Nil Nehri: Coğrafi özellikleri, tarihsel önemi, habitatı ve karşılaştığı tehditler

Ulaştığı her yere hayat veren Nil Nehri

Nil-Kagera Nehir sisteminin Dünya'nın en uzun nehri olduğu biliniyor. Dünya'nın ilk büyük krallıkları Nil Nehri kıyısı boyunca geliştiler. Mısır ve Sudan arasındaki sınırın hemen kuzeyinde, dünyanın en büyük üçüncü gölü olan Nasır Gölü'nü meydana getiren Asvan Barajı yükselir. Bu Nil Nehri barajı on yıllık çalışmanın ardından 1970'de tamamlandı.

Coğrafi özellikleri

Nil Nehri, Dünya'nın en uzun nehridir. Ekvatorun güneyinde başlıyor ve Akdeniz'e boşalmadan önce kuzeye akarak kuzeydoğu Afrika'dan geçiyor. Yol boyunca yaklaşık 6.693 km mesafeyi kaplıyor ve yaklaşık 3.346.000 km karelik bir alanı içine alıyor.

nil nehri Kıyı yerleşkeleri
Kıyı yerleşkeleri

En uzak kaynağı Burundi'deki Akagera veya Kagera Nehri'dir. Kagera Nehri, Viktorya Gölü'nün en uzaktaki üst kolu ve Burundi'nin yakınındaki Tanganyika Gölü'nün kuzey ucunda bulunan iki dereden yükseliyor. Büyük miktarda su taşıyan Kagera en nihayetinde Nil Nehri'ne boşalmakta. Kagera, Nil Nehri'ne yılda 6,4 milyar metreküp su taşıyor.

Nil Nehri'nin tarihsel önemi

Antik Yunan tarihçisi Herodot'un kayıtlarına göre, Mısır uygarlığının bin yıl kadar uzun bir süre "Nil'in armağanı" olduğuna inanıldı. Zira Nil'in kıyılarındaki alüvyon yatakları, Mısır'ın aksi halde kuru olan çöl bölgelerini verimli topraklara dönüştürdü ve bu da antik Mısır uygarlığının büyümesini sağladı. Antik Mısır halkı, Nil kıyısı boyunca buğday, keten, papirüs ve benzer ürünler yetiştirdiler ve bunların ticaretini Nil'in su yolları üzerinden gerçekleştirerek medeniyetin ekonomik istikrarını sağladılar. Nil Nehri aynı zamanda Antik Mısırlıların kuru çöl toprağına ekim yapmasını sağladı. Her yıl Ağustos'ta taşan ırmak, kıyıda ekim için mükemmel olan kalın, çamurlu bir toprak bırakıyordu. Bugün inşa edilen Asvan Barajı ırmağın akışını kontrol ettiğinden binlerce yıllık taşkınlar artık olmuyor. Baraj evlere içme suyu sağlıyor, tarlaları suluyor ve elektrik üretiyor.

Kahire'nin Nil Nehri'ne bakan varlıklı yerleşkesi
Kahire'nin Nil Nehri'ne bakan varlıklı bölümü

Su mandaları ve develer Mısır'a Asya'dan getirildi ve bu hayvanlar hem etleri için hem de tarlaları sürmek (su mandaları) ve yükleri taşımak (develer) için kullanıldı. Nil, Mısır'ın kültürel ve manevi yaşamını şekillendirmede de önemli bir rol oynadı. Nehrin yaşamdan ölüme ve oradan da diğer dünyaya bir geçiş yolu olduğuna inanılıyordu. Antik Mısır takvimi dahi Nil'in 3 dönemli hidrolojik döngüsünü temel alıyordu. Nil-Kagera nehir sistemi Mısır dışında aktığı diğer bölgelerde de kıyı şeridi boyunca insan, hayvan ve bitki yaşamını destekledi ve bu özelliğini bugün de sürdürmeye devam ediyor.

