Dünya tarihi /1718–1724/ Dörtlü İttifak, Nystad Antlaşması, Paskalya Adasının keşfi, Code Noir (Siyahi Yasası)

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin sekseninci bölümü

Utrecht Antlaşması (bkz. 1713) Sardinya ve Sicilya'yı Savoy'a bırakmış, ancak antlaşma bu adaları zapt etmek için 1717'de gemileriyle giden İspanya Kralı V. Felipe (1683-1746) tarafından göz ardı edilmiştir. Avusturya'nın 2 Ağustos 1718'de katılımıyla Dörtlü İttifaka dönüşen Britanya, Fransa ve Hollanda Cumhuriyetinin kurduğu (bkz. 1717) Üçlü İttifak İspanya'ya karşı cephe aldı. Kutsal Roma İmparatoru VI. Charles'ın (1685-1740) hükümdarlığındaki Avusturya 21 Temmuz'da Pasarovitz Antlaşmasını imzalayarak Avusturya-Osmanlı Savaşını (1716-18) sona erdirmiştir. Antlaşma Charles'ın kuvvetlerini dikkati İspanya'ya çevirmek üzere serbest bıraktı ve Dörtlü İttifak Savaşı 17 Aralık 1718'de ilan edildi.

Üçlü İttifak daha önce Felipe'nin işgal kuvvetlerinin çekilmesi için bir ültimatom göndermişti. Sir George Byng komutasındaki İngiliz filosu -ültimatomdan habersiz- İspanyol işgal filosuyla Cape Passaro Muharebesinde 11 Ağustos 1718'de çarpıştı. Büyük İspanyol savaş gemileri ele geçirilirken daha küçük gemiler kaçabildi. Yılın ilerleyen döneminde bir Avusturya ordusu İspanyol garnizonunu çıkartmak için Messina'ya indi, ancak 15 Ekim'de birinci Milazzo Muharebesinde yenildi.

Savoy'un da katıldığı Dörtlü İttifakın İspanya'yı dizginleme girişimleri 1719'da devam etti. Fransa Bask Ülkesi'ni, ardından Katalonya'yı işgal etti, ancak hastalık nedeniyle kuvvetlerini geri çekti. Avusturyalılar Sicilya'ya karşı saldırıya geçti ve erzakları İngiliz filosu tarafından engellenen İspanyol işgalciler sonunda teslim oldu. Deniz saldırısına karşı İspanya'nın savunmasızlığının başka bir örneğiyse İngilizler Vigo Limanını ekim ayında ele geçirdi.

Honduras'ta ticaret, Hague Antlaşması, Zunghar Moğolları ve Çin'in Tibet savaşı

Tam bağımsızlığını 1981'de kazanmadan önce Orta Amerika'daki tek İngiliz sömürgesi olan Honduras İngiliz buccaneers (korsanları) tarafından Yucatan Yarımadasının doğu kıyılarında kuruldu. Sömürge 18. yüzyıl sonunda bölgenin tekstil ve kağıt için kullanılan önemli bir boyayı sağlayan bakkam ağacı (Haematoxylum campechianum) kaynaklarını işletmeye başlamıştı. 1720'de Sivrisinek Sahili adı verilen bu bölgeye Belize Nehrinden tomruk taşımasını genişletmek üzere -birçoğu Jamaika'dan ve diğerleri doğrudan Afrika'dan- köleler getirildi.

Dörtlü İttifak Savaşı Hague Antlaşmasının imzalanmasıyla 1720'de sona erdi. Felipe sırasıyla Avusturya ve Savoy dükalığının hükümranlığı altına giren Sicilya ve Sardinya'ya yönelik haklarından vazgeçti ve dük Sardinya kralı ünvanını aldı. Kuzey Amerika'da Fransızlar ticaret imtiyazları karşılığında Florida'da Pensacola'yı Kuzey İspanya'da işgal ettikleri bölgelerle birlikte Kral V. Felipe'ye iade etti. Antlaşma ayrıca Teksas'ın İspanya mülkü olduğunu teyit etti.

Bu sırada Batı Hindistan'ın Maharashtra bölgesinde yaşayan bir alt etnik grup olan Maratha 1674'te tekrar kurduğu imparatorluğu büyük ölçüde genişletmeye başladı. 1720'de başlayan genişlemeyi ortaya çıkaran unsur, Balaji Vishwanath'ın (d. 1680) 1719'da ölmesi ve yerine o esnada 20 yaşında olmasına rağmen karizmatik ve dinamik bir lider olan oğlu Bajirao'nun (1700-40) geçmesiydi. Merkezi Delhi'de bulunan Babürlü İmparatorluğunun çevresindeki devletler üzerindeki kontrolünün zayıflığını anlayan Bajirao'nun ordusu Hindistan'a girdi. Başarılı geçen savaş Bajirao'ya ülkesinde büyük itibar kazandırdı. Bu durum Babürlü yetkilileriyle barış müzakerelerinde ona yardımcı oldu. Bajirao başkentini Satara'da Pune'ye taşıdığı 1728'de genişlemeyi sürdürdü.

