Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1683–1689/ II. Viyana Kuşatması, Dokuz Yıl Savaşı, Fontainebleau Fermanı, Dokuz Yıl Savaşı

Osmanlı ordusu 14 Temmuz 1683'te Viyana'yı kuşattı. Daha önce 1529'daki Osmanlı girişimi gibi bu da Hristiyan Avrupa'ya doğrudan bir saldırıydı. Olayın kendisine bakıldığında bu kuşatma da 1529'daki gibi başarısız oldu. Ancak 1529 Osmanlıların Macaristan'ı silip süpürdükleri bir dizi fethin doruk noktasını oluşturmuşken, 1683 Osmanlı taarruzu iç zayıflıklar karşısında eski görkemi tekrar yakalamaya çalışan hummalı bir son teşebbüstü.

Güçlü bir direnişle karşılaşan kuşatma eylül ayında Polonya Kralı III. Jan Sobieski idaresindeki İmparatorluk-Polonya ortak güçleri karşısında yenilgiye uğradı. Macaristan'daki Osmanlı hükümranlığı kuvvetleri Kutsal Roma İmparatorluğu, Polonya ve Venedik'in papalık otoritesi altında kurulan birliği karşısında çökerek Osmanlıların güneye, Balkanlar'a doğru itilmesi bu mağlubiyetin ardından geldi.

Penghu Muharebesi, Ratisbon Antlaşması

Çin'in iktidardan düşürülen Ming hanedanının destekçisi Tayvan'ın Tunging Krallığı 1661'den beri Qing'e askeri saldırıları desteklemişti. Çözüm için müzakereler 1683'te sonuç vermedi ve İmparator Kangxi (1654-1772) Qing'in askeri gücünü devreye sokarak Tunging karşısında Penghu Muharebesinde büyük bir deniz ve kara zaferi kazandı ve krallığı Qing İmparatorluğunun bir parçası haline geldi.

1645'te azalan güneş lekeleri neticesinde başlamış olan Maunder Minimumu iklim değişiklikleri 1680'lerde özellikle soğuk bir dönem olan Küçük Buzul Çağını dünya çapında başlattı ve küresel ısı birkaç derece düşüş gösterdi. Birçok soğuk kış arasında 1683-84 yılı birçokları tarafından en kötüsü olarak görüldü. Küçük Buzul Çağı ancak 19. yüzyılda sona erdi.

1679 Nijmegen Antlaşmasından tatmin olmayan XIV. Louis Fransa'nın sınırlarını Alman devletleri ve İspanya Felemenk'i aleyhine Flandre ve Rhineland'da -Ren ticaretini denetlemek için kilit önem taşımaktaydı- toprak elde etme gayretleriyle genişletmeye yöneldi. Gürültü patırtı, tehdit ve yalancı hukuki iddialarla Alsace, Lüksemburg ve Flandre'deki kilit kaleleri ele geçirerek 1683-84 tarihindeki kısa süreli Reunion Savaşlarının sonunda Ratisbon Antlaşmasıyla kazançlarını sağlamlaştırdı. Gücünün zirvesinde olan Louis kendisini Avrupa'ya kabul ettirmeye kararlı olsa da sadece Protestan ve Katolik Avrupa'sının Fransa'ya karşı birleşmesini sağladı.

Fontainebleau Fermanı, Augsburg Birliği kuruluyor

IV. Henri tarafından 1598'de mutabık kalınan Nantes Fermanı Fransız Din Savaşlarını sona erdirmek bakımından gerekliydi. Zorunluluktan ötürü sağlanan bu uzlaşmayla Fransa'nın kayda değer sayıdaki Protestan Huguenot azınlığına dini hoşgörü sağlandı, onlar da Henri'yi kral olarak kabul etti. Fontainebleau Fermanıyla XIV. Louis bir önceki fermanı iptal etti. Kararı tamamıyla mantıksaldı. Dini hoşgörüye uygulamada izin veren hiçbir Avrupa devleti mevcut değildi. Louis'nin mutlakiyetçiliği resmi olarak izin verilmiş devlet dininden başka hiçbir şeyi kabul etmiyordu ve devlet dini Roma Katolik inancıydı.

