Dünya tarihi /1744–1749/ Prestonpans Savaşı, Aix-la-Chapelle Antlaşması, Nadir Şah'ın öldürülmesi, Güney Amerika'da platinyum

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin seksen dördüncü bölümü

Doğu Afrika limanı Mombasa 18. yüzyılda altın, fildişi ve köle ticareti maksadıyla kullanıldı. Mombasa 1729'da bir yerli isyanına kadar 200 yıl Portekizlilerin denetiminde kaldı. Umman Arapları kenti hakimiyetine aldı ve 1744'te Umman'da yeni bir hanedanın işbaşına gelmesiyle Mombasa valisi yönetimi üstlendi. 1745'te Ummanlı suikastçılar tarafından öldürülmesine karşın kardeşi Ali ibn Athman (1746-55) bir isyan çıkarttı ve suikastçılar öldürüldü. Ali ibn Athman kendisini Mombasa sultanı ilan ettirterek Umman'dan bağımsızlığını ilan etti.

Bu esnada Prusya'nın Avusturya'yla savaşı devam etti. İkinci Silezya Savaşında (1744-45) Avusturyalılar Silezya'yı geri almaya çalışsalar da Prusyalılar İmparatoriçe Maria Theresa'nın kuvvetlerini 1745'te Hohenfriedberg, Soor ve Kesseldorf Muhaberelerinde yendi. Maria Theresa en sonunda II. Friedrich'in Silezya'daki egemenliğini Dresden Antlaşmasıyla yıl sonunda tanıdı; bunun karşılığında Prusya da eşi Franz'ı kutsal Roma imparatoru olarak kabul etti. Bu durum Fransa'yı Avusturya Veraset Savaşını (1740-48) sürdüren tek ülke olarak bıraktı.

Prestonpans Savaşı, Culloden Muharebesi, İngiliz tarımcı Robert Bakewell

Fransa 1744'te Prens Charles Edward Stuart'ı (1720-88) -tahttan indirilen Kral II. James'in torunu ve Britanya'nın Hannoverlilerce işgal edilen tahtının "Genç Talibi"- desteklemek maksadıyla Britanya'yı işgale teşebbüs etti. Ancak işgal kötü hava şartları nedeniyle sonuçsuz kaldı. "Güzel Prens Charles" olarak tanınan Charles, İskoçya'ya geçti ve İskoç Highland klanlarının şeflerini harekete geçirerek İngiltere'ye yürüdü. İskoçlar Hannover kuvvetlerini Prestonpans Muharebesinde yenerek Derby'e kadar eriştiyse de İngilizlerden veya Fransızlardan yeterli alamaması nedeniyle daha sonra geri çekildi.

İskoçya'ya dönmelerinin ardından askeri başarıları sürmekle birlikte 1746'da Hannover güçleri tarafından Culloden Muharebesinde yenilgiye uğratıldılar. Kaçan ve yaralanan Highlandlilerin avlanıp öldürülmesi Hannover komutanı, Cumberland Dükü William Augustus'a "Culloden Kasabı" olarak kötü bir şöhret kazandırdı. Savaş İkinci Jacobusçu İsyanını sona erdirdi ve Jacobusçuların bir daha Britanya'da iktidara gelme umutlarını ortadan kaldırdı.

Bir İngiliz çiftçisi 1745'te hayvan yetiştiriciliğinde devrime yol açacak seçilmiş hayvanların yetiştirilmesi denemelerine başladı. İstenilen özelliklere sahip hayvanların çiftleştirilmesi ilkesi esasen bilinmekle beraber çiftçi Robert Bakewell tarafından geliştirilen yöntemler önceki yöntemlerden çok daha iyiydi. Çalışmaları Yeni Leicester koyun cinsinin ve Yeni Longhorn inek türünün ortaya çıkmasıyla sonuçlandı ve her iki tür de günümüzde hayvancılıkta geniş ölçüde etkili olmaya devam etmektedir.

Japonya'da Tokugawa geriliyor, Aix-la-Chapelle Antlaşması,

Japonya'da Tokugawa hanedanının iktidar üzerindeki kontrolü giderek zayıflamaktaydı. Tokugawa leshige (1712-61) 1745'te şogun seçildi. Görevden ayrılan şogunun en büyük oğlunun sağlığı bozuk, konuşması tutuk ve hükümet işlerine ilgisi az olmasına rağmen babası kendisinin yerine geçmesini soydan gelen bir hak olarak talep etti. Hükümdarlığına hastalıklar ve kıtlık damgasını vurdu ve tüccar sınıfın gücü arttıkça kötü kararları ve yetkileri aslarına vermesi nedeniyle otoritesi geriledi.

