Dünya tarihi /1750–1755/ Madrid Antlaşması, Fransa'da ilk ansiklopedi, 1755 Lizbon depremi, Samuel Johnson'ın sözlüğü, İkinci Karnatik Savaşı

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin seksen beşinci bölümü

İspanya ve Portekiz arasında Yeni Dünyadaki koloni sınırı, 13 Ocak günü imzalanan ve Tordesillas Antlaşmasının (1494) önemli ölçüde iyileştirildiği Madrid Antlaşması'yla karara bağlandı. Önceki antlaşma Portekiz İmparatorluğunun Azorların 370 ligden (yaklaşık 46 derece batı) daha ileri gitmeyeceği hükmünü getirmişti. Yeni antlaşma Brezilya'daki Portekiz yerleşiminin genişliğini dikkate aldı. İspanya Portekiz'e bazı tavizler vererek bölgede Portekizlileri topraklarını daha fazla genişletmekten vazgeçirmeyi umdu.

1751'de Cin Yasası, Fransa'da ilk ansiklopedi

İngiltere William Hogarth'ın (1697-1764) tarihli satirik Cin Sokağı gravürünün gösterdiği gibi ucun cinin körüklediği bir alkol krizi yaşanıyordu. Cin üretimi geçen 50 yılda rafine edilmiş ve içki son derece popüler olmuştu. Hogarth'ın gravürü tamamladığı dönemde Briyanyalılar kişi başına yılda iki galondan fazla cin içiyordu. Cinin toplumsal etkileri konusunda kamuoyundan yükselen sesler üzerine satın alınabilen cin miktarını sınırlayan 1751 tarihli Cin Yasası çıkartıldı.

Fransa'da yazar ve filozof Denis Diderot (1713-84) önderliğindeki entelektüeller Encyclopedie ou dictionnaire raisonne des sciences des arts et des metiers'nin yayımlanmasına başladı. Encyclopedie olarak bilinen eser Aydınlanmanın en belirleyici çalışmalarından biri oldu. Birçok etkili Fransız düşünür Montesquieu (1689-1755), Jean-Jacques Rousseau (1712-78) ve Voltaire (1694-1778) çalışmanın bilim, felsefe, siyaset ve din alanlarında insan bilgisini en derinliklerine kadar toplamaya çalışan on binlerce maddesine katkıda bulundu. Akla yaptığı vurgu nedeniyle Katolik engizisyonun içeriğine karşı çıktığı İspanya gibi bazı ülkelerde ciltleri yasaklandı.

Dünyanın diğer tarafında Çin, Cungarya ve Tarım Havzasında steplerin bu kilit topraklarının hakimi olmak için Moğol kabileleriyle savaşarak gücünü genişletiyordu. Havzanın önemi Çin ile Batı arasındaki İpek Yoluna yakınlığında yatıyordu.

Britanya'nın Gregoryen takvime geçişi, Benjamin Franklin'in paratoneri

Burma (Myanmar) Alaungpaya adlı bir şefin ülkeyi bir dizi askeri zaferle birleştirerek Konbaung hanedanını kurmasına kadar, uzun süredir birbiriyle savaşan hizipler arasında bölünmüş durumdaydı. Alaungpaya sadece karşıt grupları bir araya getirmeyi başarmadı, aynı zamanda Burma'dan toprak almak isteyen ve bunun uğruna Alaungpaya'nın düşmanlarını silahlandırmaya isteklilik gösteren Britanya ve Fransa'nın askeri birlikleriyle de karşı karşıya geldi. Bunun takip eden yedi yıl boyunca Alaungpaya her iki tehdide de direndi ve Britanya ve Fransızları ülkesinden çıkarttı. Takip eden hükümdarlar döneminde birleşen krallık daha da güçlendi ve Siyam'a (Tayland) saldırılar düzenleyecek kadar cesaret buldu.

Britanya'da halk 2 Eylül'de uykuya daldı ve 14 Eylül'de uyandı. Hükümet Jülyen takviminden Gregoryen takvime geçmeye karar vermiş, bu değişikliği yüzlerce yıl önce yapan Avrupa ülkelerine katılmaya karar vermişti. Takvim 1582'de Papa XIII. Gregorius tarafından eski Jülyen takviminin bahar ekinoksunu 11 gün ileri atarak Paskalyanın her yıl daha erken gelmesine yol açtığı anlaşıldığında yürürlüğe konmuştu.

Kuzey Amerika'nın Britanyalılara ait bölümünde bilimsel keşifler büyük bir sıçrama yapmaktaydı. Mucit, siyasetçi ve diplomat Benjamin Franklin (1706-90) paratoneri buldu. Franklin'in paratonerinin kullanılmasından önce binalar çok zaman yıldırım düşmesi sonucu çıkan yangınlarda tahrip oluyordu. Franklin yıldırım ve elektrik arasında bir ilişki olması gerektiğini düşündü ve şimşekli bir fırtınada kuramını kanıtlamak için bir uçurtma uçurduğu söylenir. Bu deneyden sonra geliştirilen paratoner yıldırımı çekerek binalara dokunmadan yere iletti ve yıldırım düşmelerine karşı güvenlik sağladı.