İLGİLİ:  Çin ve Japonya Dinleri / Şinto, Konfüçyüsçülük ve Taoculuk

Ancak başka bütün açılardan karar Fransa için bir felaketti. Fransa'dan kaçan Huguenot cemaatinin büyük kısmı Fransa'nın en çalışkan insanları arasındaydı ve İngiltere, Hollanda Cumhuriyeti ve Prusya başta olmak üzere göç ettikleri ülkelerde hevesle kucaklandılar. Aynı zamanda bu siyaset Fransız Protestanlarına karşı o kadar açık bir saldırganlık eylemi oluşturdu ki, sadece Protestan Avrupa'nın kızgınlığını uyandırmakla kalmadı, ne pahasına olursa olsun XIV. Louis'ye karşı duyulması gerektiği yönündeki anlayışı da güçlendirdi.

XIV. Louis'nin Avrupa hakkındaki açık planlarının sonucu 1698'de Augsburg Birliği adı verilen ve daha sonra Büyük İttifak olarak adlandırılan Fransız karşıtı bir ittifakın kurulmsaydı. Birlik başlangıçta kendine güvenini kazanan Osmanlılara karşı muzaffer olan Kutsal Roma İmparatoru I. Leopold (1640-1705) tarafından oluşturuldu ve Hollanda Cumhuriyetinin kurucusu III. William (1650-1792) tarafından teşvik edildi. Zaman içinde İsviçre dışında tüm Batı Avrupa devletleri Fransa'ya karşı tavır aldı.

I. Charles'ın küçük oğlu ve II. Charles'ın küçük kardeşi ileri yaştaki II. James (1633-1701) İngiliz ve İskoç tahtlarına oturduğu kısa süre içinde garip bir yetersizlik yarattı. Artık Protestanlaşmış, parlamenter bir ülkeye Katolik inancını tekrar dayatmaya çalışması II. Charles'ın değer yapısı narin siyasi düzenlemesini tersine çevirecekti.

Dokuz Yıl Savaşı, 1688 Görkemli Devrim

XIV. Louis'nin kuvvetleri mali kaynakların yetersizliğine rağmen Ekim 1688'de Ren Palatinliğini yakıp yıkarak Dokuz Yıl Savaşının çıkmasına neden oldu. Amacı I. Leopold'ü daha önce ilhak edilen sınır bölgelerinde Fransız hakimiyetini tanımaya zorlamak, sınırda tahrip edilmiş bir şerit yaratarak ordularının Fransa'ya saldırmak üzere geçişlerini zorlaştırmaktı. Ertesi ay Orange Prensi III. William 15.000 kişilik bir orduyla İngiltere'ye ayak bastı. Bu iki olay Avrupa siyasi tarihinde volkan patlaması benzeri etkiler yarattı.

Louis'nin saldırısı neredeyse hemen kış çamurlarına takılıp kalır ve daha sonra ortaya çıkan birleşik muhalefet karşısında Fransa'nın gücünün sönüşüne yol açarken, III. William üç ay içerisinde yalnızca İngiltere'nin ortak hükümdarı olmakla kalmadı (karısı Mary'le birlikte) aynı zamanda birleşik Avrupa'nın Fransız karşıtı Protestan ittifakının da liderliğine geldi. Söz konusu olan, meşru yönetimin doğası üzerindeki temel bir çatışmaydı.

