Dünya tarihi /1590–1599/ Japonya-Kore Savaşları, Osmanlı Avusturya Uzun Savaşı, Zitvatorok Antlaşması

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin altmış üçüncü bölümü

Toyotomi Hideyoshi (bkz. 1582-87) 1590 yılına gelindiğinde Japonya'nın birliğini fiilen tamamlamış ve ülkede gelecek 250 yıl boyunca hakim olacak rejimin belirleyici özelliklerini oluşturmuştu. Hideyoshi, başkent olmamasına rağmen Edo'ya yerleşti ve artık kendisine bütünüyle boyun eğer feodal soyluların her iki yıldan birini bu şehirde geçirmesini zorunlu hale getirdi. Bu yöntem isyanların önlenmesi için son derece etkili oldu. Özenle kurulmuş bu toplumsal yapının ihtiyaçlarını ise büyük ölçüde ağır vergiler ödeme zorunda olan köylüler sağladı.

Kendisini Fransa'ya kral olarak kabul ettirmek isteyen Henri de Navarre (bkz. 1588-89) Mayıs 1590'da Paris'i kuşattı. Kuşatma Parma dükünün komutasındaki İspanyol ordusu tarafından eylül ayında kaldırıldı.

Fas Sultanı Ahmed el Mansur (bkz. 1578-79) 1591'de sorunlar içindeki Songhay İmparatorluğunu işgale girişti (bkz. 1582-85), Al-Mansur'un hedefi Sahra üzerinden yapılan altın ticaretiydi. İşgal için 8000 devenin malzemelerini taşıdığı 4000 savaşçının dört ay süren bir yürüyüşle Sahra'yı geçmesi gerekmişti. Çok sayıda arkebüz tüfeiği ve sekiz İngiliz topu kullanan Fas birlikleri üstün ateş güçleriyle 40.000 kişilik Songhay ordusunu Mart 1592'de yapılan Tondibi Muharebesinde bozguna uğradı.

1592 Japonya – Kore Savaşları, Babür'ün en geniş sınırları

1592 yılının baharında Japon kuvvetlerinin Kore'nin uzun süreli işgaline girişmesiyle savaş başladı. Toyotomi Hideyoshi'nin bu savaşla amacı Japonları ortak bir dava peşinde birleştirip özellikle de selefi Oda Nobunaga'nın bizzat Ming Çin'ini ele geçirme yönündeki ihtiraslı hedefini gerçekleştirmekti. Sefer karmaşık sonuçlara yol açtı. Japonların Kore'de kara savaşındaki başarılarını Korelilerin denizdeki başarıları dengeledi. Korelilerin iyi silahlanmış ve korunaklı kaplumbağa gemilerinin Japonların zamanla zayıflayan filolarına karşı daha iyi sonuç aldığı görüldü.

Yıl sonuna doğru gelen Çin müdahalesi dengeyi Japonlar aleyhine bozdu. Japon kuvvetleri 1593 yılı baharında barış istemek zorunda kaldı. Aynı yılın ortasında da geri çekilmeye başlamışlardı. Yaşı ilerleyen Hideyoshi 1597'de daha büyük kuvvetler gönderip savaşı tekrar başlattı.

Sonuç 1598'de Japonların tekrar mağlubiyete uğramasıydı. Ancak savaşlar Kore'yi acımasızca yakıp yıkmıştı. Kağıt üstünde 1608 yılına kadar sürse de çarpışmalar 1599 yılında fiilen bitmişti. Japonya çelişkili bir şekilde savaştan en kazançlı çıkan taraf oldu. Yenilgi hiçbir zaman mutlak olmasa da sonraları kendisini dış dünyadan yalıtmasına önemli bir etkide bulundu. Kore ise bunun tersine, kendine gelebilmesi için yılların geçmesine ihtiyaç duyarken, savaşın getirdiği muazzam maliyet Ming Çin'inde vergilere karşı isyanları çıkmasına, ayrıca hassas kuzeybatı sınırlarında askeri kapasitesinin zayıflamasına yol açtı.

