Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1648–1654/ XIV. Louis'nin tahta çıkışı, Fronde Ayaklanması, I. Charles'ın idamı

Abone Ol 

XIII. Louis'nin Mayıs 1643'te ölümü Fransa tahtına annesi Avusturyalı Anne'in naipliğinde (XIII. Louis'nin vasiyetinin doğrudan hilafına) dört yaşındaki XIV. Louis'yi getirdi. Fransa'nın Otuz Yıl Savaşlarındaki başarısı (bkz. 1635) ve İspanya üzerinde beliren üstünlüğü ne olursa olsun, ülke yalnız nakit sıkıntısı içinde değil, aynı zamanda hasat azlığı ve cezalı vergi talepleri nedeniyle ortaya çıkan köylü isyanlarıyla uğraşmak zorundaydı. Ayrıca Kardinal Richelieu'nün (bkz. 1624) hükümetten dışladığı soylular şimdi Anne ve başbakanı Kardinal Mazarin'e (1602-61) karşı olan Richelieu taraftarlarına karşı denge oluşturmak için yönetime davet edildi.

Masraflı bir savaş sürdürürken fraksiyon rekabetlerini idare etmek için yapılan beceriksiz gayretler 1648'de başlangıçta bir parlamenter tepki olan, daha sonra aristokratik bir isyana dönüşen Fronde Ayaklanmasıyla birlikte yönetimin çökmesine yol açtı. Dört yıl süren karışıklık dönemi başladı; Paris ele geçirildi, kraliyet ailesi kaçtı, Mazarin iki defa sürgüne gitmek zorunda kaldı. İsyan 1652'de sönümlendiğinde XIV. Louis'nin 1661'den itibaren şahsi yönetimiyle birlikte aristokratik sadakatlerin daha iyi idare edilmesi için yol açılmış oldu.

Vestfalya Antlaşması ile Otuz Yıl Savaşları'nın bitişi ve sonuçlar

Dört yıl süren müzakerelerden sonra Ekim 1648'de Almanya'da Otuz Yıl Savaşları toplu olarak Vestfalya Antlaşması olarak bilinen bir dizi antlaşmayla sona erdirildi. Fransa İspanya'yla savaş halinde kalmasına rağmen (1659'a kadar da kalmayı sürdürecekti) en azından Almanya'nın uğradığı vahşet bitirilmiş oldu.

Fransa doğu sınırında çok muğlak kazançlar elde etti; İsveç'in Baltık kıyısındaki Pomeranya'ya sahip olması teyit edilirken, ayrıca Kutsal Roma İmparatoru II. Ferdinand'tan birliklerini çekmesi için büyük miktarda nakit para aldı. Alman devletleri arasında Brandenburg-Prusya en çok kazancı sağlayanlardı.

İspanya Hollanda Cumhuriyetinin bağımsızlığını tanıdı ve Almanya'nın yerel hükümdarlarına fiiliyatta egemen devletler olarak tanınmaları anlamına gelen yabancı devletlerle ittifak kurma hakkı verildi. Kutsal Roma imparatorunun otoritesi bu yolla ölümcül bir yara aldı.

I. Charles'ın idamı, Batı Afrika'da güçlü Dahomey Krallığı

İngiltere Kralı I. Charles 30 Ocak 1649'da başı kesilerek infaz edildi. Charles yasal olarak infaz edilen tek İngiltere kralıdır. Yüksek Adalet Mahkemesi tarafında "tiran, hain ve cani" olarak suçlu bulunması kararı 67 oya karşı 68 oyla alındı. Yargılanması süresince Charles sürekli olarak herhangi bir mahkemenin bir kralı yasal olarak yargılayabileceği fikrini reddetti. "Buraya beni getiren gücün ne olduğunu biliyorum… Kralınız, meşru hükümdarınız olduğumu hatırlayın."

Gerçekte ise Oliver Cromwell'in hakimiyetindeki Yeni Örnek Ordunun zaferinden beri ölümünün siyasi krizden çıkış yolu olduğuna dair kuşku neredeyse yoktu. Rahatsız edici sorun bir tiranlık şeklinin başka bir tiranlık şekliyle değiştirilmesiydi. Bununla birlikte yasal hükümdar olsun ya da olmasın hiç kimsenin gözardı edemeyeceği, kralın şahsından ayrı bir hukuk yapısının mevcut olduğu iddiası en önemli husus haline geldi. Hukukun hakiki koruyucusu kral değil parlamentoydu.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1697–1703/ Zenta Muharebesi, Büyük Kuzey Savaşı, 47 Ronin İsyanı, Prusya Krallığı kuruluyor

Dahomey Krallığı 1640'ların sonunda Kral Wegbeja (ö. 1685) hükümdarlığında etkili bir güç olarak ortaya çıktı. Wegbeja, Aja ve Fon topraklarını birleştirdikten sonra yeni yasalar çıkardı, hükümeti ve bürokrasiyi reforma tabi tuttu ve Batı Afrika devletine iki yüzyıl süreyle hakim karakterini kazandıracak bir din ve kültür ortaya çıkarttı.

