Dünya tarihi /1732–1737/ Prusya'da zorunlu askerlik, Japonya'da kıtlık, Safevilerin çöküşü, Polonya Veraset Savaşı, Avrupa'da şeker ticareti

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin seksen ikinci bölümü

Güçlü ve bağımsız bir devlet yaratmayı saplantı haline getiren Prusya'nın "Asker Kral"ı I. Friedrich Wilhelm (1713-40) zorunlu askeri hizmeti getirdi; her genç erkek orduda her yıl üç ay geçirmek zorunda olacaktı. Bu yolla Prusya ordusu nüfus bakımından 12. büyük devlet olmakla beraber 60.000 askerle Avrupa'nın dördüncü büyük ordusu haline geldi.

Amerika'da Georgia devleti İngiltere tarafından Atlantik kıyılarında kurulan on üç koloninin sonuncusu olarak 1732'de kuruldu. İngiltere kralı II. George'un adı verilen yeni devletin güneydeki İngiliz mevcudiyetini güçlendirmesi hedeflendi. İlk yerleşimciler 1733'te varmaya başladı ve aralarında borçlu hapishanelerden salınan birçok kişi vardı.

1733'te ayrıca Bering Boğazına adını veren (bkz. 1728) Danimarkalı denizci Vitus Bering (1681-1741) Büyük Kuzey Keşif Araştırmasını başlattı. Rusya İmparatoriçesi Anna (1693-1740) 3000 kişinin dahil olduğu üç değişik grupla geniş bir keşif seyahatine izin vermişti: Bir grup Kuzey Sibirya'nın haritasını çıkartacaktı, ikinci grup Japonya'nın kuzeyini araştıracak ve Bering'in grubu boğazın ötesinde ne olduğunu tespit edecekti. Bering'in Alaska anakarasındaki Elias Dağını ilk defa görmesi aralık ayındaki ölümünden kısa bir süre önce Haziran 1741'de oldu. Aynı ay ikinci gemisi Alaska'da Galler Prensi Adasına mürettebat çıkardı.

Bu esnada Japonya'da Kyoho döneminde (Temmuz 1716'dan Nisan 1736'ya kadar) kıtlık yaşandı. Çekirge sürüleri 1732'de iç denizin etrafındaki tarım topluluklarının ürünlerine, özellikle pirince saldırdı. Şiddetli yağmurlar da ardından kış bitkileri buğday ve çavdarı imha etti ve böcekler ertesi yılın pirinç ürününü sıfıra indirdi. En kötü etkilenen bölge yaklaşık 15.000 kişinin öldüğü Kyushu Adasıydı. Edo (günümüzde Tokyo) ve Osaka gibi şehirlerde pirinç fiyatları yeni kat arttı ve 1733'te pirinç dükkanları yiyecek isyanları sırasında yağmalandı.

Viyana Antlaşması, İngiltere'de radikal hümanizm, Polonya Veraset Savaşı

Polonya Kralı II. Augustus 1733'te öldü. Stanislaw Leszczynski 12.000 Polonya soylusunun Sejm seçimlerinde verdikleri oyla kral seçildi. Ancak III. Augustus için oy kullanan 3000 kişi Rusya ve Avusturya'nın desteğinden faydalanarak Augustus'u 1734 yılında krallığa getirdi. İç savaş olarak başlayan çatışma Bourbonların (Fransa ve İspanya), Habsburglar (Avusturya), Prusya, Saksonya ve Rusya'nın İspanya Veraset Savaşlarından (bkz. 1701) sonra yitirdikleri toprakları geri almak için Polonya dışında savaşa tutuşmalarıyla Polonya Veraset Savaşına (1733-38) dönüştü. Stanislaw ancak 1728'de Viyana Antlaşmasıyla taht üzerindeki yasal haklarından vazgeçti.

İngiliz kültürü bu dönemde insan kimliği, ahlak ve bilginin Tanrı inancına dayalı olmaması gerektiği kanaati anlamına gelen radikal hümanizm hakimiyetine girmeye başladı. Alexander Pope (1688-1744) An Essay on Man (İnsan Üzerine Bir Deneme) isimli şiirini (1734) yazdı. "Sen kendini bil, bırak tanrıyı incelemeyi; Kendindir kendinin asıl bileceği.". Seküler hümanizm insanlığı tasvirlerine keskin sosyal eleştiri ve yergi getiren William Hogart (1697-1764) gibi sanatçılarla sanat da sıçradı.