Ekber'in (bkz. 1555-56) 1592'den itibaren başlattığı fetihlerle Babür İmparatorluğu hükümdarlığı en geniş sınırlarına kavuştu. Belucistan ve Safevi İran sınırındaki Makran kıyı şeridi 1594'te ele geçirildi. Ekber'in babası Hümayun tarafından kaybedilen kilit Afgan şehri Kandahar da 1596'da geri alındı.

Osmanlı Avusturya Uzun Savaşı, Zitvatorok Antlaşması

Osmanlı-Hristiyan çatışmasının odaklarından birini oluşturan Osmanlı-Habsburg sınırı, Viyana'yı almak için 1529 yılında yapılan son girişimden sonra sakin kalmıştı.

Uzun Savaşla bu sınır 1593 yılında tekrar sahnenin merkezine taşındı. Osmanlı'ya resmi olarak bağlı Transilvanya, Eflak ve Moldavya'nın Habsburgları desteklediği savaş sırasında Macaristan ve Balkan topraklarında bir dizi askeri hareket sonuç alınamadan yürütüldü. 1606 Zitvatorok Antlaşmasıyla varılan varış düzenlemesi sınırı içten içe kaynayan bir belirsizlik halinde bıraktı.

İspanyollara ait Florida'daki St. Augustine yerleşiminde Peder Diego Escobar de Zambrana, Juan Jimenez de la Cueva ile Maria Mekendez'in kızı Maria'yı 10 Haziran 1594'te vaftiz etti. Bu olayın kaydı, daha sonra ABD adını alacak ülkede hazırlanan en eski kamu bölgesini oluşturdu ve Avrupalı yerleşimcilerin ülkede doğan çocuklarına ilişkin ilk kaydı teşkil etti.

Doğu Afrika'nın Mombase şehrindeki Jesus Kalesi II. Felipe'nin emriyle yaptırıldı ve 1593'te tamamlandı. Kale Portekizlilerin 17. yüzyıl boyunca Hint Okyanusu'ndaki girişimleri bakımından büyük öneme sahip oldu.

Fransa ile İspanyol-Katolik Birliği savaşı, Cadiz baskını

Fransız Din Savaşlarının (1562-98) son çalkantıları 1595'ten sonra yaşandı. IV. Henri (bkz. 1588-89) Katolik inancına dönerek krallığını geniş kitlelere kabul ettirdi. Bununla beraber din değiştirmesi bundan sonra kendilerine karşı tavır alacağından korkan Huguenot cemaatinin kuşkularını körükledi.

Öte yandan amacı yalnızca Fransa'daki Protestanlığın kökünü kazımak değil, aynı zamanda tahtı da ele geçirmek olan Katolik Birliğinin önde gelen devletlerini yatıştıramadı. Henri'nin buna verdiği karşılık Ocak 1595'te İspanya'ya karşı savaş ilan etmekti. Amacı İspanya'nın desteklediği Katolik Birliğini ortadan kaldırmanın yanında, Huguenot cemaatine Katolik olsun ya da olmasın İspanyol monarşisinin kuklası olmadığını ispat etmekti. Fransızların Haziran 1595'teki İspanyol-Katolik Birliği güçlerine karşı Burgonya'da kazandığı ilk başarıyı, ertesi bahar İspanya'nın yeni bir saldırıyla Calais ve Amien'i ele geçirmesi izledi. Henri bu şehirleri derhal kuşattı ve Amien Eylül 1597'de ele geçirerek nihai zafer elde etti.

Hollanda İsyanının 1566'da başlangıcına kadar Hollanda İspanya ve Portekiz ve Kuzey Avrupa arasındaki karlı ticarete hakim olmuştu. Hollanda gemileri İber Yarımadasından kuzeye baharat ve diğer Yeni Dünya mallarını taşımaktaydı. Hollandalılar savaşın başlamasından sonra İber limanlarıyla ticaret yapmalarına yasak getirilmesi ve Armadanın ortaya koyduğu gibi İspanya'nin denizlere erişiminin yetersizliğini görerek baharat ticaretine girmeye karar verdiler.

