Dünya tarihi / 1494–1504 / Fransa'da frengi, Tordesillas Antlaşması, Zonchio Muharebesi, Fransa'da frengi, Michelangelo'nun Davud heykeli

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin elli dördüncü bölümü

Papa VI. Alexander İspanya ve Portekiz arasında mevcut ve gelecekteki keşifleri fiilen böüştüren Tordesillas Antlaşmasını 1494'te hazırladı. Antlaşma Yeşil Burun Adalarının batısından, kuzeyden güneye 370 lig (2000 kilometre) uzunluğunda bir hat çekti. Batı tarafında kalan bölüm İspanya'ya, doğu tarafında kalan bölüm ise Portekiz'e verildi.

Floransa'da (Muhteşem) Lorenzo de Medici'nin 1492'de ölümüyle çıkan siyasi kriz Dominiken rahibi Girolamo Savonarola tarafından şehre "Hristiyan ve dini bir cumhuriyet" dayatmak için kullanıldı. 1494'te tiranları kınayarak putperestlik eşyalarının imha edilmesini amaçlayan Batıl Eşya Ateşini başlattı. Dört yıl sonra iktidardan düşürüldü, işkenceye uğradı ve öldürüldü.

Görünüşte Fransa Kralı VIII. Charles'ın (1470-98) Napoli Krallığında hak iddia etme arzusuyla başlayan İtalya Savaşları İtalya'ya hakim olmak için Fransa ile İspanya arasında aralıklarla 65 yıl sürdü. Savaşın 1499'da biten açış salvosu yıkıcı ve sonuçsuzdu. İlk aşama Parma yakınlarında Temmuz 1495'te savaşılan Fornovo Muharebesinde sona erdi. Ancak Napoli'ye tahta geçmek için zaferle giden VIII. Charles başta Milano olmak üzere İtalyan müttefiklerinin Venedik, Papalık ve Kutsal Roma İmparatorluğuyla kendisine karşı çıkmak için Kutsal İttifakta bir araya geldiklerini ve İtalya'yı fethetme düşünün böylelikle sona erdiğini gördü.

1496 civarında ilk defa İtalya'daki Fransız askerleri arasında görüldüğünde Fransız su çiçeği adı verilen bir salgın baş gösterdi. Bu frengi hastalığıydı. 16. yüzyıl ortalarında muhtemelen Yeni Dünyadan gelen gemiciler tarafından getirilen bulaşıcı bir virüsten yaklaşık bir milyon kişi bu hastalığı kapmıştı.

Cenovalı denizci John Cabot batı yönünde ilerleyerek Atlantik üzerinden Asya'ya ulaşmak için çıkacağı yolculuğu desteklemeleri için 1490'dan itibaren Portekiz ve İspanya'da girişimlerde bulunmuş, ancak her defasında reddedilmişti. Bu defa Bristol'e yerleşerek ilgisini İngiltere'ye çevirdi. İlk seyahati başarısız olmasına karşın 1497'de kraliyet desteğiyle yeniden yola çıktı. Kuzey Newfoundland'e erişerek, ardından 650 kilometrelik kıyı hattı boyunca güneye yelken açtı. Çin'e eriştiğine emin olarak İngiltere'ye döndü. Ertesi yıl çok daha büyük bir keşif heyetiyle yola çıktı, ancak biri dışında 5 geminin hepsi Cabot'yla birlikte battı.

Ancak başlangıçtaki başarısı Newfoundland'e 1501-1505 arasında beş yeni sefer daha düzenlemesine yol açtı ve yeni keşiflerin Asya olmadığı kesinleşti. Bu hayal kırıklıklarına rağmen İngiliz girişimleri o zamana kadar bilinmeyen bir kıtanın –Kuzey Amerika– varlığını kanıtlamak, bu kıtanın keşfinde ve yerleşiminde İngilizlerin üstülünk iddia etmeleri bakımından önem taşıdı.

Zonchio Muharebesi, Vasco da Gama'dan Doğu'ya yeni yol, Pedro Alvares Cabral Brezilya'da

15. yüzyılda Afrika kıyıları boyunca Portekizlilerce yürütülen araştırma seyahatleri Bartolomeu Dias'ın Afrika ucunu 1488'de dolaşmasıyla en yüksek noktasına ulaştı. Vasco da Gama bu başarıları Mayıs 1498'de Hint Okyanusuna devam ederek ve Güneybatı Hindistan'da Kalküta'ya erişerek pekiştirdi. Böylelikle Doğu'ya pratik bir yol keşfedilmişti. Da Gama'nın -9. yüzyıldan beri Arapların ve diğerlerinin ticaret yollarının her yönüne ulaştığı- Hint Okyanusunu geçmesi yerel Müslümanların bilgisine dayandı.