Başka bir İngiliz gelişmesi 1733'te John Kay tarafından geliştirilen uçan mekik tezgahının patentinin alınmasıydı. Tezgahın tekerlekli, iplik taşıyan mekiği kumaşların yapım hızını büyük ölçüde artırdı. Kay'ın yeni tezgahı nedeniyle geçim imkanlarını tehdit ettiği dokumacılar tezgahının yasaklanması için girişimde bulundu. Ancak başarılı olamadılar ve Kay'in buluşu yaygın kabul gördü.

Charles Marie de La Condamine ve Avrupa'da kauçuk, Avrupa'da şeker ticareti

Fransız kaşif, bilim insanı ve matematikçi Charles Marie de La Condamine 1735'te Peru'da bir keşif seyahatine katıldı. Arkadaşlarıyla anlaşmazlığa düştükten sonra yalnız başına Ekvator'daki Quito şehrine doğru yol aldı ve buradan Amazon üzerinde Cayanne'e giderek nehri ilk defa planlı şekilde keşfetti. 1744'te Paris'e döndüğünde seyahat günlüklerini ve keşiflerini 1751'de yayımladı. La Condamine Ekvator'da ilk defa kauçukla karşılaşan -Mayalar yüzyıllardır esnek kauçuk yapmaktaydı- Avrupalı oldu ve 1736'da Paris'e işlenmiş kauçuk tabakaları göndererek bu ürünü tanıttı.

18. yüzyıl başlarında Portekiz, İspanyol, İngiliz, Fransız ve Hollandalılar Brezilya ve Karayiplerdeki şeker plantasyonlarını kölelerle işletmekteydiler: Fransız Doğu Hindistan Şirketi 1735'te Île-de-France ve Bourbon (günümüzde Mauritius ve Reunion) adalarında plantasyonlar kurmaya başladı. Kısa süre içinde Mauritius'un kuzeyinde Ville Bague'de ilk şeker fabrikası kurulacaktı.

Kuzey Amerika'da genişleyen İngiliz kolonilerinin baskısı Fransızlar kalıcı bir yerleşim kurarak Indiana'daki hak iddialarını güçlendirmeye zorladı.

1732'de günümüzde Vincennes şehrinin olduğu yere bir ticaret kalesi kurulmuş, ancak 1735'te tüccarlara bir tarım işçileri dalgası katılmıştı. Vincennes kısa süre içinde büyüyerek Indiana'daki yalnız en önde gelen ticaret istasyonu değil, aynı zamanda Fransa'nın bölgedeki başat kültür merkezi haline geldi.

Safevilerin çöküşü, Rus-Osmanlı Savaşı (1735-39), Carl Linnaeus ve biyolojik sınıflandırma

1736 yılı İran'da Safevi hükümdarlığının sonunu teşkil etti. İran askeri liderlerinden Nadir Şah (1698-1747) hizmet ettiği Safevilerden daha güçlü hale gelmişti (II. Tahmasp'a 1732'ye kadar, Tahmasp'ın küçük oğlu III. Abbas'a). Nadir, şah olmak istediğinde itiraz eden pek kimse olmadı. 1736'da taç giydi. Nadir İran'ın Güney Afganistan'ı işgal ederek İran eski Afgan efendilerine karşı harekete geçti. Tahmasp ve Abbas'ın 1740'ta öldürülmeleriyle Safevi hanedanı tükendi.

Rus-Osmanlı Savaşı (1735-39) hiçbir antlaşmanın Polonya Veraset Savaşını kolaylıkla sona erdiremeyeceğini oraya koydu. Ayrıca 1737'de Rusya, Avusturya'nın 1737'de katılımıyla Kırım'ı ele geçirerek ve Karadeniz'e erişim sağlamak, bununla eş zamanlı olarak da Kırım Tatarlarının akınlarının önüne geçmek niyetindeydi. Bir Rus ordusu Kırım'ın bir bölümünü 1736'da zapt etti, ancak hastalık nedeniyle geri çekilmek zorunda kaldı. Diğer bir ordu Romanya'daki Azov'u Osmanlılardan aldı ve Moldova'daki Yaş (İaşi) üzerine yürüdü. Rusların Kırım'da 1737 yılındaki ilave kazançları ikmal yetersizliği nedeniyle kaybedildi.