Thomas Hobbes'un Liveathan kitabı, Hmelnitski Ayaklanması

I. Charles'ın infazı İngiltere'de kraliyet davasının sonu anlamına gelmedi. Daha çok İskoçlardan oluşan artık bir ordu hala faaliyet halindeydi. Kraliyetçilerin etrafında toplanabilecekleri kendi adı da Charles olan, Charles'ın en büyük oğlu olarak çok belirgin bir şahsiye de vardı. Ancak Worcester'da Eylül 1651'de aldığı yenilgi İngiliz İç Savaşının son muharebesini teşkil etti ve Charles'ı dokuz yıl sürecek bir sürgüne gitmek zorunda bıraktı.

Batı siyasi düşüncesinin temel taşlarından biri olan Thomas Hobbes'un (1558-1679) Leviathan adlı eseri 1651'de yayımlandı. Kitap egemen otoritenin mutlaklığını savundu. Kişinin özgürlüğünü tanısa da Hobbes anarşinin ancak kuvvetli bir merkezi yönetim tarafından engellenebileceğine inandı. Toplumsal sözleşme kuramının erken bir örneği olan (bireyler karşılıklı rıza yoluyla toplum halinde bir araya gelir) olan kitap oldukça etkili oldu.

Hmelnitski Ayaklanması1648'de 1589 Lublin Antlaşması hükümlerine göre Polonya'ya verilen Ukrayna'da Polonya-Litvanya devletinin yönetimine karşı Kazakların isyanı olarak başladı. İsyan 1651'de 17. yüzyılın en büyük bireysel muharebesi olan Berestechko Muharebesiyle zirve noktasına ulaştı. Sonuç Polonya-Litvanya tarafı için bir tür zaferdi. Ancak mücadelenin nihai etkisi, kavgacı soylular arasındaki çok sayıda iç ihtilafın tahrip ettiği devletin daha da zayıflaması oldu.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1632–1639/ Hollanda'da lale çılgınlığı, Galileo Galilei yargılanıyor, Kasr-ı Şirin Antlaşması

İngiltere ve Hollanda arasındaki üç savaşın ilki 1652'de başladı (diğeri 1665-67 ve 1672-74 yıllarında bu savaşı izledi). Savaşların tümü denizlere hakimiyet ve deniz yoluyla yapılan ticarete hakim olmak maksadıyla yürütüldü. Az miktarda doğal kaynağa sahip küçük bir millet olmakla birlikte Avrupa'nın önder ticari gücü olan Hollandalılar için bu savaşlar muazzam bir önem arz etti. İngilizler için artan bir özgüvenin ortaya çıkmasını sağladı. İngiltere'nin neticede elde ettiği zafer Hollanda ticareti üstünlüğünün gerilemesinin işaretini verdi ve ticaret ve sömürgeler alanında yeni bir İngiliz-Fransız rekabetini başlattı.

Tac Mahal tamamlanıyor, XIV. Louis'nin taç giymesi

Dünyanın en çok görüntülenen yapılarından biri olan Hindistan, Agra'daki Tac Mahal 19 yıl süren yapımının ardından 1653'te tamamlandı. Babürlü İmparatoru Şah Cihan (1592-1666) tarafından üçüncü eşi Mümtaz Mahal'ın anısına yaptırılan bir mozole olan yapı Hint, İran ve İslamı mimarlık tarzlarını birleştirdi.

Oliver Cromwell 1653'te İngiltere Koruyucu Lordu makamına getirildi. Genellikle aksi tabiatlı Cromwell tarafından büyük bir süratle parlamentolar oluşturulup dağıtılırken yeni cumhuriyet için askeri idare dahil değişik hükümet biçimleri daha önce denenmişti. Cromwell kral ilan edilmesi tekliflerine direndi. Sonunda ölümünün ardından ortaya çıkan boşluğun sadece kral adayı, geleceğin kralı II. Charles tarafından doldurulması arzu edildi ve kaçınılmaz bulundu.

Hmelnitski Ayaklanması sırasında Kazaklarla mücadele nedeniyle zayıflayan Polonya-Litvanya Devletinin toprak kazancı peşindeki komşuları tarafından parçalanması kaçınılmaz hale geldi. Ortaya çıkan tahribat -nüfusunun yarıya inmesi, ekonomisinin çökmesi- Tufan adıyla bilinmektedir.