Dört Hollanda gemisi 1595'te Cornelius van Houten komutasında Batı Hintlere doğru yola çıktı. Mürettebat iskorbüt hastalığı dışında yerel hükümdarlar ve Portekizlilerle art arda çıkan çatışmalara göğüs germek zorunda kaldı ve Van Houten Sumatra'da öldürüldü. Amsterdam'a 1599'da dönem yıpranmış filo az miktarda baharat getirmişti, ama bu miktar bile büyük bir kar getirmeye yetti. Doğu Hindistan ticaretinin Hollanda hakimiyetine girmesi için zemin hazırlanmıştı.

Hollanda İsyanına / Ayaklanmasına karışan İngiltere'nin az sayıdaki başarılarından biri, 1596 yılında Güney İspanya'daki Cadiz baskınıydı. Drake'in 1587'deki saldırısı gibi, bu baskın da şehrin büyük bölümünü yıkarak büyük tahribat yarattı ve bu yolla İspanya hükümetinin 1597'deki iflasına katkıda bulundu.

Nantes Antlaşması, Safavilerde I. Abbas dönemi

Japonya'da 1587'de Hristiyanlığa getirilen yasaklar kısmen uygulansa da İspanya ve Portekiz'in ülkeyi işgale bir ön hazırlık olarak Hristiyanlığı teşvik ettiklerinden emin olan Toyotomi, Aralık 1596'da altı Fransisken misyoneri ile 20 Japon Hristiyanın öldürülmesini emretti. Kurbanlar 5 Şubat 1597'de Nagasaki'de haçlara bağlandıktan sonra mızrakla infaz edildi. Öldürülmelerinin önemi Japonya'nın Hristiyanlığı bundan böyle hoş görmeyeceğinden çok, merkezi otoriteye meydan okunmasına izin verilmeyeceğinden göstermesinde yattı.

Nisan 1598'de duyurulan Nantes Fermanı Fransa'da IV. Henri'nin 1597'den sonra vardığı sıkıntılı dini uzlaşmayı simgeledi. Buna göre Fransa'daki protestanlar Fransa içinde yarı bağımsız bir devlet gibi örgütlenme hakkına sahipti. Paris dışında dinlerini serbestçe tatbik etmenin dışında bulundukları şehirlerde kolluk güçlerinin masraflarını hükümetin ödemeyi kabul etmesiyle de güvenlikleri garanti altına alındı. Tamamıyla pragmatik ve kısa süre için Fransız Din Savaşlarını son erdirebilecek etkinliğe sahip antlaşma hiç kimseyi tatmin etmedi.

Huguenot cemaati hala ayrımcılığa uğradığını hissederken Katolikler Huguenot cemaatinin korunması bir tarafa, hoş görüyle davranılmasından dahi dehşete kapılmaktaydı.

Şah I. Abbas'ın Safevilerin hükümdarı olarak 1587'de 16 yaşında tahta çıkması ülkenin görüntüsünü değiştirdi. Babası Şah Muhammed'in döneminde İran, Kızılbaşların hakim olduğu ordu içindeki muhalif fraksiyonlarca yaratılan iş savaşa benzer bir durumda kalmış, önemli miktarda toprak yitirmişti. Abbas Kafkaslar'dan topladığı askerlerle kendine sadık yeni birlikler oluşturarak isyankar ordusunu reforma tabi tutmakla işe başladı. Osmanlılara karşı bir İngiliz-İran ittifakı oluşturmaya çalışan İngiliz diplomat Sir Antony Shirley'nin sağladığı tüfeklerle askerlerini yeniden silahlandırıldı. Nisan-Ağustos 1598'de Abbas Özbeklere karşı savaş başlatarak Kuzeybatı İran'dan çıkmalarını sağladı.