Hindistan'daki Maratha İmparatorluğu (bkz. 1728) Babürlü İmparatorluğu karşısında kuzeye doğru en büyük genişlemesini gerçekleştirmekteydi. Peshwa (başbakan) I. Bajirao bu genişlemenin fikir babalığını yapmakla birlikte onun kadar güçlü olan Serdar adı verilen Maratha kabile şefleri de –aralarında Baroda'da Gaekwadlar, Gwalidor'da Shindler ve İndor'da Holkarlar vardı– ele geçirilen topraklarda kendi krallıklarını kurdular.

İsveçli taksomonist ve botanikçi Carl Linnaeus (1707-78) Genera Plantarum adlı eserini yayımladı ve bunu daha sonra Specius Plantarum (1735) isimli eserleriyle tamamladı. Daha önce yayımlamış olduğu Systema Naturae (1735) isimli kitabıyla birlikte bu kitaplar bugün hala kullanılan biyolojik sınırlandırma sisteminin temellerini attı.

Kronolojik özet

  • 22 Şubat 1732 / İlk ABD Başkanı George Washington doğar (ö. 1799)
  • 1732 / Prusya Kralı I. Wilhelm Friedrich muvazzaf askeri eğitimi sistemini tesis eder
  • 1732 / Çekirgeler Japonya'da mahsulü yok eder ve Kyoho kıtlığı başlar
  • 9 Haziran 1732 / Britanya Kralı II. George Georgia devletinin kurulması için berat verir
  • 27 Aralık 1732 / Rusya İmparatoriçesi Anna, Büyük Kuzey Resif Araştırmasına ilişkin son fermanını çıkarır
  • 1732-33 / İngiliz sanatçı William Hogarth A Rake's Progress adlı sekiz parçadan oluşan tablo serisini tamamlar
  • 1 Şubat 1733 / Polonya Kralı II. Augustus ölür (d. 1670)
  • 12 Şubat 1733 / İlk İngiliz yerleşimciler Georgia'da Savannah'ya varır
  • 29 Mayıs 1733 / Kanadalılar yerlileri köle olarak bulundurma ve satma hakkını alır
  • Temmuz 1733 / İngiliz buluşçu John Kay uçan mekik tezgahını üretmeye başlar
  • 12 Eylül 1733 / Stanislaw Leszczynski (1677-1766) Polonya kralı (ihtilaflı olarak) seçilir
  • 10 Ekim 1733 / Fransa Polonya Veraset Savaşlarında Avusturya'ya savaş ilan eder
  • 1733 / Japonya, Edo ve Osaka'da Yiyecek İsyanları
  • 30 Haziran 1734 / Stanislaw tahttan indirilir ve III. Augustus Polonya kralı olur
  • 1735 / Carl Linnaeus Systema Naturae'nin ilk baskısını yayımlar
  • Nisan 1735 / Fransız kaşif la Condamine Peru'ya keşif seyahatine çıkar
  • 1735 / Hindistan'da Wabash Nehrinde Vincennes şehri kurulur
  • 3 Ekim 1735 / Polonya Veraset Savaşında Ön Antlaşma çarpışmaları durdurur
  • 8 Ekim 1735 / Qianlong Çin'in Qing imparatoru olarak Yongzheng'in yerine geçer
  • 8 Mart 1735 / Afşar hanedanının kurucusu Nadir Şah İran Şahı olarak tahta çıkar
  • 19 Haziran 1736 / Rus ordusu Romanya'nın Azov şehrini Osmanlılardan alır
  • 1736 / La Condamine işlenmiş kauçuğun ilk örneklerini Avrupa'ya gönderir
  • 30 Haziran 1737 / Rus ordusu Osmanlıların Romanya'daki Ochakov Kalesini yerle bir etti
  • Temmuz 1737 / Avusturya Osmanlılara karşı savaşında Rusya'nın yanında yer alır, ancak bir dizi yenilgiye uğrar
  • Temmuz 1737 / Rus ordusu Kırım hanının ordusunu yenilgiye uğratır; ancak teçhizat yetersizliğinden ötürü geri çekilir
  • 1737 / Carl Linnaeus, Genera Plantarum'un ilk baskını yayımlar