Polonya Rusların Haziran 1645'te giriştikleri ve On Üç Yıl Savaşları olarak bilinen istilaya uğramanın dışında ertesi yıl İsveç tarafından da işgal edildi. Bu felaketlerle dolu dönemin en kalıcı sonucu Polonya'nın Ukrayna'yı 1667 Andrusovo Antlaşmasıyla Rusya'ya yitirmesi değildi; daha çok Ortodoks Rusya muazzam ölçüde büyüyerek "tüm Rusyaları" yönetme iddiasını somut hale getirdi.

15 yaşındaki XIV. Louis 7 Haziran 1654'te Fransa kralı olarak taç giydi. Dört yaşında tahta oturmasından bu yana önce annesi, daha sonra Kardinal Mazarin naip olarak görev almışlardı. Toplamda 72 yıl ve 110 günlük hükümdarlığı tarihteki en uzun hükümdarlık sürelerinden biriydi.

Kronolojik özet

  • 1648 / Hmelnitski Ayaklanması; Ukrayna Kazakları Polonya-Litvanya'dan bağımsızlık talep eder
  • 17 Ocak 1648 / Uzun Parlamento I. Charles ile müzakereleri keserek İkinci İngiliz İç Savaşını başlatır
  • 30 Ocak 1648 / Hollandalılar ve İspanya arasında Seksen Yıl Savaşı sona erer
  • 24 Ekim 1648 / Vestfalya Antlaşması Almanya'da Otuz Yıl Savaşlarını sona erdirir
  • 1648 / Fronde; Kardinal Mazarin'e karşı aristokratların savaşı başlar (1652'ye kadar)
  • Nisan 1648 / Portekizliler Brezilya'da Hollanda ordusunu mağlup eder
  • 1648 / Babürlüler imparatorluk sarayını Şahcihanabad'a taşır (Delhi)
  • 1648 / Rus serfleri haklarını kaybeder; Moskova'da vergi karşıtı ayaklanmalar
  • 12 Eylül 1648 / İskoç İç Savaşı sırasında Stirling Muharebesi
  • 1648 / Rus kaşif Semyon Dezhnev (1605-72) Bering Boğazını bulur
  • 11 Aralık 1648 / Pride Temizliğiyle Uzun Parlamentonun büyük kısmı sürülür; Artık Parlamento kurulur
  • 30 Ocak 1649 / İngiltere Kralı I. Charles infaz edilir (d. 1600)
  • Mayıs 1649 / Commonwealth ve Bağımsız İngiltere Devleti ilan edilir
  • 1649 / Maryland'de garanti edilen dini hoşgörü birçok yeni yerleşimciyi çeker
  • Eylül 1649 / İrlanda'da Oliver Cromwell'in Droheda Kuşatması
  • 1650 / Portekizliler Angola kıyılarını Hollandalılardan geri alır, ancak Swahili limanlarını Umman Sultanlığına bırakmak zorunda kalır
  • 1650 / Fas'ta Sadi hanedanının Berberiler karşısında gücünü yitirmesi
  • 1650 / Dahomey güçlü bir Batı Afrika devleti olarak ortaya çıkar
  • Haziran 1651 / Hmelnitski Ayaklanması'nda Berestecho Muharebesi
  • 1651 / İngiliz felsefeci Thomas Hobbes Leviathan'ı yazar
  • 1651 / Japonya'da Keia başkaldırısı başarısızlıkla sonuçlanır
  • 3 Eylül 1651 / İngiliz kralcılarının mücadelesi Worcester Muharebesiyle sona erer
  • 6 Nisan 1652 / Hollandalılar Cape Town şehrini kurar
  • Mayıs 1652 / Birinci İngiliz-Hollanda Savaşı patlak verir
  • 1652 / Fransa'da Fronde İsyanı çöker
  • 1652 / Virginia İngiliz Parlamentosuna boyun eğer; Massachusetts bağımsızlığını ilan eder
  • Şubat 1653 / Birinci İngiliz-Hollanda Savaşında sonuçsuz kalan Portland açıklarında deniz savaşı
  • 1653 / Tac Mahal tamamlanır
  • Haziran 1653 / İngiliz filosu Haollanda filosunu Gabbard Muharebesinde mağlup eder
  • 16 Aralık 1653 / Oliver Cromwell İngiltere Koruyucu Lordu ilan edilir
  • 5 Nisan 1654 / Westminster Antlaşması Birinci İngiliz-Hollanda Savaşını sona erdirir
  • 3 Haziran 1654 / XIV. Louis'nin Reims'da taç giymesi
  • Temmuz 1654 / Rusya ile Polonya arasında On Üç Yıl Savaşları başlar
  • 1654 / Portekiz Recife ve Brezilya'nın denetimini Hollandalıların çekilmesinden sonra tekrar alır
  • 28 Ağustos 1654 / İsveç başbakan Axel Oxenstierna ölür (d. 1583)
  • 30 Ekim 1654 / Japon imparator Go-Komyo ölür (d. 1633)