Nil Nehri'nin modern önemi

Nil Nehri diğer türlü kurak çöl arazilerine dönüşecek geniş Afrika topraklarına su sağlıyor. Kagera Nehri ile birlikte Nil Nehri bugün kıyılarında yaşayan milyonlarca insana geçim sağlamakta. Kagera nehir havzası tek başına yaklaşık 14 milyon insanı besliyor. Nil Nehri ise ülkenin neredeyse bütün nüfusunun kıyılarında yer aldığı Mısır'a hayat veriyor.

nil nehri haritası
Haritası

Hartum, Asvan, Kahire ve Luksor, Nil Nehri boyunca yer alan dünyaca ünlü şehirlerden bazıları. Tarımı desteklemenin yanında ırmak suları en baştan en sona yüklerin ve insanların taşınmasına da olanak sağlıyor; böylelikle çevre insanların ıssız çöl bölgesine girmeden rotalarına ulaşmalarına yardımcı oluyor. Ruanda, Burundi, Sudan, Uganda ve Tanzanya gibi diğer Afrika ülkeleri halkları da nehir sularına bağlı tarım, ulaşım ve balıkçılık faaliyetlerinde Nil Nehri'nden faydalanmaktadır. Toplamda 11 ülkeden geçmekte.

Nil Nehri habitatı

İnsan yerleşimlerinin olmadığı Nil Nehri bölgelerinde ekosistemin kendine özgü bir flora ve fauna sistemi olduğu görülüyor. Tropikal yağmur ormanları Nil-Kongo sınırı, güneybatı Etiyopya ve Göl Platosu boyunca yükselir. Abanoz, muz, bambu ve kahve çalı bitkileri bu ormanlarda yetişir. Sudan ovalarında, açık otlaklar ve çalılıklar manzaraya hakimdir ve buradaki bitki örtüsü papirüs, kamış topuzu, su sümbülleri ve benzeri bitki türlerinden oluşuyor.

Daha kuzeyde, bitki örtüsü yavaş yavaş seyrelmeye başlamakta ve Hartum'dan kuzeye gittikçe yetersiz yağışlar ufukta gerçek çöl topraklarını ortaya çıkarıyor. Mısır'ın Nil Nehri kıyısındaki bitki örtüsü tümüyle insanların yetiştirme ve sulama uygulamalarının bir sonucu. Nil levreği, barbel, bolti, kaplan balığı, akciğerli balık, çamur balığı, yılan balığı ve diğerleri de dahil olmak üzere Nil Nehri boyunca çok çeşitli su canlıları yaşıyor. Nil Nehri'nin ünlü bir sürüngen türü ise Nil timsahıdır. Yumuşak kabuklu kaplumbağalar, monitör kertenkeleleri ve su aygırı da bölgede yaygın.

Tehditler ve anlaşmazlıklar

Yoğun insani faaliyetleri Nil Nehri'ni habitat bozulmasına karşı duyarlı hale getirdi ve iklim değişikliği ile ilgili sorunlar durumu daha da kötüleştiriyor. Nil'den sulama amaçlı o kadar yüksek miktarda su çekiliyor ki nehrin suyu çoğu zaman denize nadiren ulaşır. Ayrıca 3.000 kilometresi boyunca görülen ağır buharlaşma büyük miktarda su kaybına yol açıyor ve nehrin su kaynaklarını iklim değişikliğine karşı son derece hassaslaştırıyor. Bilim adamları bu uzun nehir sistemindeki su akışının gelecekte dramatik biçimde değişeceğini ortaya koydular; küresel ısınmanın etkileri su seviyesini önce %30 ve daha sonra ise yıkıcı bir şekilde %78 oranında düşürecek. Nil Nehri boyunca uzanan topraklar daha kuru ve sıcak hale gelecek.

Bu durum tarımsal uygulamalarda suya olan ihtiyacı artıracak ve nihayetinde Nil Nehri'ndeki tatlı suyun giderek kurumasına yol açacak. Her şeyin yanında nehrin ekosistemi de büyük oranda değişecek. Balıkçılığın muazzam zarar görmesiyle insanlarda ekonomik sefalet başlayacak ve gıda erişimi sorunu baş gösterecek. Su mevcudiyetinin düşük miktarlara ulaşmasıyla ülkeler artakalan su kaynakları üzerinde kontrol sağlamak için birbirleriyle yarışacak ve Nil Nehri boyunca gerginliklere ve çatışmalara yol açacak. Mısır bugün halihazırda sanayi ve yerleşim bölgelerindeki akıntıların ve de tarım alanlarındaki gübre ve böcek ilacı sızıntılarının Nil Nehri'ne ulaşması nedeniyle içme suyu sorunları yaşıyor.