Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1655–1661/ Kuzey Savaşı, Roskilde Antlaşması, Babür'de Evrengzib dönemi, Pirene Antlaşması

Rusların Baltıklar'a hakim olmasından korkan İsveç Rusya ve Polonya-Litvanya arasında On Üç Yıl Savaşlarına 1655'te girerek Birinci Kuzey Savaşını çıkarttı. Diğer ülkeler savaşın içine çekildi ve ittifaklar değişti. Polonya başkenti Varşova'nın bir İsveç-Brandenburg kuvveti tarafından 1656 yılında alınmasıyla Polonya-Litvanya devleti daha da zayıflatıldı.

Batı kültürünün en büyük resimlerinden biri İspanyol sanatçı Diego Velazquez (1599-1600) tarafından 1656 yılında yapılarak büyük etki yaratan zor anlaşılır eseri Las Meninas'tır.

Osmanlı özgüveninin yeni bir dönemi Köprülü Mehmed Paşa'nın (1571-1661) Sultan IV. Mehmed'in imparatorluğun yönetimini devrederek kendini sadrazamlığa getirmesiyle başladı. Muhalefeti acımasızca bastıran Köprülü, imparatorluğu -1661 yılında ölümünden sonra- en geniş sınırlarına ulaştıran bir dizi askeri harekatı başlattı.

Büyük Meireki Yangını, Roskilde Antlaşması

Büyük Meireki Yangını 2 Mart 1667'de Edo'da (Tokyo) başladı. Durmak bilmeyen rüzgarın etkisiyle yangın iki gün içinde tahta bina ve kağıtları yakıp yaklaşık 100.000 kişiyi öldürerek şehrin yaklaşık %70'ini ortadan kaldırdı.

Birinci Kuzey Savaşının bir uzantısı olsa da 1657-58 ve 1658-60 İsveç-Danimarka Savaşları Danimarka'nın Polonya'da İsveç'in karşısına çıkan koalisyona Haziran 1657'de katılmasıyla büyük ölçüde Baltık bölgesinde hakimiyet konusunda ayrı bir ihtilafa dönüştü. İsveç 16. yüzyıldan itibaren Danimarka aleyhine sürekli kazanç elde etmişti; büyük ödül -Baltık Denizi'ne stratejik ve ekonomik açıdan hayati giriş yolu- Sound ise 1657'de hala Danimarka'nın hakimiyeti altındaydı. İsveç Kralı X. Karl (1622-60) 1657-58 kışında birliklerini Danimarka içlerine sürerek ve şubat ayında donmuş Baltık Denizi üzerinden Kopenhag'a girerek Danimarkalıları sardı. 1658 tarihli Roskilde Antlaşması İsveç'in Baltık bölgesindeki üstünlüğünü vurguladı.

Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa tarafından yeniden hayat kazandırılan Osmanlı İmparatorluğu filosu 1657 sonlarında Ege adaları Limni ve Bozcaada'yı Venediklilerden aldı. Çanakkale Boğazına girişi denetleyen bu adalar Venedikliler tarafından Osmanlı başkenti İstanbul'u abluka altına almak maksadıyla kullanılmıştı. Venedikliler bir daha böyle bir tehdit oluşturamayacaktı.

Babür'de Evrengzib dönemi, Avrupa'da Pragmatik İttifak

Evrengzib (1618-1707) veya kendisi tarafından kullanılan adıyla Alemgir, Haziran 1658'de Babürlü imparatoru olarak tahta çıktı. Bu olay hala hayatta olan babası Şah Cihan'ın tahtı için kardeşleriyle arasındaki iç mücadeleyi sona erdirdi. Üç kardeşin hepsi (iki tanesi Evrengzib'in kendisi tarafından) infaz edildi. Hükümdarlığı çelişkilerle doluydu. Babürlü Hindistan'ı hala güçlü ve zengindi. İnançlı bir Müslüman olan Evrengzib'in hükümdarlığında en geniş toprak sınırlarına ulaştı.

Bununla beraber 49 yıllık hükümdarlığı sırasında Sih ve Marathalara karşı muazzam seferlerin düzenlendiği neredeyse sürekli savaş hali ülkenin hazinelerini tüketti ve imparatorluğun içerideki çatlaklarını gün ışığa çıkardı. 1707 yılında ölümünde devleti görünür şekilde gerileme içindeydi.

Kuzeybatı Fransa'da Dunkirk yakınlarında birleşik bir İngiliz-Fransız kuvveti İspanyolları yendi. Bu, 1635 yılında başlayan Fransa-İspanya Savaşının kesin sonuçlu son çatışması ve Otuz Yıl Savaşlarının da son muharebesiydi. Ayrıca 1654 yılında başlamış olan İngiliz-İspanyol Savaşının da son karşılaşmasıydı. Fransızlar için ana düşünce her zaman olduğu gibi Avrupa'da hakimiyetti; İngilizler için ise ticari anlamda veya toprak anlamında faydalarına olacak her şeyi İspanyollardan almaktı. Oliver Cromwell'in Püriten İngiltere'siyle XIV. Louis'nin Katolik Fransa'sı arasındaki ilişki de böylece pragmatik ittifak olarak adlandırıldı.