Bu esnada, Fransa hala Avusturya ve müttefikleriyle savaş halindeydi. Genel vali Joseph Francois Dupleix (1697-1763) tarafından talimat verilen bir Fransız gücü 1746'da İngilizlerin elindeki Madras limanını ele geçirdi. Dupleix 1747'de bu hareketini güney Hindistan'da, Madras'a 160 kilometre uzaklıktaki sağlam biçimde tahkim edilmiş St. David Kalesine saldırarak sürürdü, ancak bu defa başarı kazanamadı. Bununla beraber, Fransızlar Madras'ı işgal altında tuttu ve Aix-la-Chapelle Antlaşmasıyla Nova Scotia'daki Louisbourg karşılığında İngilizlere iade etti.

Çin'de Hristiyanlar İmparatoru Qianlong'un hükümdarlığı sırasında 1746'dan 1748'e kadar imparatorluk politikasının gereği olarak yeniden zulüm gördü. Papa XII. Clemens 1715'te Çin'in dini uygulamalarının putperest yönlerini eleştirmiş ve Qianlong imparatoru Çinli Hristiyanların kendisinden çok yabancı güçlere sadakat duyduklarının farkına varmıştı. Bunun sonucunda evanjelizm yasaklandı ve Çinli Hristiyanlar kendilerini saklamaya zorlandı. Misyonerlerin yasalara karşı vaaz verirken yakalandığı her yerde Hristiyanlara zulüm arttı.

Nadir Şah'ın öldürülmesi ve Ahmed Şah Dürrani dönemi

1745'te bir başka bilimsel açılım muhtemelen 18. yüzyılda en önemli gelişme Leiden şişesi vasıtasıyla elektriğin anlaşılmasıydı. Hollandalı bilim insanı Pieter van Musschenbroek tarafından bulunan bu cihaz ilk kondansatör türlerinden biri olarak elektriğin depolanabileceğini gösterdi. Bu bilgiden, başlangıçta bir grup Leiden şişesinin daha kuvvetli bir elektrik yüklemesi üretmesi için birleştirilmesinden ibaret olan pil düşüncesi gelişti.

İran'ın güçlü efendisi, paranoyak hale gelmiş ve acımasızca zalimleşmiş Nadir Şah 1747'de (d. 1688) muhafızları tarafından öldürüldü. Afganistan'ın Kandahar şehrinde bir meclis İran İmparatorluğunun bu durum nedeniyle zayıfladığını takdir ederek, Nadir'in Afgan subaylarından Ahmed Han Abdali'yi (aynı zamanda Ahmed Şah Dürrani olarak da bilinir) modern Afganistan devletinin kurucusu ve başı olarak seçti. Abdali ülkeyi hükümdarlığı altında birleştirerek günümüzde İran, Pakistan ve Hindistan'a ait bazı parçalar da dahil olmak üzere büyük bir imparatorluk geliştirecekti.

Batı Afrika'da Yoruba halkı bugünkü Benin topraklarından Güney Nijerya'yı zapt ederek 1747'de Dahomey Krallığını işgal etti. Krallık köle ticareti ve palmiye yağı gibi ürünlerin ticaretiyle zenginleşmiş ve Oyo Yoruba İmparatorluğuna 1818 yılına kadar devam edecek bir düzenlemeyle haraç vermeye mecbur kalmıştı.

Denizcilerin yaşamlarını iyileştirecek bir gelişme 1747'de meydana geldi. Öncü bir çalışmasıyla Kraliyet Deniz Kuvvetleri cerrahı James Lind uzun yolculukları sırasında alışılmış bir hastalık olan iskorbütün limon yenerek iyileştirilebileceğini kanıtladı. Bunun beraber Deniz Kuvvetleri ancak 1795'te iskorbütü önleme ve iyileştirmek için limon kullanmaya başladı.

Ahmed Şah Dürrani'nin Hindistan seferi, Güney Amerika'da platinyum

Avusturya Veraset Savaşı (bkz. 1740) Aix-la-Chapella Antlaşmasının 1748'de imzalanmasıyla sonuçlandırıldı. Prusya'nın Silezya'yı ele geçirmesi tanındı, Fransa Felemenk'ten çekilmesi karşılığında sömürgelerinden bazılarını geri aldı ve Britanya İspanya'yla Asiento sözleşmesi (bkz. 1713) yenilendi.

