Dünya tarihi /1697–1703/ Zenta Muharebesi, Büyük Kuzey Savaşı, Tarımda devrim, 47 Ronin İsyanı, Prusya Krallığı kuruluyor

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yetmiş yedinci bölümü

Fransa'nın İngiltere, Kutsal Roma İmparatorluğu ve Hollanda Cumhuriyetiyle savaşa tutuştuğu Dokuz Yıl Savaşı 1697'de Ryswick Antlaşmasıyla sona erdi. Antlaşma 1607'den itibaren alınan tüm toprakların iadesini mümkün hale getirdi.

Zenta Muharebesi, Karlofça Antlaşması

Osmanlıların 1683 Viyana kuşatmasındaki yenilgileri sadece uzun süreli Osmanlı gerilemesini değil Habsburg Avusturya'sının Fransa, İngiltere ve Hollanda Cumhuriyetine meydan okuyarak bir Avrupa gücü olarak belirmesini de ortaya koydu. Avusturya imparatorluk orduları 1683'ten sonra geri çekilen Osmanlıları Balkanlar'da güneye doğru izledi ve bu süreç Sırbistan'da Eylül 1697'de verilen Zenta Muharebesiyle doruk noktasına ulaştı.

Avrupa'nın en önde gelen komutalarından biri olarak hızla öne çıkan İtalyan-Fransız Generali Eugene de Savoy (1663-1736) komutasındaki imparatorluk ordusu Tisa Nehrini geçmeye çalışan Osmanlı ordusunu şaşırttı. Osmanlı ordusunun 10.000 kişinin boğulduğu, 20.000 kişinin de öldürüldüğü savaş alanında tam bir katliam yaşandı. Karlofça Antlaşması 1699'da Macaristan'ın Avusturya tacına süreç içinde dahil edilmesiyle Avusturya kazançlarını teyit etti.

İngiliz askeri mühendis Thomas Savery (1650-1715) Temmuz 1698'de "madenleri kurutmakta büyük ölçüde faydalı ve avantajlı… suyu yükseltmek için kullanılan yeni bir buluşun" patentini aldı.

Buhar gücünün temel biçimleri MÖ 1. yüzyıldan itibaren bilinmekteydi. Ancak bunlar çalışan makinelere hiçbir zaman uygulanmamıştı. Savery'nin buharlı makinesi şiddetli patlamalara açık, suyu 10 metreden daha fazla yükseltemeyen, madenlerde tehlikeli de olsa yeraltına yerleştirilmesi gereken basit bir yapıdaydı. Savey'le birlikte çalışan Thomas Newcomen'in (1664-1729) 1721'de atmosferik motoru bulmasıyla makinenin işe yarar ticari kullanımı mümkün oldu.

Yine de buharın, sanayileşmenin itici gücü olarak gerçek potansiyeli İskoç James Watt (1736-1819) tarafından İngiliz iş insanı Matthew Boullon'un desteğiyle ayrı bir yoğunlaştırıcının bulunmasına kadar ortaya çıkmadı.

Büyük Kuzey Savaşı ve "The Swedish Meteor" XII. Karl, Avrupa'da Yüksek Barok müzik

Çocuksuz İspanya Kralı II. Carlos'un 1700'de ölümü Fransa Kralı Louis'nin torunu Anjou Dükü Philippe'i veliaht olarak tayin etmesi nedeniyle büyük bir bunalıma sebep oldu. Carlos, İspanya İmparatorluğunu bir Bourbon tarafından yönetildiği taktirde Fransız gücünün ayakta tutacağını ümit etmişti. Louis aile itibarını ve Fransa'nın etkisini muazzam ölçüde artıracak bu düzenlemeyi kabul etti, ancak taht verasetine ve Fransız gücünün büyümesine muhalefet hızla büyüdü.

15 yaşındaki XII. Karl'ın (1682-1718) 1697'de İsveç tahtına çıkması İsveç'in Baltıklar'daki rakipleri Danimarka, Saksonya, Polonya ve Rusya'nın İsveç'in üstünlüğünü sona erdirme çalışmaları için bir işaret verdi. Gerçekten de bunun ardından 1700-21 yıllarında çıkan Büyük Kuzey Savaşında "İsveç Meteoru" Kral dahi bir general olduğunu ortaya koydu.

