyi Philippe'in yerine Burgonya dükü oldu
  • 1467 / Japonya'da çıkan Onin Savaşları Savaşan Devletler Dönemini (1477'ye kadar) başlattı
  • 1468 / Osmanlılar Orta Anadolu'daki Karaman Beyliğini ele geçirdi
  • 19 Ekim 1469 / Ferdinand ve Isabelle'nin evlenmeleri Kastilya ve Aragon'u birleştirdi
  • 1469 / Axayacatl Aztek İmparatorlğunun yönetimini üstlendi (1481'e kadar)
  • 1469 / Lorenzo de Medici Floransa'nın yönetimini eline geçirerek kültürel ve entelektüel bakımdan zengin bir dönemi başlattı
  • 30 Ekim 1470 / VI. Henry İngiltere tahtına tekrar çıktı
  • 1470 / Osmanlılar Venedik'ten Negroponte'yi aldı
  • 1470 / Portekizliler Altın Sahilinde ticarete başladı
  • 1470 / Chimor Krallığının İnka krallığı tarafından ele gçeirilmesi
  • 1470 / İlk Fransız matbaası Paris'te Sorbonne'da kuruldu
  • 1471 / Portekizliler Tangier'i kazandı ve Gine Körfezine ulaştı
  • 11 Nisan 1471 / İngiltere Kralı VI. Henry ikinci defa tahttan indirilir. IV. Henry tekrar tahta çıktı
  • 1471 / Tupak Yupanqüi'nin hükümdarlığının başlaması (1493'e kadar)
  • 1471 / Champa (günümüzde Vietnam) Krallığının çöküşü