Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1690–1696/ İngiltere Bankası kuruluyor, 1692 Jamaika depremi, 1693 Etna Dağı patlaması

İngiliz Doğu Hindistan Şirketi 17. yüzyıl başlarından itibaren Bengal'de varlık gösteriyordu. Ticareti için daha sıkı bir güvenlik sağlamak maksadıyla III. William'ın adı verilen yeni bir üs plan William Kalesi bugün Kalküta adını alan şehirde 1690'da kuruldu. Sürekli olarak genişletilen ve iyileştirilen kale Hindistan'da daha sonraki İngiliz hakimiyeti için hassas bir öneme sahip olacaktı.

İngiliz felsefeci John Locke (1632-1704) 1690'da İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme adlı eserini yayımladı. Eser John Locke'u Batı felsefe geleneğinin, özellikle dünya hakkında bilginin deneyimle kazanıldığı ve dünyayı anlamanın makul, ampirik (gözleme dayanan) düşünceye dayandığı yönündeki savıyla kilit düşünürlerinden biri haline getirdi. Mülkiyet hakları, dini hoşgörü ve monarşi hakkındaki birçok düşüncesini kuvvetle ortaya koyması özgürlük ve akıl hakkında 18. yüzyılda Fransa'da Amerika'da yapılan tartışmalara kuvvetli bir etkide bulunmasını sağladı.

İngiltere'de şalgam ekimi, Boyne Muharebesi

17. yüzyıl tarım devriminin temel bir kök bitkisi olan şalgam İngiltere'de ilk defa 1690 civarında ekildi. Kısıtlı tarım alanlarından en iyi şekilde yararlanmak isteyen Hollandalılar ürün değişiminin (biçilen ürünlerin kök bitkilerle değişimli olarak ekilerek tarlaların boş kalmaması) sadece verimliliği artırmadığını, aynı zamanda gübre sağlayan koyunlar için de besin temin ettiğini keşfetti.

III. William'ın tahttan indirilen Katolik II. James karşısında 12 Temmuz 1690'da Boyne Muharebesinde kazandığı zafer 1688 Görkemli Devrimiyle yerleşen Protestan üstünlüğünü korumakta belirleyici oldu. İrlanda'da acımasız bir mezhep şiddeti yüzyıllarca sürecekti.

La Hogue Muharebesi, 1692 Jamaika depremi

Dokuz Yıl Savaşı 1688'den 1697'ye kadar sürecek bir çıkmaza girmesine karşın Büyük İttifak Fransa karşısında denizde açık bir üstünlüğe sahipti. 1692 Mayıs ayından Haziran ayına kadar altı gün süren La Hogue Muharebesinde Fransız filosunun büyük kısmı karaya oturdu ya da ateş karşısında tahrip edildi. Savaş Fransa'nın İngiltere'yi işgal ümitlerini sona erdirdi.

Felaket yaratan bir deprem 7 Haziran 1692'de saat 11:43'te İngiliz kolonisi Jamaika'nın başkenti, Karayipler'deki en önemli limanlardan biri ve korsanların efsanevi üssü Port Royal'i vurdu. Kentin büyük kısmı su altına gömüldü. Ardından gelen tsunami ve salgınlarla ölenlerin sayısı 5000'e ulaştı.

Massachusetts, Salem'de 1891'in sonlarında genç kızlar nöbetler geçirmeye ve hayal görmeye, şeytani güçlere sahip olduklarını söylemeye başladılar. Bu durum büyücülük iddialarına yol açarak 1692'de histeri boyutlarına ulaştı. Yaşlı bir dul olan Bridget Bishop 10 Haziran'da cadı olarak asıldı ve 18 kişi daha aynı suçlamayla asılarak bir erkek de ezilmek suretiyle öldürüldü. Cadılık davaları bu tarihe kadar İngiltere'de yaygın değildi ve Salem kitlesel histerisi açıklanması güç bir olay olarak kaldı.

Cizvit misyonerleri Doğu Asya'da 16. yüzyıldan itibaren vardı. Japonya'nın tersine (bkz. 1597-99) Çin'de birbirini izleyen imparatorlarca en azından Batı'ya bilimler konusundaki bilgileri nedeniyle değer verildi. Cizvitler birçok kişiyi Hristiyanlığa çevirdi ve 1692'de imparator Kangxi Hristiyanlığın hoş görülmesi fermanını çıkarttı.

1693 Etna Dağı patlaması, Batı Avrupa'da kıtlık, Dodo'nun nesli tükeniyor

Güney Avrupa Küçük Buzul Çağının (1683-84) en kötü etkilerinden kurtulsa da 11 Ocak 1693'te Sicilya'da Etna Dağının patlaması doğanın gücünün acımasız bir hatırlatması oldu. Patlama Sicilya'yı, Güney İtalya'nın büyük kısmını ve Malta'yı yıkan bir depremi harekete geçirdi. Sadece Sicilya'da 60.000 kişi öldü ve binlerce kilometre kare alan tsunami ve akan lavlar nedeniyle oturulamaz hale geldi.

