Yerdomuzu (Orycteropus afer): Özellikleri, beslenmesi ve yuva yapma becerileri

Hayvanlar aleminde en iyi koku alma yeteneğine sahipler

Aardvark ya da Türkçe adıyla yerdomuzu (Orycteropus afer) aynı zamanda antbear olarak bilinir. Bu bodur memeli hayvan Sahra Çölü'nün güneyindeki savanlarda ve yarı kurak alanlarda yaşıyor. Afrikaca'da Aardvark "yer domuzu" anlamına geliyor ve Türkçe adını buradan almakta. Domuzu andıran yüzüyle bu hayvan 65 kg ağırlıkta ve 70 cm kuyruğu dahil 2,2 m uzunluğunda olabiliyor. Uzun burnu, dar yüzü ve alçak gözleriyle yerdomuzunun kulakları 24 cm'ye kadar uzar. Yerdomuzu sarımsı gri renkte kısıtlı bir kürke sahip. Yüzü ve kuyruğu beyaz olabilir. Önde dört parmağı bulunan yerdomuzunun (arka ayakta beş) güçlü, tırnak benzeri toynakları bulunuyor. Hayvanlar aleminde en iyi koku alma yeteneğine sahip türdür.

Yerdomuzunun keşfi

Yerdomuzu onbinlerce yıldır insanlarla birlikte yaşıyor ancak bu hayvan modern adını ancak Hollandalı kolonistler 17. yüzyılın ortalarında Afrika'nın güney ucuna indiğinde aldı. Hayvanların kendilerini toprağa gömme alışkanlığını fark ettiler. Bu hayvanlar bugün bulundukları takımın hayattaki son üyesi. Bu takımda 15 üye var ve 65 milyon yıl önce dinozorlar Afrika'dan yok olduğunda ortaya çıktılar. Ancak sayıları az olduğundan fosilleri kısıtlıdır. Burunlarının önünde normal memeli dişi ile doğarlar ancak bu diş düştüğünde yerine yenisi çıkmaz.

Yerdomuzu yuvaları

Yerdomuzu, genellikle 2-3 metre uzunluğunda (bazen 12 metre) olan yuvalarını birkaç uyku odasıyla beraber tasarlıyor. Sık sık eski yuvalarını terk eder ve yenilerini kazarlar; bu yuvalar daha sonra Afrika yaban köpeği, düğmeli domuz, yılanlar ve baykuşlar gibi diğer türler tarafından kullanılır. Yerdomuzu neredeyse tamamen karınca ve termitler ile besleniyor. Geceleri 10 – 30 km kadar seyahat eder ve yol boyunca sürekli zikzak çizerek ilerler. Burnunu toprağa bastırmak için sık sık duraklar. Burnundaki etli duyu organlarının küçük yeraltı hareketlerini tespit ettiği düşünülüyor.

yerdomuzu yuvasından çıkıyor

Yerdomuzunda beslenme

Yerdomuzu güçlü pençeleri ile çimento kadar sert termit yuvalarını açabiliyor. Bunu yaparken burun deliklerini kapatarak uçan tozu dışarıda tutar. Küçük ağzındaki 30 santime kadar uzanan yapışkan diliyle böcekleri yakalar. Bir gecede 50.000 karınca ve termit yiyebiliyor. Kalın postu yerdomuzunu böcek ısırıklarına ve sokmalarına karşı korur. Yuvasından dışarıdayken tehdit edilen yerdomuzu beş dakika içerisinde kendine yeni bir yuva kazarak gözden kaybolabilir. Keskin işitme duyusu piton, aslan, leopar ve sırtlan gibi yırtıcı hayvanların sürpriz saldırılarından korunmasını sağlamakta. Yırtıcı hayvan onu yuvasından çıkarmaya çalışırsa yerdomuzu çabucak arkasındaki tüneli kapatmak için toprağı taşır. Saldırıldığında ise dev ön pençelerini kullanır.

Üreme

Yerdomuzu cinsleri yalnızca üreme dönemlerinde bir araya geliyor. Yedi aylık gebelikten sonra yağmur mevsiminde yaklaşık 2 kg ağırlığında bir yavru doğar. Henüz doğumda yavrunun pençeleri halihazırda gelişmiş oluyor. Yavrular ardından iki hafta boyunca yuvada kalır ve sonrasında annelerini takip ederler. 14 haftaya kadar termit yemeye başlar ve 16. haftada sütten kesilirler. Bir yerdomuzu altı aylıkken kendi yuvasını kazabiliyor ve annesini bir yaşından önce terk etmiş oluyor. Hayvanat bahçelerinde en az 24 yıl yaşarlar. Termitlerin ekinlere zarar verdiği alanlarda insanlara dolaylı olarak yarar sağlıyorlar. Esas olarak gece dolaşma alışkanlıkları nedeniyle yerdomuzu popülasyonu hakkında çok az şey biliniyor, ancak türleri tehlike altında değil.

Bilimsel özellikleri

Yerdomuzu ya da aardvark Orycteropodidae familyasındaki tek tür ve Tubulidentata ("tüp dişli") takımının yaşayan tek üyesi. Takım adı, her biri azıdişini oluşturmak üzere birbirine kaynaşmış küçük kolon benzeri dentin tübüllerinden geliyor; yetişkinlerde köpek dişleri ve kesici dişler yoktur. Her ne kadar yerdomuzu karıncayiyene benzese de aslında fillere, kırsıçanlarına, dugonglara ve manatilere daha yakınlar; hepsi uranotheria denilen ilkel toynaklılar takımına ait hayvanlar. Afrika yerdomuzu ile toynaklı, xenarthra, deniz memelisi ve etobur takımları arasındaki ayrım 90 milyon yıl kadar önce başladı. Fosil bulguları Tubulidentata'nın yaklaşık 54 milyon yıl önce ortaya çıktığını gösteriyor.