Kuzeybatıda ise Zunghar Moğolları Tibet'i ele geçirmişlerdi (bkz. 1717). Qing ve Tibet güçleri 1720'de Zungharları Tibet'ten çıkarttı. Zungharlar sahtekar olduklarını öne sürdükleri altında Dalai Lama'yı öldürmüşlerdi. Qing güçleri beraberlerinde yedinci Dalai Lama olarak Kelzang Gyatso'yu getirdiler. Tibet Qing Çin'inin himayesi altında haraç ödeyen bir devlet oldu ve Tibet'in Kham bölgesi Çin'in Sichuan bölgesine dahil edildi. Ancak Qing imparatoruna bağlı olarak Tibet'te kimin yönetici olacağı konusu izleyen yıllarda Çinlilerin sert baskılarına yol açtı.

Nystad Antlaşması, Damgan Muharebesi, Paskalya Adasının keşfi

İsveç ve Rusya arasındaki Büyük Kuzey Savaşı Nystad Antlaşmasının akdedilmesiyle sonuçlandırıldı. Rusya 1717'de İsveç'in doğu kıyılarındaki şehirlere saldırarak İsveç'in doğu kıyılarındaki şehirlere saldırarak İsveç'in Baltık Denizi'ndeki üstünlüğüne meydan okumuştu. Ardından İngiliz ve İsveçlilerin 1719 yılındaki ittifakı İsveçlilere saldırıların sürmesini durdurarak bir İngiliz donanma koruması sağladı. Nystad Antlaşması Finlandiya'yı İsveç'e geri vermesine rağmen İsveç'in Estonya ve diğer yerlerdeki eski Baltık toprakları Rusya'ya geçti.

İsveç anlaşmanın hükümleriyle geri dönülmez şekilde küçülürken, Rusya Doğu Avrupa'yı hükmü altına aldı.

Hollanda keşif seyahatlerinin en bilinen anlarından birinde Jakob Roggeveen (1659-1729) diğerleri arasında daha önce kısmen İspanyol Juan Fernandez ve Hollandalı Abel Tasman'ın haritasını çıkardığı Terra Australis'i bulmak için yola çıktı. Hollanda Doğu Hindistan Şirketinin eski bir mensubu, şimdi ise Batı Hint muhatabı tarafından masrafları karşılanan Roggeveen ve üç gemisi Falkland Adaları, Şili ve Juan Fernandez Adalarına seyahat etti. Ertesi yıl Güney Pasifik Okyanusunu geçerken üç gemi Paskalya bayramının Pazar gününde Easter (Paskalya) Adasını (günümüzde Papa Nui) rastlantıyla buldu. Roggeveen ülkesinde dönmeden önce Sosyete Adalarıyla Samoa'yı keşfetti.

Gerileme içindeki Safevi hanedanı doğuda bağımsız Afganlar tarafından tahttan indirildi. Mirwais Han Hotak'ın oğlu (bkz. 1709) Mahmud Hotaki bir orduyla Safevi başkenti İsfahan'a geldi, şehri yağmaladı ve kendisini İran şahı ilan etti. Afganlar 1729'da Moğolların soyundan gelen Afşar İranlıları tarafından Damgan Muharebesinde yenilmeleri üzerine Kandahar'a dönmeye mecbur kaldılar.

Batı Afrika'da köle ticareti, Code Noir (Siyahi Yasası), Babürlüler dağılıyor

Avrupalıların yeni kolonilerine göndermek üzere Batı Afrika'dan köle edinmekteki başarısı bazı kabilelerin istekli işbirliğine dayandı. Günümüzde Benin Cumhuriyeti olan Dahomey'de Kral Agadja bir köleleştirme ve insan kurban edilmesi kültürünün başındaydı. Komşu ülke Allada'yı 1723'te ele geçirmesi satmak üzere rehine ele geçirmek için hazır bir kaynak sağladı ve 1724'te Dahomey Avrupa'nın başta gelen köle kaynağı oldu.