1693 yılı yazından sonra yıllar boyu süren bir kıtlık Batı Avrupa'yı sardı. Yalnızca Fransa'da iki milyona yakın insan öldü. Tüm bunlar ağır kışların yerini yağmurlu yazlara bıraktığı, ürünlerin tarlalarda çürüdüğü Küçük Buzul Çağının vahim sonuçları arasındaydı. Ürünün nispeten daha çok olduğu yıllarda dahi kıta nüfusunun çoğunluğunu teşkil eden Avrupalı köylülerin büyük kısmı kök sebzeler, ekmek ve yulaf ezmesiyle karınlarını doyurdukları bir yaşam sürmek zorunda kaldı.

Bu Kutsal Kitap hikayeleri benzeri kitlesel sefalet manzaraları karşısında bir cevap bulunamadı. Neredeyse tümüyle ağır vergilerle ürün fazlası üretim yapan köylü nüfusuna bağlı olan 17. yüzyıl sonundaki Fransa gibi güçlü devletler bile ıstırap içinde kaderine boyun eğmekten fazla bir şey yapamadı.

Hint Okyanusu'nda yalıtılmış bir ada olan Mauritius'ta Hollandalı Amiral Wybrand van Warwick 1598'de "walghvogel" adını verdiği bir kuşu tanımladı. Daha sonraki Hollanda yerleşimcileri arasındaki kuyruk düğümleri olarak gördükleri tüylerine atfen bu kuşu "dodaars" olarak adlandırdı. Portekizli denizciler "aptal" veya "deli" anlamında "doudo" adını verdiler. Uçamayan bir kuş olan güvercinlerle akraba dodo belki 1693'te yok olmuştu. Güven duyan yapısının kurbanı olan Dodo ağaçlık çevresinin tahrip edilmesi, getirilen kediler, fareler ve domuzların saldırması sonucunda yok oluşu doğrudan insana bağlanan ilk hayvandır.

İngiltere Bankası kuruluyor, Ruslar Azov'u aldı, Brezilya'da altın ve elmas madenleri

İngiltere, Dokuz Yıl Savaşı taraflarını tüketen kaynak azlığı sorununa Temmuz 1694'te yeni bir çözüm getirdi. İngiltere Bankası taca ve hükümete hizmet etti ve 1609'da Amsterdam Bankası modeline çok yakın şekilde biçimlendirildi. Özel bir girişim olan banka (1931'e kadar) hükümete yatırımcıları tarafından 12 günde toplanan, yüzde 8 faizli ve yıllık 4000 pound masrafa mal olan 1.2 milyon pound tutarındaki bir krediyi kağıt para basma hakkı karşılığında hemen verdi. Milli Borç yaratmasına rağmen banka İngiltere'ye sadece savaşın kendi payına düşen kısmını değil müttefiklerine de mali yardımda bulunma imkanını tanıdı. Banka İngiltere'nin daha sonra dünya sahnesinde belirmesini sağlayan öğeler arasında muhtemelen en önemlisiydi.

Avrupa sömürgeciliği 17. ve 18. yüzyıllarda sadece para kazanma amacını güttü. Yeni Dünyada İspanyollar iki zengin uygarlığı ele geçirmiş ve büyük bir gümüş madeni bulmuşlardı. Brezilya'da Portekizliler sadece yerli halklar ve tropik canlılar bulmuştu. Köleler tarafından ekilen şeker kamışı plantasyonları marjinal karlarının başlıca kaynağıydı. Ardından güneydoğudaki Minas Gerais'te 1695'te alın bulundu. Altın daha sonra bulunan elmas madenleri gibi Brezilya'yı değiştirdi. Ouro Petro, Diamanta gibi büyük, kanunsuz şehirler ortaya çıktı ve nüfus bir avuç insandan 320.000'e (yarısı köle olmak üzere) yükseldi. Sonuç iş gücünü yitiren şeker kamışı plantasyonlarının neredeyse çökmesi oldu.

Dokuz Yıl Savaşının az sayıdaki önemli anlarından biri üç yıl Fransızların elinde kalmasından sonra Büyük İttifakın Eylül 1695'te Namur'u geri almasıydı. Felemenk'teki en önemli kalenin kaybı esasen savunma konumuna geçmiş Fransızların durumunu daha da güçleştirdi.

Çin 1696'da doğuya doğru genişlemeye başlayarak 18. yüzyılın sonunda büyüklüğünü iki misline çıkartacak bir süreci başlattı. Genişleme Khalka'nın (Dış Moğolistan) bölgesinin Çin tarafından istila edilmesini önlemek isteyen Orta Asya Zunghar halkı tarafından işgal edilmesiyle kışkırtıldı. İşgal sadece Zunghar önderi Galdan komutanlığında bir dizi savaşa ve iç savaşa yol açmasının dışında başarısız oldu. İmparator Kangxi 1696'da bir Khlakha-Çin ordusunu Gobi Çölünden Moğolistan'a geçirerek Zunghar'u ezici bir yenilgiye uğrattı. Dış Moğolistan ertesi yıl Çin İmparatorluğuna dahil edildi.