Öte yandan, bulduğu yol yeniydi. Daha önceki Portekiz denizcileri Afrika kıyılarından ayrılmamışken, da Gama batıya Güney Atlantik yönünde geniş bir kavis yapmıştı. Seyahati yalnızca o güne dek yapılan en uzun Okyanus geçişi olmakla kalmadı, "Denize Açılma Çağı" boyunca kullanılan rotayı tanıttı.

1499-1503 Venedik-Osmanlı Savaşı Hristiyanlığa karşı süregiden Osmanlı deniz tehdidini vurguladı. İki taraf karlı ticaret bağlarından yararlandılar. Ancak Venedik deniz gücü Doğu Akdeniz'deki Osmanlı hedeflerine engel teşkil etti. 11 Ağustos 1499'daki Zonchio Muharebesinde Venediklilerin aldığı yenilgi Osmanlı deniz gücünü ortaya çıkardı.

İtalya'da hakimiyet için Fransa-İspanya mücadelesinin bir diğer raundu Fransa Kralı XII. Louis'nin (1462-1515) Milano'yu ele geçirmesiyle başladı. Aragon Kralı Fernando'yla (1452-1516) ittifak kuran Louis Napoli'yi aralarında bölüşmek konusunda anlaştı. Napoli konusunun çözümlenmesiyle Louis ve Ferdinand'ın araları bozuldu. Eski müttefiki tarafından iki defa yenilen Louis 1514'te barışa istemeyerek razı oldu.

Avrupa keşiflerinde Kolomb tarafından başlatılan keşif ateşi Vicente Pinzon'un yönetimindeki İspanyol keşif seferi ve Hindistan'a giderken Brezilya kıyılarına erişen Pedro Alvares Cabral yönetimindeki Portekiz girişimiyle sürdü. Cabral'ın bu yeni ülkeyi fark etmesi Portekizlilerin Brezilya'da hak iddia etmesinde önem taşıyacaktı. Daha da önemlisi bu toprakların gerçekten de yeni bir dünya olduğu konusunda artan farkındalıktı.

Şah I. İsmail'in Safevi İmparatorluğu, Birinci Atlantik sistemi, Michelangelo'nun Davud heykeli

1501 yılı Safevi İmparatorluğunun kurulduğu tarih olarak kabul edilmektedir. Batısında Osmanlı İmparatorluğu, doğusunda Moğol İmparatorluğu bulunan Safeviler 16. ve 17. yüzyıllarda Batı Asya'da hakimiyet kurmuş, gelişkin, merkezi ve yüksek kültüre sahip Müslüman imparatorluk bloklarından birini oluşturdu. Safevi devleti birlikleri İran'da batıya doğru taşarak Timur'un (bkz. 1386-90) 1405'te ölümünün ardından doğan boşluğu ve iç çatışmaları sona erdiren Şah I. İsmail tarafından kuruldu. Kendini İran şahi ilah eden I. İsmail bir Şii Müslümandı ve inancını güçlü bir biçimde devlet dini olarak teşvik etti.

Batı'da Osmanlı askeri kuvveti tarafından durdurulan Safeviler dikkatlerini doğuya yoğunlaştırdı. Bu süreç içinde Safevi başkenti doğuya doğru kaydırılarak en sonunda İsfahan'da karar aldı.

Avrupalı yerleşimciler tarafından Yeni Dünyaya Afrikalı kölelerin getirilmesi Kolomb'un Atlantik'i ilk geçişinden ancak on yıl sonra 1502'de başladı. Bu durum kısmen kendileri de benzer şekilde köleleştiren yerliler arasındaki endişe verici yükseklikteki ölüm oranlarına karşılık niteliğindeydi. Portekizliler de hızla bu sürece girdiler. Birinci Atlantik sistemi olarak bilinen ticaretin bu başlangıç aşaması 1580 yılı civarına kadar devam etti.