1659'dan günümüze Orta İngiltere Sıcaklığı (CET), Pirene Antlaşması

1659 yılında Avrupa'da günümüzde Orta İngiltere Sıcaklığı (CET) kaydının başlatılmasıyla en dikkat çekici bilimsel devrimlerden birinin başlaması damgası vurdu. Daha önce hiç girişilmeyen ölçüde ısıyı neredeyse tüm ülkede ölçmeye yönelik bir bilimsel deney olan bu girişim gerçekte kuzeyde Manchester, doğuda Londra ve batıda Bristol'ün oluşturduğu bir üçgen içinde gerçekleştirildi. Bu, günümüzde dünyada devam eden en eski tarihli ısı ölçümünü oluşturur.

Bu deneyimin İtalya'da Floransa Academia del Cimento'da (Deney Akademisi) 1657'de başlatılmış, dünyanın ilk hava gözlem ağı adıyla kurulan bir tür öncülü mevcuttu. Avrupa'nın bilimsel devrimi doğru gözlem ve ölçüme dayalı olduğu kabul edilirse CET kilit öneme sahip bir başlangıçtı.

Kasım 1659'da imzlanan Pirene Barışı süregiden Fransız-İspanyol çatışmasını Avrupa'da sona erdirdi. Fransa artık Avrupa'nın önde gelen gücü haline gelmiş ve İspanya azalan Yeni Dünya gelirleri, katlanan iç gerilimleri ve Avusturya'nın desteğinden mahrum kalmasının da etkisiyle giderek gerilemekteydi. Meydana gelen güç dengesi değişikliği, iddialı Fransa'nın karşısına çıkabilecek devletleri bu yönde tahrik ederek Fransa'yı yükseliş içindeki bir dizi Avrupa gücüyle çatışma yoluna soktu; İngiltere, Hollanda ve Habsburg Avusturya'sı bu güçler arasındaydı.

İngiltere'de II. Charles dönemi, XVI. Louis'nin tek adamı rejimi

"Ben…Yüce Tanrı…Bu Yaradan'ın bir işiydi." İngiliz günce yazarı John Evelyn, II. Karl'ın (1630-85) Londra'da Mayıs 1660'ta İngiltere kralı olarak ihdas edilmesi sırasında halk tarafından gösterilen inanılmaz karşılamayı bu sözlerle kaydetti. Her halükarda Charles'ın yerine iadesi, krallık ilkelerinin haklılığının zafer kazanması, ayrıca Oliver Cromwell'in çelişkili cumhuriyet deneyiminin sınırlarının bir göstergesiydi. II. Charles tahtına halkın kabaran hissiyat dalgalarıyla geldi. Zevkine düşkün, bilgili ve esasen tembel bir kişi olan Charles her zaman parlamentodaki muhalifleriyle uzlaşmaya hazırdı. Cazibesi efsaneydi.

Tüm bunlarla birlikte, zevk arayışı konusundaki zafiyeti ve Katolikliğe içten gelen yakınlığı, özellikle Fransa Kralı XIV. Louis tarafından bu maksatla kaynak sağlandığı düşünüldüğünde hala çözüme kavuşmamış siyasi krizi belirginleştirdi. Bazen intikamcı bazen bağışlayıcı olan Charles hiçbir zaman bu açmazı çözemedi. İngiltere'yi daha sonra eşi görülmemiş bir parlamento devrimine itecek siyasi krizi çıkartmak, halefi, çok daha az kurnaz II. James'e kaldı.

Ünlü İngiliz günce yazarı Samuel Pepys (1633-1703) gündelik düşüncelerini kağıda geçirmeye 1660 yılında başladı. Pepys yüksek düzeyli bir deniz kuvvetleri subayıydı ve 1669 yılına kadar tuttuğu, ancak 19. yüzyıla kadar yayımlanmayan günlüğü İngiliz Yenileme (Restorasyon) dönemi yaşamına ilişkin en değerli bilgi kaynaklarından birini oluşturdu.

Kardinal Mazarin'in (bkz. 1648) ölümü 22 yaşındaki XVI. Louis'nin şahsi yönetimini başlattı. Fransa tahtında 53 yıl daha kalacaktı. Fransa'nın bölünmüş olduğu çocukluk dönemi onu haşmet ve şahsını öne geçiren bir tarz geliştirme ihtiyacı hakkında bilinçlendirdi. Bu, Fransız seçkinlerinin zihnine Fransa'nın görkemi ve Avrupa'nın birinci devleti olduğu konusundaki büyük bir projenin parçasını teşkil ettikleri düşüncesini kazıyacaktı. Ayrıcalıklarını ve konumlarını takdir eden bir hükümdarın yönetimi altında Fransız soyluları ve memurları bu konumu kabul ettirecek bir dizi savaşı destekledi. Ancak bu savaşlar Fransa'yı felaketin eşiğin getirecek ve halkının büyük bölümünü fakirleştirecekti. Yine de Louis'nin hükümdarlığının kültürel etkisi kalıcı oldu; hiçbir Avrupa ülkesi 17. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'yla böyle bir milli üstünlük projesinde kıyaslanamazdı.