Nadir Şah'ın büyük kazanç getiren Delhi yağmalaması (bkz. 1739) ikinci bir saldırıyı teşvik ederek bu defa Ahmed Han Abdali'nin Pencap'a saldırmasına sebep oldu. 12.000 atlıdan oluşan ordusu Manupur Muharebesinde 60.000 kişilik Babürlü ordusuyla karşılaştı. Afganlar 1000 kadar asker barut patlamasından ölene kadar kendilerini savundular, ancak patlama üzerine dağılarak kaçtılar. Güneyde bu esnada ünlü Tipu sultanının (1750-99) babası Haydar Ali'nin (1720-82) yönetimi altında Maisur Krallığı yükselişe geçmişti. Haydar Ali'nin hükümdarlığı altındaki Maisur İmparatorluğu Maratha, Haydarabad ve komşu krallıklardan toprak elde ele geçirdi.

Kuzey Amerika'da Nova Scotia'daki İngiliz mevcudiyetini Halifax'ın 1749'da kurulmasıyla güçlendirildi; bölgenin merkezi yönetimi Annapolis Royal'den bu şehre nakledildi. Tümgeneral Edward Conwallis'in (1713-76) daha önceki antlaşmayı ihlal ederek beraberinde 2500 yerleşimciyle gelmesi Fransızların ve yerli Mi'kmaq halkının İngiliz yerleşimine sürekli saldırılar düzenlediği bir savaşı tetikledi.

Güney Amerika'nın altın ve gümüşüne Avrupa'da uzun zamandan beri kıymet verilmişse de Ulloa'nın (1716-95) 1748 yılındaki bir raporuna kadar Güney Amerika platinyumunun değeri anlaşılmamıştı. Yoğun, aşınmaya karşı dirençli bir madde olan bu metal Kolombiya'nın Cordillera Occidental bölgesiyle merkezi Peru'da çıkartıldı.

Giacobbo Rodriguez Pereire (1715-80) adlı başka bir İspanyol, sağırlar için yeni bir işaret dilinde kullanılacak işaret alfabesinde tek elin yeterli olduğunu öne sürerek, tanıtmak için bir öğrencisini Paris Bilimler Akademisine götürdü.

Kronolojik özet

  • 24 Şubat 1744 / Hortum Britanya'a yaklaşan Fransız işgal filosunu dağıtır
  • 4 Haziran 1745 / Prusya Avusturya'yı Hohenfriedberg Muharebesinde yendi
  • 1745 / İngiliz çiftçi Robert Bakewell hayvan neslinin ıslahı programını başlatır
  • 21 Eylül 1745 / Jacobusçu İskoç Highlandliler Hannoverlileri Prestonpans Muharebesinde mağlup eder
  • 29 Eylül 1745 / Prusya Avusturya'yı Soor Muharebesinde mağlup eder
  • 1745 / Tokugawa Ieshige Japonya'da şogun seçilir
  • Aralık 1745 / Yürüyüşe geçen Jacobusçu Highlandliler İngiltere'de Derby kentine ulaşır
  • 15 Aralık 1745 / Prusya Avusturya'yı Kesseldorf Muharebesinde yenilgiye uğratır
  • 25 Aralık 1745 / Prusya ve Avusturya Dresden Antlaşmasını imzaladı
  • 16 Nisan 1745 / Jacobusçu Highlandliler Culloden Muharebesinde katledildi
  • 7-9 Eylül 1746 / Fransa Hindistan'ın Madras şehrini İngilizlerden alır
  • 1746 / Ali ibn Athman kendisini Mombasa sultanı ilan eder
  • 20 Mayıs 1747 / İngiliz deniz kuvvetleri cerrahı James Lind iskorbütün nedenlerini bulmak için deneylere başlar
  • 1747 / Hollandalı bilim insanı Peter van Musschenbroek Leiden şişesini bulur
  • 1747 / Fransızların Hindistan'daki St. David Kalesine saldırısı başarısız olur
  • 10 Haziran 1747 / Nadir Şah muhafızları tarafından öldürülür (d. 1688)
  • Ekim 1747 / Ahmed Han Abdali resmen Afganistan'ın önderi olur
  • 1747 / Yoruba Batı Afrika'da Dahomey'i işgal etti
  • 1747 / Britanyalı bilim insanı William Watson Leiden şişesini kullanarak elektrik akımını gösterir
  • 11 Mart 1747 / Ahmed Han Abdali Babürlüler tarafından Manupur Muharebesinde mağlup edilir
  • 26 Ağustos 1748 / Pennsylvania Birinci Lutherci Sinodu oluşturuldu
  • 18 Ekim 1748 / Avrupa devletleri Aix-la-Chapelle Antlaşmasını imzalar
  • 27 Nisan 1749 / Alman-Britanyalı besteci George Frederick Handel'in Music for the Royal Fireworks eserinin ilk icrası
  • 21 Haziran 1749 / Edward Cornwallis Nova Scotia'da Halifax şehrini kurdu