Kronolojik özet

  • 21 Mayıs 1590 / Osmanlı sınırları Osmanlı-Safevi barış antlaşmasının ardından Kafkaslar'a ve Hazar Denizi'ne kadar uzanır
  • 18 Ağustos 1590 / İngiliz Virginia kolonisi Roanoke'nin terkedildiği anlaşılır
  • Eylül 1590 / Parma dükü, Henri de Naverra'ın Paris kuşatmasını sona erdirir
  • 1590 / İngiliz şair Philip Sidney'in (1554-86) Arcadia adlı eserinin yayımlanması
  • 1590 / Toyotomi Hideyoshi Japonya'nın birliğini tamamlar
  • 1591 / Faslılar Songhay İmparatorluğuna ait Timbuktu'yu ele geçirir
  • 1591 / Rusya naibi Boris Godunov'un Korkunç Ivan'ın dokuz yaşındaki oğlunu öldürdüğünden şüphe edilir
  • 1591 / Venedik'te Rialto Köprüsünün tamamlanması
  • 23 Mayıs 1592 / Japonya'nın Kore'yi işgal etmesi Yedi Yıl Savaşını başlatır (1598'e kadar)
  • Ağustos 1592 / İngiliz izinli korsanlar Portekiz kalyonu Madre de Deus'u ele geçirir
  • 13 Eylül 1592 / Fransız deneme yazarı Michel de Montaigne'ın ölümü (d. 1533)
  • Mart 1592 / Faslılar Songhay başkenti Gao'yu zapt eder
  • 1593 / Babürlüler Hindistan'da Orissa'yı topraklarına katar
  • 25 Temmuz 1593 / Henri de Naverra katolik olur
  • 1593 / Japonlar Çinlilerin askeri müdahalesinden sonra Kore'den çekilir
  • 1593 / Osmanlı ve Habsburglar arasında Uzun Savaş (1606'ya kadar)
  • 1593 / Portekizliler Mombasa'da Fort Jesus'un yapımını tamamlar
  • 27 Şubat 1594 / Fransa Kralı IV. Henri'nin tahta çıkması
  • 29/30 Ocak 1595 / William Shakespeare'in Romeo ve Juliet oyununu ilk gösterimi
  • Haziran 1595 / İspanyollar Fransa-İspanya Savaşı sırasında Burgonya'dan çıkartılır
  • 26 Ekim 1595 / Macarlar Osmanlılar karşısında Eflak'ta (günümüzde Romanya) Giurgiu'da yapılan savaştan galip çıkar
  • 1595 / Hintlilerin Hollandalılar tarafından sömürgeleştirilmesi başlar
  • 1596 / Babürlüler Afganistan'da Kandahar'ı fetheder
  • 28 Ocak 1596 / İngiliz izinli korsan Sir Francis Drake'in ölümü (d. 1540)
  • 30 Haziran-15 Temmuz 1596 / İngiliz-Hollanda donanması Cadiz'i yağmalar
  • Ağuıstos-Ekim 1596 / Osmanlılar Macaristan'da Erlau ve Mezökereztes'te galibiyet kazanır
  • 5 Şubat 1597 / Japonya'da 26 Hristiyan infaz edilir
  • 25 Eylül 1597 / İspanyolların elindeki Amiens şehri IV. Henri'ye teslim olur
  • 1597 / Japonların Kore'yi tekrar işgali
  • 21 Şubat 1598 / Boris Godunov Rus çarı seçilir
  • 13 Nisan 1598 / IV. Henri Nantes Fermanını çıkardı
  • 2 Mayıs 1598 / Vervins Antlaşması Fransız-İspanyol Savaşını sona erdirtir
  • 1598 / Bambara halkı son Mali kralını tahttan indirir ve Batı Afrika'da Segu Krallığını kurar
  • 1598 / İran Şahı Abbas (1571-1629) Türk-Özbek istilacıları ülkeden atar
  • 1599 / Londra'da Globe Tiyatrosunun kayıtlı ilk performansı
  • 1599 / İtalyan sanatçı Caravaggio (1571-1610) Aziz Matta'ya Çağrı tablosunu Roma'da yapar