İslam'ın Doğu Afrika'da yayılması 1504'te Kuzey Sudan'da daha önceki Hristiyan Sennar hükümdarlarının aleyhine Sennar Funj Sultanlığının kurulmasıyla güç kazandı. Sultanlık hızla bölgedeki başat güç haline gelerek Etiyopya'yı ve Mısır'daki Osmanlıları tehdit etti. Avrupa'da Floransa'nın Yüksek Rönesansın ilk zamanlarındaki rolü dikkat çekici iki eserle belirginleşti. Michelangelo'nun 1504 yılında tamamladığı Davud heykeli ve 1505-07 yıllarında tamamlanan Leonardo'nun Mona Lisa tablosu.

Kronolojik özet

  • 2 Ocak 1494 / Kristof Colomb Yeni Dünyada La Isabella'da yeni dünyanın ilk kolonisi Hispaniola'yı kurdu
  • 1494 / VIII. Charles İtalya'yı işgal ederek Fransız-İspanyol savaşını başlattı (1559'a kadar)
  • 1494 / Floransa Giralomo Sanovarola'nın dinsel diktatörlüğü altında (1498'de infaz edildi)
  • 7 Haziran 1495 / Tordesillas Antlaşması Yeni Dünyada keşfedilen toprakları İspanya ile Portekiz arasında paylaştırdı
  • 1494 / I. Maximilian'ın oğlu Dürüst Philips Aşağı Ülkelerin hükümdarı oldu
  • 6 Temmuz 1495 / Kutsal İttifak Fransa'yı Kuzey İtalya'da Fornovo Muharebesinde yendi
  • 1496 / Osmanlılar Karadağ'ı işgal etti
  • 24 Haziran 1497 / IV. Henry tarafından masrafları karşılanan İtalyan John Cabot Newfoundland'e ulaştı
  • 22 Kasım 1497 / Vasco da Gama Hindistan'a gidiş yolunda Ümit Burnunu dolaştı
  • 1497 / Norveç, İsveç ve Danimarka Kral John'un (Danimarka) yönetimi altında birleşti
  • 1498 / Leonardo da Vinci Son Yemek'i tamamladı
  • 20 Mayıs 1499 / Vasco De Gama Hindistan'da Kalküta'ya ulaştı
  • 12-25 Ağustos 1499 / Venedik donanması Osmanlı donanması tarafından Zonchio Muharebesinde yenildi
  • 1499 / Fransa Milano'yu ele geçirdi
  • 22 Eylül 1499 / Basel Antlaşması İsviçre Konfederasyonunun bağımsızlığını onayladı
  • 1499 / Venedik-Osmanlı Savaşı başladı (1503'e kadar)
  • 22 Nisan 500 / Portekizli kaşif Pedro Alvares Cabral Brezilya'yı gördü
  • Nisan 1500 / Fransızlar Milano Dükü Ludovio, Sforza'nın kuvvetlerini Milano, Novara'da yener
  • y. 1500 / İlk Artrik İnüit yerleşimi
  • 1500 / Vicente Yanez Pinzon Amazon Nehrinin ağzını keşfetti
  • 1501 / Şah I. İsmail tahta çıktı, İran'da Safevi Hanedanını kurdu
  • 1502 / İspanyollar tarafından Afrika kölelerinin Karayip adalarına getirilmesi
  • 1502 / Alman Peter Henlein ilk cep saatini yaptı
  • 1502 / Safevi hükümdarı I. Şah İsmail Sünni ayrılıkçıları infaz ettirdi
  • 1502 / Rönesansın büyük mimarlarından biri olan Donato Bramante Tempietto ("Küçük Şapel") binasını Roma'da tamamladı
  • 1502 / Alberto Cantino yeni keşfedilen toprakların Tordesillas Antlaşmasıyla bölüşümünü gösteren ilk haritayı gösterdi
  • Nisan 1503 / İspanyol ordusu Fransız kuvvetlerini İtalya'da Cerignola'da bozguna uğrattı
  • 1 Kasım 1503 / I. Julius adıyla papa olan Giuliano delle Rovere, Roma'da sanatların himayesi bakımından önemli bir dönemi başlattı
  • 1503 / Moskova siyasi bağımsızlığını elde etti
  • 1504 / Michelangelo Davud heykelini tamamladı
  • 1504 / Müslüman Funj hükümdarları Mavi ve Beyaz Nil arasındaki Sennar Hristiyan hükümdarlığını mağlup etti