XIV. Louis'nin mutlakiyetçi monarşisi modern presnlerin en etkili yolla iktidarlarını icra edebilecekleri rejim olarak gözükse de III. William'ın İngiliz ve İskoç tahtlarına çıkışı radikal bir alternatifin de mevcut olduğunu açıklıkla ortaya koydu; ülkeyi kimin yöneteceği hakkında nihai hakem parlamentoydu. William'ın tahtından indirilen selefi II. James'in İngiliz tahtında hak sahibi olmasını kimse tartışmadı. Ancak Katolik inancını beceriksizce yaymaya çalışması parlamento yoluyla gücünü kullanan yönetici elitlerin Protestan inancıyla tamamıyla çelişiyordu.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1301–1339/ Tapınak Şövalyelerinin sonu, Avrupa'da barut, Yüz Yıl Savaşları başlıyor

William'ı İngiltere tahtına geçmeye çağıran İngiliz önde gelenlerinin oluşturduğu konsorsiyumun tutumu bir takım yasal bahaneler bir tarafa bırakılırsa tahttaki meşru bir kralın doğrudan yerinden alınmasıydı. Bunun sonucunda meydana gelen 1688 Görkemli Devrimi parlamento otoritesinin bir zaferiydi ve İngiltere'yi siyasi olarak kıyaslanamaz derecede güçlendirdi.

Ancak XIV. Louis için Fransa'nın sınırları çevresinde, ayrıca İrlanda, Kuzey Amerika ve Hindistan'da yürüttüğü Dokuz Yıl Savaşının sonucu niyet ettiği şekilde olmayacaktı. Fransa iyi savaşmasına rağmen ekonomik sıkıntılarla kötürümleşti ve sonunda karşısındaki Büyük İttifakın da mali açıdan tükenmesiyle anlaşmaya varmayı memnuniyetle karşıladı. Louis 1697'de varılan anlaşmayla Alsace'i elinde tuttu, ancak Ren Nehrinin sol kıyısındaki bütün kazançlarını ve Lorraine'i iade etti; William'ın İngiltere krallığını kabul etti ve İspanya Felemenk'iyle sınırlarında bir dizi Hollanda kalesinin bulunmasına razı oldu.

III. William'ın II. James zaferi, Leister'in isyanı

III. William'ın 1688'deki işgaliyle karşı karşıya kalan İngiltere kralı II. James, William'ın karşısına çıkması için gönderdiği orduyu terk etti ve XIV. Louis Fransa'sına kaçtı. II. Charles da XIV. Louis tarafından masraflarının karşılanmasından memnuniyet duymuş, ancak bu durumu gizlemişti. II. James ise Fransız desteğini memnuniyetle kabul etti.

Mart 1689'da Fransızlarca parası verilen bir orduyla İrlanda'ya inerek aldığı önemli Katolik desteğiyle kısa bir süre yeni Hollanda Protestan yerleşimi tehdit etti. Ancak William'ın 1690'da Boyne Muharebesindeki zaferi James'i üç gün sonra Fransa'ya geri döndürdü. Bundan sonra Britanya tahtlarına Stuart Jacobusçu hak iddiası, Fransız diplomasisini karmaşıklaştıracak ve siyasi gerçekliği değiştirmesi güç görünecekti.

Görkemli Devrim New York'ta Alman Kalvenci Jacob Leisler'in kraliyet valisini Mayıs 1689'da III. William adına yerinden indirmesiyle kısa bir yankı yaratacaktı. Bir İngiliz kuvveti Leisler'i teslim olmaya zorlamak için Ocak 1691'de şehre geldi ve Leisler ihanet suçuyla infaz edildi.

Genç I. Petro 1682'den itibaren engelli üvey kardeşi V. Ivan'la birlikte Rusya'da hükümdarlık ettiyse de gerçek güç kız kardeşi ve naip Sophia'nın elindeydi. Güç mücadelesi 1689'da zirveye ulaştı ve Streltsy kraliyet muhafızlarının desteğini alan Petro Sophia'yı bir manastıra kapanmaya zorladı ve Ivan'la birlikte eş hükümdar oldu.