Ağustos 1700'den itibaren dört ay içinde birbiri ardında Danimarkalıları yendi ve ordusundan dört kat daha büyük Rusya ordusunu Baltık'ın karşı kıyısında Narva'da bütünüyle yok etti. Ertesi yıl temmuz aynı şekilde Polonya-Saksonya birleşik kuvvetlerini Polonya'da ezici bir yenilgiye uğrattı. İsveç, bölgesinde hiçbir zaman bu kadar büyük bir hakimiyet kurmamış, aleyhine faktörler ne olursa olsun Karl'ın yürüttüğü cesur savaşlar kendisinde bekleneni vermişti.

Avrupa kültüründe 1700'lerden itibaren başlıca bir gelişme biçimlenmeye başladı; bu, kısmen saraylı, kısmen kilise temelli Yüksek Barok olarak bilinen bir müzik geleneğiydi. Özellikle İtalya'daki geç Rönesans müziğinden evrilerek yeni çok sesli tonlama ve enstrümantal zorluk düzeyine doğru gelişti. Yeni ve daha gelişkin müzik biçimleri olan konçerto, füg, oratoryo, prelüt, kantata ve operayla karakterini buldu.

Bu müziğin yapılmasını mümkün hale getiren mevcut müzik aletlerinin yeni biçimleriydi; org, arp ve her şeyden öte keman. Bu yeni gelenek Johann Sebastian Bach (1685-1750) ve George Handel (1685-1759) gibi dahi bestecilerin eserleriyle gelişti; saraylı ve özel kişilerin bu bestecileri himayesiyle devam etti.

Jethro Tull'un tohum ekme aleti, 47 Ronin İsyanı, İspanya Taht Veraseti Savaşları

Tarımda devrim 1701'de İngiliz tarımcısı Jethro Tull'in atla çekilen tohum ekme aletini yapmasıyla başladı. Büyük ölçüde zaman ve emek tasarrufu sağlayan alet çok sayıda tohumu düzgün hatlar halinde ekti. Hemen yaygın olarak kullanılmasa da, büyük toprak sahiplerinin zaman için benimsediği makine günümüz verimli tarımının temellerini attı.

Dokuz Yıl Savaşı henüz bitmişken Avrupa devletleri başka bir uzun ve masraflı savaşa girdiler. Anjou Dükü Philippe'in şaşırtıcı şekilde İspanya Kralı V. Felipe olarak seçilmesi Avrupa güç dengesini sarstı ve XIV. Louis bir Fransız-İspanyol askeri ittifakının yaratacağı korkuları gidermek için hiçbir gayret göstermedi. Philippe'in ülkelerindeki askeri görevleri üstlendi, İspanyol Felemenk'ini İngiliz ve Hollandalılardan korumak üzere gönderdi.

Fransa'nın Avrupa statüsüne artan bir güven duyan Louis sürgündeki II. James'in (1633-1701) oğlu III. James'i İngiltere kralı olarak tanıdı. İngiltere ve Hollanda Cumhuriyetinin İspanya tahtına Avusturya hak iddiasını -adayları Arşidük Charles'ın şahsında desteklemeleriyle- Fransa'ya karşı silahlı muhalefet kesinleşti. 1701'de başlayan İspanya Taht Veraseti Savaşları Büyük İttifakın Fransız ve İspanyol tahtlarının birleşmesine karşı çıkışına tanık oldu. Savaş 1713-14'e kadar sürecek ve kıtanın ve dünyanın haritasını yeniden çizecekti.

Ronin olarak bilinen serbest Samuray savaşçıları 14. ve 15. yüzyıllardaki iç savaşlar zamanında ortaya çıktı. 1651'de isyana kalkıştılar ve 18. yüzyıla kadar ayrılık yaratmayı sürdürdüler. Saygı duyulan bir bey olan Asano Nugatory 1701'de kendisine hakaret eden bir görevliye saldırıda bulunduktan sonra intihar etmeye zorlandı. Bunun karşılığında samuraylardan 47 tanesi ronin oldu ve görevliyi öldürdüler. Konfüçyüsçülüğün bir bey'in öcünün alınmasının şerefli bir iş olduğunu öğretmesi nedeniyle normalde ölümle cezalandırılması gereken su suçu işleyenlerin intihar etmelerine izin verildi.

Prusya Krallığı -Alman devletinin öncülü- Prusya Dükü ve Brandenburg Elektörü I. Frederick'in Königsberg Şatosunda "Prusya'nın ilk kralı" olarak taç giymesiyle 1701 yılında ilan edildi.

