Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1608–1615/ Lippershey ve Galileo teleskopları, Kalmar Savaşı, Kuzey Amerika'da Yeni Hollanda

Abone Ol 

Hollandalı bir mercek yapımcısı olan Hans Lippershey (1570-1619) 2 Ekim 1608'de "uzaktaki eşyaları yakındaymış gibi görmeye" yarayan bir cihaz için patent başvurusunda bulundu. Bu cihaz kısa süre içinde teleskop adıyla tanındı. Lippershey'in sadece üç kez büyütebilen cihazı kabaydı ve kısa süre içinde yerini başka cihazlar aldı. Ancak yine de 17. yüzyıl Avrupa'sında bilimsel gözlemin gelişiminde bir kilometre taşı oluşturdu.

Hollandalılar 1606'dan beri Hollanda İsyanının başlattığı savaşları durdurmak için bir ateşkes sağlamaya çalışmaktaydı. Kırk yıl devam eden savaş her iki tarafı da tüketmiş, ancak her biri diğerinin, gücünü toplamak için -gerçekten de niyet ettikleri üzere- ateşkesi kullanacağından endişe etmekteydi. Buna rağmen Nisan 1609'da 12 yıllık bir ateşkes konusunda mutabakata varıldı.

V. Karl 1526'da İspanya'daki tüm Müslümanların Katolik dinin kabul etmelerini buyurmuştu. Böylece ortaya çıkan azınlık Marisco nüfusu toplumun uçlarında, ucuz iş gücü olarak kullanılarak yaşamını sürdürdü, ancak dini bağlılıklarından her zaman kuşku duyuldu. III. Felipe 1609'da tüm cemaatin ülkeden çıkarılmasını uygun gördü. Karar müslümanların ülkeden kovulmasına, mallarına el konulmasına ve değerli bir iş gücünün ortadan kalkmasıyla ekonomik sarsıntıya neden oldu.

IV. Henri suikastı, Galileo'nun teleskopu

IV. Henri'nin Paris'te 14 Mayıs 1610'da uğradığı suikastte eski bir keşiş ve öğretmen Francois Ravaillac tarafından öldürülmesi Henri'nin çok emek vererek -ve birçoğunu öldürerek- önlemeye çalıştığı acımasız bir dini ayrılıkların tekrar canlanmaya başladığını düşündürttü. Gerçek ise bunun tam tersiydi. Henri'nin dokuz yaşındaki oğlu XIII. Louis derhal yeni hükümdar olarak kabul edilmekle kalmadı, Fransa ve İspanya arasındaki çatışmanın tekrar ortaya çıkması tehlikesi de engellendi. Her iki devlet Almanya'da Julich-Cleves Dükalığının hakimiyeti için didişip Avrupa çapında yeni bir dini çatışma tehdidi yaratmaktaydılar.

Henri'nin ölümüyle her iki devlet de itibar kaybetmeden geri adım atma imkanını buldu. Bourbon krallarının birincisi IV. Henri Fransa'nın en dikkat çekici hükümdarlarından biriydi. Paris'in hastalık yatağı ortaçağ yıkıntılarını yeniden inşa hareketi Fransa'nın da yeniden inşa edilmesi yönündeki ileri görüşlü tutumunun bir yansımasıydı.

Hans Lippershey'in teleskopu bulduğunu iddia etmesinin üstünden bir yıl geçmeden Lippershey'in cihazının tasvirlerinden hareketle Galileo kendi cihazını icat etmişti. Cihazı bir araya getirmesinin bir günden daha az zamanını aldığını iddia etti. Kendi teleskopu 10 kat daha güçlüydü. Galileo'nun çıplak gözle görülmeyen Jüpiter gezegenin yanındaki "üç sabit yıldızı" gözlemi bu basit araçla yapıldı. Bu yıldızların gezegenin yörüngesinde döndüklerini fark etti. Bu keşif ilahi varlıkların göklerdeki tek bir sabit noktanın, başka bir deyişle dünyanın çevresinde dönebileceklerine ilişkin görüşe meydan okudu.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1792–1794/ XVI. Louis ve Marie Antoinette'in idamı, Fransa'da köleliğin kaldırılması

Bomba gibi patlayan bu açıklama aynı yılın devamında Galileo'nun Venüs gezegenini sistematik olarak gözlemesiyle daha da güçlendi. Hilal, yarım ve tam görünme aşamaları Venüs'ün de diğer bir varlık çevresinde dönmesiyle açıklanabilirdi. Bu da güneşti. Teleskop vasıtasıyla yapılması mümkün hale gelen gözlemler, insanlığın geniş ve gayri şahsi evren anlayışını bir devrime uğratacaktı.

Kral James İncili, Kalmar Savaşı

İngiltere Kralı I. James 1604'te İncil'in bir çevirisinin yapılmasına izin verdi. Reformdan beri 1539 tarihli Büyük İncil ve 1568 tarihli Piskoposların İncili olmak üzere İngilizce iki çeviri yapılmıştı. Ancak her iki çevirinin de küçük hatalar içerdiği ve İngiltere Kilisesinin yapısını ve doktrin üstünlüğünü yeterince yansıtmadığı fikri yaygındı.