Kronolojik özet

  • 1655 / Mançuryalılar Rusların Sibirya'ya girmesini engeller
  • 1655 / Birinci Kuzey Savaşı ile İsveç, Rusya, Danimarka ve Polonya-Litvanya'yla çarpışmaya başlar
  • 25 Mart 1655 / Satürn'ün en büyük gezegeni Titan, Christiaan Huygens tarafından keşfedilir
  • Mayıs 1655 / İngiltere Jamaika'yı İspanya'dan alır
  • 1655 / Fas'ta Saadi hanedanı devrilir
  • 15 Ekim 1655 / Polonya'da Lublin Yahudileri katledilir
  • Ocak 1656 / Königsberg Antlaşması İsveç ile Brandenburg arasında ittifak kurar
  • 1656 / Babürlüler Dekkan Sultanlığını haraç ödemeye ve toprak vermeye mecbur bırakır
  • 1656 / Köprülü Mehmet Paşa Osmanlı İmparatorluğunda sadrazam olur
  • Temmuz 1656 / İsveç-Brandenburg orduları Varşova'yı ele geçirir
  • 1656 / Velazquez İspanyol barok sanatının baş eseri Las Meninas tablosunu yapar
  • 1656 / Hollandalılar Seylan'da Kolombo'yu en güçlü zamanında Portekiz'den alır
  • Aralık 1656 / Hollandalı matematikçi Christiaan Huygens sarkaçlı saati geliştirir
  • Ocak 1657 / Japonya'nın Meireki şehrinde büyük yangın
  • Ağustos 1657 / Quaker'ler Kuzey Amerika'da Yeni Amsterdam'a gelir
  • 1657 / Danimarka-İsveç savaşı başlar
  • 1657 / Osmanlılar Gökçeada ve Bozcaada'yı Venedik'ten alır
  • 1657 / Brandenburg ve Polonya İsveç'e karşı ittifak kurar
  • 26 Şubat 1658 / İsveç Roskilde Antlaşmasıyla Danimarka'dan Güney İskandinavya Yarımadasını alır
  • 1658 / Evrengzib Babürlü imparatoru ilan edilir
  • 1658 / Hollandalılar Seylan'ın Portekiz'den zaptını tamamlar
  • Haziran 1658 / İngiliz-Fransız kuvvetleri İspanyolları Dunes Muharebesinde mağlup eder; Dunkirk İngiltere'ye verilir (1662'ye kadar)
  • Temmuz 1658 / Qing filosu Rus filosunu Sibirya'da Amur Nehrinde mağlup eder
  • 1658 / Cape kolonisindeki Hollandalılar Hindistan'da köle ticaretine başlar
  • 3 Eylül 1658 / Oliver Cromwell ölür (d. 1599) ve yerine oğlu Richard geçer
  • 14 Ocak 1659 / Elvas Muharebesi Portekiz İspanya'dan bağımsızlık dışındaki tüm talepleri elde eder
  • 16 Şubat 1659 / Londra'da bilinen en eski çek paraya çevrilir
  • 1659 / Annemite (Vietnamlılar) Kamboçya'yı istila eder; İngiliz Doğu Hindistan Şirketi istasyonları terk edilir
  • 25 Mayıs 1659 / Richard Cromwell İngiltere Koruyucu Lordluğu görevinden istifa eder
  • 31 Mayıs 1659 / Hollanda, İngiltere ve Fransa 1658 Roskilde Antlaşmasını Lahey'de tanır
  • 10 Ekim 1659 / Hollandalı kaşif Abel Tasman ölür (d. 1603)
  • 7 Kasım 1659 / Pirene Antlaşması Fransa-İspanya savaşını sona erdirir
  • 25 Kasım 1659 / Michel de Ruyter önderliğindeki Hollandalılar İsveç'ten Danimarka şehri Nyborg'u alır
  • 1659 / Orta İngiltere Sıcaklık kayıtlarının tutulmasına başlanır
  • 1 Ocak 1660 / Samuel Pepys güncesini yazmaya başlar
  • 1660 / Gucertalılar bilinen ilk Hint deniz haritasını üretir
  • 1660 / Batı Afrika'da Mali İmparatorluğunun çöküşü
  • Mayıs 1660 / İngiliz Uluslar Topluluğunun yıkılmasıyla monarşi tekrar kurulur
  • 27 Mayıs 1660 / Kopenhag Antlaşması Birinci Kuzey Savaşını sona erdirir
  • 5 Şubat 1661 / Kang imparatoru Çin'in 61 yıl süren en uzun hükümdarlık dönemine başlar
  • 9 Mart 1661 / Kardinal Mazarin'in ölümüyle XIV. Louis şahsi yönetimine başlar
  • 1661 / Yerli Karibler Fransızlar tarafından Martinik Adasından sürülür