Fransa Kralı XIV. Louis'nin köleliğin şartlarına ilişkin kapsamlı yasal düzenlemesi Code Noir (Siyahi Yasası) Fransa'nın Kuzey Amerika'daki Louisana topraklarında 1724 yılında yürürlüğe girdi. Yasanın kölelere efendilerine karşı kısmen koruma sağlaması için düşünüldü -örneğin tüm kölelere yiyecek ve giyecek verilmeliydi- ancak aynı zamanda acımasız cezaları da meşrulaştırdı: Kaçan köleler damgalanacak, kulakları kesilecek ve ikinci bir suçtan sonra topuk tendonları kesilerek sakat bırakılacak.

Ayrıca 1724 dağılan Babürlü İmparatorluğunun Saadat Ali Han (y. 1680-1739) hükümdarlığında Hint Devleti Oudh'un bağımsızlığını kazanmasına tanıklık etti. Kurduğu Babürlü Avad hanedanı İngilizler tarafından 19. yüzyıl başlarında zapt edilene kadar Saadat Ali Han hükümranlığını sürdürdü.

Kronolojik özet

  • 17 Mayıs 1718 / Fransızlar Louisiana'da New Orleans şehrini kurar
  • 21 Temmuz 1718 / Pasarofça Antlaşması imzalanır
  • 2 Ağustos 1718 / Üçlü İttifak Avusturya'nın katılımıyla Dörtlü İttifak'a dönüşür
  • 11 Ağustos 1718 / Britanyalılar İspanya'yı Cape Passaro Muharebesinde yener
  • 30 Kasım 1718 / İsveç Kralı XII. Karl ölür (d. 1682)
  • 17 Aralık 1718 / Dörtlü İttifak İspanya'ya savaş ilan eder
  • Nisan 1719 / Fransa Bask Ülkesini işgal eder
  • 25 Nisan 1719 / İngiliz yazar Daniel Defoe (y. 1659-1731) Robinson Crusoe adlı kitabını yayımlar
  • Mayıs 1719 / Fransızlar Florida'da Pensacola'yı ele geçirir
  • Ekim 1719 / Britanyalılar İspanyol limanı Vigo'yu zapt eder
  • 11 Şubat 1720 / Prusya ve İsveç Stockholm Antlaşmasıyla barışı tesis eder
  • 17 Şubat 1720 / Dörtlü İttifak Hague Antlaşmasıyla sona erer
  • 1720 / Köleler ağaç kesiminde çalıştırılmak üzere Honduras'a gönderildi
  • 17 Nisan 1720 / Bajirao Peşya olarak (başbakan) Maratha İmparatorluğunda babasının yerini alır
  • Eylül 1720 / "Güney Denizi Balonu / South Sea Bubble" (İngiliz borsasının çökmesi)
  • 1720 / Amerikalı Tuscarora yerlileri Kuzey Carolina'nın Avrupalı yerleşimcilerini kaçırır
  • 1720 / Qing güçleri Zungar Moğollarını Tibet'ten çıkartır
  • 1721 / Alman besteci Johann Sebastian Bach (1685-1750) Brandenburg Konçertolarını besteler
  • 4 Nisan 1721 / Robert Walpole Britanya'nın ilk başbakanı olur
  • 1 Ağustos 1721 / Jakob Roggeveen Terra Avustralis'i keşfedeceği seyahatine çıkar
  • 10 Eylül 1721 / Nystadt Antlaşması Büyük Kuzey Savaşını sona erdirir
  • 2 Kasım 1721 / Deli Petro tüm Rusyaların imparatoru ilan edilir
  • 8 Mart 1722 / Afganlar Gülnabad Muharebesinde İranlıları bozguna uğratır ve İran İmparatorluğunun denetimini ele geçirir
  • 5 Nisan 1722 / Jakob Roggeveen Paskalya Adasını bulur
  • Haziran 1722 / Jakob Roggeveen karaya çıkmamasına rağmen Samoa'yı ilk gören kişi olur
  • 23 Ekim 1722 / Mahmud Hotaki İran şahı olarak tanınır
  • 20 Aralık 1722 / Çin'de en uzun süre hüküm süren Qing İmparatoru Kangxi (d. 1654) ölür
  • 1723 / Rus Çarı Deli Petro maiyetindeki kölelere serf statüsü verir
  • 1 Eylül 1723 / St. Petersburg Antlaşması İran'ı Rusya'ya toprak vermek zorunda bırakır
  • 14 Ocak 1724 / İspanya Kralı V. Felipe tahttan feragat eder
  • 22 Nisan 1724 / Alman filozof Immanuel Kant doğar (ö. 1804)
  • 1724 / Asaf Jah, Haydarabad'ı Babürlü denetiminden çıkartır ve kendisini Haydarabad Nizamı ilan eder
  • 1724 / Çin Papa XI. Clemens'in eleştirilerine karşılık olarak yabancı misyonerleri ülkeden çıkartır