Kronolojik özet

  • 11 Eylül 1697 / Osmanlılar Zenta Savaşında yenildi
  • 1697 / Polonya soyluları Saksonya Kralı Güçlü Augustus'u Polonya kralı olarak seçti
  • 1697 / Çar Büyük Petro Batı Avrupa'da seyahate çıkar
  • 1697 / Rusya Sibirya'da Kamçatka'nın fethine başlar
  • 20 Eylül 1697 / Ryswick Antlaşması Dokuz Yıl Savaşını sona erdirir
  • 1698 / Ummanlılar Mombasa'yı ele geçirir
  • 1698 / Londra Borsası kurulur
  • 2 Haziran 1698 / Thomas Savary ilk buhar motorunun patentini alır
  • 1698 / Isaac Newton sesin hızını hesaplar
  • Ağustos 1698 / Streltsy başkaldırısı Rusya'da bastırılır
  • 26 Ocak 1699 / Karlofça Antlaşması Avusturya-Osmanlı savaşını sonlandırır
  • 13 Nisan 1699 / Guru Gobind Singh Sih askeri tarikatı Halsa'yı oluşturur
  • 1699 / William Dampier Yeni Gine'yi keşfeder
  • 1699 / Ummanlılar Zanzibar'ı ele geçirir
  • 1699 / Babürlüler Pencap'ta Sihleri baskı altına alır; Babürlülerin gücü zirvesine ulaşır
  • 26 Ocak 1700 / Kuzey Amerika'da Cascadia depremi
  • 12 Şubat 1700 / Büyük Kuzey Savaşı başlar
  • 1700 / Doğu Afrika, Buganda'da Bantu Krallığı'nın yükselişi
  • 12 Mayıs 1700 / İngiliz şairi John Dryden ölür (d. 1631)
  • 1 Kasım 1700 / İspanya Kralı II. Carlos'un ölümü (d. 1661) V. Felipe tahta çıkar
  • 1700 / Rus-Osmanlı Savaşı iki yılın ardından sona erer
  • 1700 / Vietnamlılar tüm Çinhindi Yarımadasının denetimini ele geçirir
  • 20 Kasım 1700 / İsveç, Rusya'yı Narva Muharebesinde Estonya'da mağlup eder
  • 14 Ocak 1701 / Japon savaş beyi Tokugawa Nitsukini ölür (d. 1628)
  • Mart 1701 / İspanya Taht Veraset Savaşı başlar (1713-14'e kadar)
  • 1701 / Batı Afrika'da Ashanti Krallığının istikrara kavuşması
  • 23 Mayıs 1701 / İskoç korsanı Kaptan William Kidd infaz edilir (d. 1645)
  • 24 Haziran 1701 / Düzenleme Yasası Katolikleri Britanya monarşisinin dışında bırakır
  • 24 Haziran 1701 / Detroit Fransız ticaret istasyonu olarak kurulur
  • 1701 / Jethro Tull tohum ekme makinesini icat eder
  • 8 Mart 1702 / İngiltere Kralı III. William ölür (d. 1650)
  • 1702 / Fransız Protestan Camisard topluluğu Nantes Fermanının feshedilmesine karşı ayaklanma başlatır
  • 1702 / Danimarka Kralı IV. Frederick serfliği kaldırır
  • 1702 / Günlük ilk İngiliz gazetesi The Daily Courant basılır
  • 1702 / İsveç Polonya'yı Kliszow Muharebesinde mağlup eder
  • 1702 / Kraliçe Anne'in savaşı Fransa ve İngiltere'ye ait Kuzey Amerika kolonilerinde başlar
  • Ekim 1702 / John Churchill komutasındaki İngiliz-Hollanda ordusu Liege şehrini ele geçirir
  • 23 Ekim 1702 / İngiliz-Hollanda filosu Vigo Muharebesinde Fransız-İspanyol filosunu ortadan kaldırır
  • 30 Ocak 1703 / Japonya'da 47 Ronin intikamı
  • 26 Mayıs 1703 / Portekiz Fransa'ya karşı kurulan Büyük İttifaka katılır
  • 27 Mayıs 1703 / Rusya'nın yeni başkenti St. Petersburg'un kuruluşu
  • 1703 / İngiliz Kuzey Amerika kolonisi Delaware kurulur
  • 23 Ağustos 1703 / Osmanlı sultanı III. Mustafa tahttan indirilir
  • Kasım 1703 / Büyük Fırtına Güney Britanya'da 8000 kişinin ölümüne yol açar
  • 1703 / II. Francis Rakoczi idaresindeki Macarlar Habsburglara karşı ayaklanır