Rusya 1695-96'da Osmanlıların elindeki Azov liman kalesini ele geçirmek için iki askeri harekat düzenledi. Liman Karadeniz'e girişi ablukaya aldı ve Osmanlılara karşı 1687-89 Kırım Savaşlarında başarısızlığına katkıda bulunduğu için Rusya bakımından kilit öneme sahipti. Engelli üvey kardeşi Ivan'ın ölümünden sonra Rusya'nın tek hükümdarı olan I. Petro (Büyük,Deli) birleşik kara ve deniz kuvvetleriyle Azov'a saldırarak Temmuz 1696'da Azov'u ele geçirdi. Rusya bir donanmaya ihtiyacı olduğunu idrak etti ve gemi yapımı için büyük bir program başlattı.

Kronolojik özet

  • 1690 / Whydah Aya Krallığı Batı Afrika'da Atlantik köle ticaretinin başlıca tedarikçisi
  • 1690 / Çin Qing devleti Dış Moğolistan'da Zungar istilası tehlikesini önler
  • 1690 / Hindistan'ın Kalküta şehrinde William Kalesi kurulur
  • 10 Temmuz 1690 / Fransızlar İngiliz-Hollanda donanmasını Beachy Muharebesinde mağlup eder
  • 12 Temmuz 1690 / III. William Boyne Muharebesinde II. James'i mağlup eder
  • 1690 / John Locke İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme kitabını yayımlar
  • 1690 / İngiltere'ye şalgamın gelişinin tahmini zamanı
  • 1690 / Belgrad Osmanlılar tarafından Avusturya'dan geri alınır
  • 1691 / Güney Kamboçya Annam'ın iki eyaleti olarak yeniden yapılandırıldı
  • Mart 1691 / Fransızlar Dokuz Yıl Savaşında Mons şehrini alır
  • Mart 1691 / New York'ta Leisler'in isyanı sona erer
  • Haziran 1691 / II. Ahmed (1634-95) II. Süleyman'dan sonra Osmanlı padişahı olur
  • 3 Ekim 1691 / Limerick Antlaşması İrlanda'da Katoliklere sivil haklarını kısa bir süre tanıdı
  • 31 Aralık 1691 / İrlandalı kimyacı Robert Boyle'un ölümü (d. 1627)
  • 13 Şubat 1691 / İskoçya'da Glencoe katliamı: MacDonaldlar III. William'ı desteklemedikleri için saldırıya uğradı
  • Mart 1692 / New England'da Salem Cadı Mahkemeleri başlar
  • 22 Mart 1692 / Çin'deki Hristiyanlar için Hoşgörü Fermanı çıkartılır
  • 7 Haziran 1692 / Deprem Jamaika'da Port Royal şehrini yok etti
  • Haziran 1692 / Büyük İttifak Fransız filosunu La Hogue Muharebesinde mağlup etti
  • Eylül 1692 / Diego de Varga (1643-1704) Pueblo Ayaklanması sırasında Yeni Meksika'da Santa Fe'yi geri alır
  • 11 Ocak 1693 / Sicilya'da Etna Dağı patladı
  • 1693 / Büyük İttifak Flandre, Neerwinden'de Fransızlar karşısında yenilgiye uğrar
  • 1693 / Avrupa'da Büyük Kıtlık başlar; milyonlarca insan açlıktan ölür
  • 1693 / Portekizliler Zimbabwe'den çıkartılır
  • 1693 / Diego de Vargas İspanya adına Yeni Meksika'yı yeniden ele geçirir
  • 1693 / Jamaika'da Kingston şehri kurulur
  • 1693 / Fransızlar Dokuz Yıl Savaşında Charleroi şehrini zapt eder
  • 1693 / Dodo'nun Mauritius'ta yaklaşık yok olma tarihi
  • Temmuz 1694 / İngiltere Bankası kurulur
  • 1694 / Güneydoğu Asya'da Lao Lan Xang İmparatorluğu fiilen sona erer
  • 21 Kasım 1694 / Fransız filozofu Voltaire doğar (ö. 1778)
  • 28 Aralık 1694 / İngiltere, İskoçya ve İrlanda Kraliçesi II. Mary ölür (d. 1662)
  • 1695 / Büyük İttifak Fransızlardan Namur şehrini geri alır
  • 8 Temmuz 1695 / Hollandalı matematikçi Christiaan Huygens ölür (d. 1629)
  • 1695 / Brezilya'nın Minas Gerais bölgesinde altın bulunur
  • 1695 / Portekizliler Güney doğu Afrika'yı yeniden sömürgeleştirme girişiminde bulunur
  • 1696 / Çin'in Qing hanedanı Dış Moğolistan'ın işgaline başlar
  • Temmuz 1696 / Ruslar Karadeniz'de Azov limanını Osmanlılardan alır