1611'de Kutsal İncil olarak yayımlanan yeni çeviri Canterbury başpiskoposu başkanlığında 47 ilim adamının çalışmasıyla hazırlandı. Anglikanlar tarafından nispeten ağır bir şekilde kabul edilmesine karşın 18. yüzyıla gelindiğinde tüm İngilizce konuşan Protestan kiliseleri tarafından yaygın olarak İngiliz dilindeki en yetkin İncil olarak kabul gördü. "Kral James İncili" adını alması 18. yüzyılda gözden geçirilmiş ikinci baskısının yapılmasının ardından meydana geldi. "Onaylı Versiyon" olarak tanınması ise ancak 19. yüzyıl başlarındadır.

O yıllarda bir grup İngiliz tüccarından maaş alan İngiliz kaşif Henry Hudson Kuzeybatı Kanada'da bugün adını taşıyan büyük bir körfezin güney kıyılarında Haziran 1611'de sert bir kış geçirdikten sonra mürettabatı tarafından bir başına bırakıldı. Kendisinden bir daha haber alınamadı. Hudson Asya'ya bir kuzeybatı geçişi aramaktaydı. Macellan'ın Güney Amerika'nın ucundan dönerek Pasifik'e bir yol bulduğu gibi benzer bir kuzey geçişinin var olması gerektiğine inanılmaktaydı. Bu geçişi arayış, küresel keşif seyahatlerinin en kahramanlıkla dolu, sonuçsuz dönemlerinden birini başlatmış, 1576'dan itibaren İngiliz girişimcileri sadece denizciliğe imkan vermeyen, buzlarla tıkalı çıkmazları ortaya çıkarabilmişti.

Danimarka ile İsveç arasındaki dar su yolu olan Sound'un kontrolü Baltıklar'da üstünlük için süregiden İskandinav mücadelesinin ana konusuydu. Daniamrka'nın bu yaşamsal öneme sahip su yolunu elinde bulundurmasını sona erdirmeye kararlı olan İsveç Kalmar Savaşı adıyla bilinen savaşı 1611'de başlattı. Özellikle Hollandalılar ve İngilizler bir Danimarka zaferi ihtimali güçlendiğinde İsveç'i desteklediklerinden 1613 yılına gelindiğinde savaşın sonucu hala belirsiz haldeydi. Fiiliyatta ise çatışma ancak geleceğe ertelenmiş oldu.

İLGİLİ:  İslam ve Asya sanat tarihi

I. James'in İskoçyalı Protestan taşımacılığı

Virginia'da yeni gelişen İngiliz kolonisi Jamestown 1609-10 kışında Açlık Zamanı olarak bilinen, Powhatan yerlilerinin koloniye boyun eğdirmek için açlığa mahkum etmeye çalıştığı sistematik girişimle katlandı. 500 yerleşimciden 60'ı dışında hepsi öldü.

Koloninin talihini değiştiren ise tütün oldu. Yerliler de tütün yetiştirmiş, ancak yerli tür Nicotiana Rusticana içilemeyecek kadar sert bulunmuştu. Jamestown'a 1610'da gelen John Rolfe beraberinde daha yumuşak Nicotiana tabacum tohumları getirmişti. 1612 yılında alınan ilk mahsul Londra'da hemen satıldı. Tütün ticareti 1627 yılında 500.000 pound değerine ulaşmıştı.

Çoğunluğu İskoçyalı olan Protestanların kasti olarak İrlanda'ya yerleştirilmelerine 1613 yılında başlandı. Bu siyasetin amacı I. James'in İskoç uyruklarını çıkarlarını unutmadığı konusunda temin etmek ve İrlanda'nın isyankar Katolik nüfusunu "sakinleştirmekti". Sonuçları genellikle dini tutkuları alevlendirmek ve aşağı tabaka bir Katolik sınıf yaratarak bugüne kadar sürüklenen gerilimler yaratmak şeklinde oldu.

Fransa devriminin belirtileri

17. yüzyıl boyunca parlamentosunun yetkisini giderek artırdığı İngiltere'nin aksine Fransa'nın yasama meclisi Estates-General'in etkisi neredeyse bütünüyle sönümlendi. Fransız Din Savaşları krizi ve sonrasında Estates-General fazla etkin olamasa da 1560 ve 1614 arasında düzenli olarak -altı kez- toplandı. Ancak 1789'a kadar tekrar toplanmayacak ve bu noktada da Fransa devrimin eşiğine gelmiş olacaktı.

Çin 1615'te mali kriz ve toplumsal bir çöküşle baş etmeye çalışıyordu. Çin hükümetinde Doğu Çin'deki Donglin Akademisi (kelime anlamıyla Doğu Grove Akademisi) alimleriyle ile saray hadımları -özellikle kaprisli ve acımasızlığıyla tanınan Wei Znogxian- arasındaki ihtilaf nedeniyle gerilimler mevcuttu.