Kronolojik özet

  • Temmuz 1683 / Qing devleti Tungking krallığını Penghu Muharebesinde mağlup eder
  • 1683 / Hollandalı bilimci Anton van Leewenhoek (1632-1723) mikroskobu bulur
  • 12 Eylül 1683 / Kahlenberg Muharebesi Viyana kuşatmasını sonlandırır
  • 1683 / Fransa Reunion Savaşıyla (1684'e kadar) topraklarını genişletir
  • 1683 / Hollandalılar Çin'in Kanton şehrinde ticarete başlar
  • Aralık 1683 / Kuzey yarıkürede Büyük Soğuklar başlar
  • 1684 / Osmanlı karşıtı Kutsal İttifak papalık otoritesi altında kurulur
  • 1684 / Ratisbon Antlaşması Fransa'nın sınır kazanımlarını teyit eder
  • 15 Nisan 1684 / Rusya Çariçesi I. Katerina doğar (ö. 1727)
  • 1684 / Hollandalılar Güney Sumatra'da Bantam Krallığını egemenliğine alır
  • 1684 / Fas sultanı Tanca'yı İngilizlerden alır
  • 1684 / Şangamir İmparatorluğu Portekizliler Güney Afrika'da Maungwe Muharebesinde yener
  • 6 Şubat 1685 / II. James'in İngiltere ve İskoçya tahtlarına çıkması
  • 1685 / Fransız Cizvitler Pekin'de ilk misyonlarını kurar
  • 1685 / Babürlüler İngiliz Doğu Hindistan Şirketini Surat'tan çıkartır
  • 1685 / Fransızlar Kuzey Amerika'da Büyük Göller ve Ohio Vadisi arasında ticaret yolları kurar
  • 6 Temmuz 1685 / Monmouth dükünün İngiltere Kralı II. James'e karşı isyanı Sedgemmoor Muharebesiyle sona erer
  • Ekim 1685 / Fontainebleau Fermanı Fransa'da Protestanlığı yasadışı ilan eder: Huguenotlar ülkeden kaçar
  • 1686 / Fransız ihtiraslarını kontrol altına almak amacıyla Augsburg Birliği kurulur
  • 1686 / Fransızlar Madagaskar'da hak iddia eder
  • 19 Mart 1687 / Fransız kaşif Robert Cavelier de La Salle Mississippi keşif gezisi sırasında öldürülür
  • 4 Nisan 1687 / Müsamaha Beyannamesi İngiltere'ye kısa bir süre dini tolerans getirir
  • Temmuz 1687 / Isaac Newton'ın Principia adlı yapıtı yer çekimini açıklar
  • 12 Ağustos 1687 / Osmanlılar Mohaç Muharebesinde Kutsal İttifakı yenilgiye uğratır
  • Eylül 1687 / Venedik Osmanlılara Dalmaçya ve Yunanistan'da saldırır
  • Aralık 1687 / Fransız Huguenotlar Afrika'da Hollanda'nın kurduğu Cape Kolonisine yerleşir
  • 1688 / Japonya'da Genroku Dönemi; kabuki tiyatrosunun gelişimi
  • Kasım 1688 / Dokuz Yıl Savaşı başlar (1697'ye kadar)
  • Kasım 1688 / Orange Prensi III. William İngiltere'ye gelir
  • 1688 / Lloyds Kahve Binası (Lloyds sigortta mekanı) Londra'da açılır
  • Aralık 1688 / İngiltere'de II. James Görkemli Devrimle tahttan indirilir
  • 1688 / Kutsal İttifak Belgrad'ı Osmanlılardan alır
  • Şubat 1689 / III. William ve II. Mary İngiliz parlamentosu Mary İngiliz parlamentosu tarafından ortak hükümdarlar ilan edilir
  • Mart 1689 / Tahttan indirilen II. James Fransızların desteklediği bir orduyla İrlanda'ya çıkar
  • Mayıs 1689 / New York'ta Leisler İsyanı
  • Mayıs 1689 / Maratha İmparatorluğunun Yüksek Koruyucusu Sambhaji ölür (d. 1657)
  • 1689 / Fransa'ya karşı Büyük İttifak oluşturulur
  • 1689 / I. Petro (Büyük, Deli) Rusya'nın idaresini eline alır
  • Ağustos 1689 / Nerchinsk Antlaşması Çin-Rusya sınırını çözüme kavuşturur
  • 1689 / Fransız ve İngiliz Amerikan kolonileri arasında Kral William Savaşı başlar (1697'ye kadar)

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.