Wanli imparatorunun yarı emekliliğiyle Wei Zhongxian hükümetin kontrolünü eline almıştı. Konfüçyüsçlüğün ahlaki gerekliliklerini takip eden Donglin alimleri hadımların kendilerini yüceltmelerine ve aşırılıklarla dolu hayat tarzlarına itiraz etti. Wei Zhongxian 1624'te önde gelen Donglin alimlerini infaz ettirdi.

Bu sırada Hollandalılar Kuzey Amerika'ya yerleşmeye başladı. 1615'te Hollandalılar günümüzde Albany'nin bulunduğu bölgeye Nassau Kalesini aynı yerde tekrar yaparak 1609'daki hak iddialarını perçinlediler. Hudson Nehrinin ağzında 1625 yılında Yeni Amsterdam adlı başka bir yerleşim daha kurdular. Ancak Hollanda sömürge yerleşimleri 17. yüzyılın sonunda önemini gitgide kaybedecekti.

İLGİLİ:  XIV. Louis ve Fransa'yı zor duruma düşüren ihtişam rüyaları

Kronolojik özet

  • 1608 / Fransız kaşif Samuel de Champlain (y. 1567-1635) Quebec'i kurar
  • 1608 / İspanya Şili yerlilerinin köleleştirilmesini yasal hale getirir
  • 1608 / İlk teleskop Hans Lippershey tarafından Hollanda'da yapılır
  • 1608 / Roma yüksek baro dönemi yapıtı Sant Andrea della Valle Kilisesinin yapımı Roma'da tekrar başlar (tamamlanması 1650)
  • 9 Nisan 1609 / İspanya ve Hollanda arasında On İki Yıl Barışı konusunda mutabakat sağlanır
  • 1609 / Polonya'nın Rusya'yla savaşı (1618'e kadar)
  • 1609 / Moriscolar İspanya'dan kurulur
  • 1609 / Johannes Kepler'in Astronomia Nova kitabı yayımlanır; kitap gezegen hareketlerinin ilk iki yasasını belirtir
  • 1609 / Henry Hudson başkanlığındaki Hollanda keşif grubu Hudson Nehrini keşfeder
  • 1609 / Samuel de Champlain Kuzey Amerika'da St. Lawrence ve Büyük Göllerin doğu bölgelerini keşfeder
  • 7 Ocak 1610 / Galileo Galilei geliştirdiği teleskopla Jüpiter'in uydularını keşfeder
  • 14 Mayıs 1610 / Fransa Kralı IV. Henri'nin öldürülmesi (d. 1553)
  • Ağustos 1610 / Kuzey Amerika'da Hudson Körfezi Henry Hudson tarafından keşfedilir
  • 1610 / Polonyalılar Rusya'nın İsveçliler tarafından işgalinden sonra Moskova'yı ele geçirir
  • 1611 / İngiliz ticaret istasyonu Doğu Hindistan'da Machilipatnam şehrinde kurulur
  • 1611 / Kral James İncili İngiltere'de basılır
  • Nisan 1611 / Kalmar Savaşı; Baltıklar'ın denetimi için İsveç-Danimarka arasında çatışma (1613'e kadar)
  • 1612 / İlk İngiliz Doğu Hindistan Şirketi ticarethanesi Hindistan'ın Surat şehrinde kurulur
  • 1612 / Portekizliler Angola'dan Brezilya'ya yılda yaklaşık 10.000 köle taşır
  • 1612 / Tütün üretimi Kuzey Amerika'nın Virginia bölgesinde başlar
  • 1612 / Polonyalılar Rusya'dan çekilmek zorunda kalır
  • 20 Ocak 1613 / Knared Barışı -İsveç, Danimarka sınırındaki Alvsborg Kalesini geri almak için büyük bir fidye öder
  • 21 Şubat 1613 / Mikhail Romanov Rusya çarı seçilir (Temmuz'da taç giyer)
  • 1613 / İrlanda'da Protestan "plantasyonu" başlar
  • 1614 / İskoçyalı matematikçi John Napier (1550-1617) logaritma cetvelini bulur
  • 1614 / Fransa Estate-General'in 1798 devrimi öncesinde son defa toplanması
  • 1614 / Romanovlar Kazakları Rostoniko'da mağlup eder
  • 1614 / Hristiyanlık Japonya'da resmi olarak yasaklanır
  • 1615 / İngiltere Avrupalı ilk büyükelçiyi Babürlü sarayına gönderir
  • 1615 / Samuel de Champlain Kuzey Amerika'nın Büyük Göllerinden Huron Gölüne ulaşır
  • 1615 / Çin'de Donglin partisiyle yozlaşmış hadım partisi arasında iç çatışma (1627'ye kadar)
  • 1615 / Miguel de Cervantes'in Don Quixote de la Mancha kitabının son bölümünün İspanya'da basılması