British Museum'un kuruluşu, Species Plantarum kitabı, İkinci Karnatik Savaşı

İrlanda doğumlu hekim ve koleksiyoncu Sir Hans Sloane (1660-1753) öldüğünde tüm dünyadaki bitki ve hayvan örneklerinden birçok farklı alandaki kitap ve el yazmalarına kadar 71.000 farklı obje toplamıştı. Avrupa'daki diğer entelektüeller ve bilimciler gibi Sloane, Aydınlanma çağı entelektüel akımlarının bir parçasıydı ve koleksiyonunu bilimsel değerinin farkında olarak Britanya'ya bağışlamıştı. Bunun karşılığında varlıkları için -gerçek değerinin çok altında olan bir rakam olan- 20.000 pound talep etmişti. İngiliz Parlementosu anlaşmayı onayladı ve bir yasayla British Museum'u kurdu. Koleksiyonunun bir parçası birkaç yıl sonra sergiye kondu.

Sloane'in Avrupa çağındaki çağdaşları koleksiyonculuk ve diğer bilimsel çalışmalarla meşguldü. Aynı yıl İsveçli botanikçi Carl Linnaeus (1707-78) her türlü bir sınıfa ve düzene koyarak 7000'den fazla bitki çeşidini sınıflandırdığı Species Plantarum adlı eserini yayımladı. Kurduğu sistem bugün de kullanılmaktadır.

İkinci Karnatik Savaşı (1749-54) ile Fransız-Hint Savaşı (1754-63) Yedi Yıl Savaşlarının (1756-63) habercileriydi. Ancak İngiliz-Fransız ihtilaflarının oynandığı sahne Avrupa değildi. Fransız-Hint Savaşı Kuzey Amerika'da güneryde Virginia'dan kuzeyde Nova Scotia'ya kadar uzanan bir coğrafyada meydana geldi. İkinci Karnatik Savaşı muharebeleri ise Güney Hindistan'da yapıldı. Pondicherry Antlaşması, askeri birlikleri teknik bakımdan şirketlerce – Doğu Hindistan şirketleri– işe alınmış olan Fransa ve Britanya arasındaki gerilimleri bir süreliğine durdurdu. Anlaşma ihtilafın arkasındaki kilit isim olan, Britanya'nın desteklediği Muhammed Ali'yi yeni Karnatik Nevvabı olarak tanıdı.

1755 Lizbon depremi, Samuel Johnson'dan İngiliz Dili Sözlüğü

Portekiz'in Lizbon şehrini 1 Kasım sabahı sarsan deprem on binlerce kişinin ölümüne yol açtı. Tarihçiler daha sonra depremin gücünü Richter ölçeğinde 9 olarak hesaplarken ölü sayısı konusundaki tahminler, 200.000 nüfuslu şehirde 10.000 ile 100.000 arasında değişmektedir. Deprem ayrıca tsunamiye yol açarak daha güneyde bulunan Algarve'de yerleşim yerlerini tahrip etti. Felaket tüm Avrupa'yı derinden etkiledi; Voltaire (1694-1778) olay hakkında Poeme sur de desastre de Lisbonne şiirini yazarken, Alman filozof Immaneul Kant bir dizi deneme kaleme aldı. Pombal Markisi derhal harekete geçerek yangınların söndürülmesini ve ölülerin hızla gömülmesini sağladı.

İngiltere'de yılın başlarında yazar Samuel Johnson (1709-84) bir Dictionary of English Language (İngiliz Dili Sözlüğü) yazması için Londralı bir yayıncı grubundan aldığı siparişi tamamladı. Sözlüğün yazılması sekiz yıl sürdü ve yazımında altı kişi yardımcı oldu. İlk İngiliz sözlüğü olmamasına rağmen kısa sürede en çok tutulan ve yetkin sözlük olarak kabul edildi. Çok meşhur tanımlarından bazı şöyledir; "patron: Desteğini saygısızca veren, karşılığını yağcılıkla alan bir sefil" ve "yulaf: İngiltere'de genellikle atlara verilen, ancak İskoçya'da insanların gıdasını oluşturan bir hububat."

Kronolojik özet

  • 13 Ocak 1750 / Madrid Antlaşması imzalanır
  • 1750 / Tibetlilerin öfkesi ve Tibet'te yaşayan Çinlilerin öldürülmesi üzerine Çin-Tibet Savaşı çıkar
  • 1750 / I. Jose Portekiz tahtına çıkar ve Pompal Markisi başbakanı olur
  • 12 Eylül 1751 / Britanya'nın Arcot'u ele geçirmesi Hindistan'daki Fransızlara karşı yürütülen İkinci Carnatic Savaşında bir dönüm noktası teşkil eder
  • 1751 / Denis Diderot I'Encyclopedie'nin yayınlanmasına başlar
  • 1751 / William Hogarth Gin Lane (Cin Sokağı) adlı tablosunu tamamlar
  • 1752 / Benjamin Franklin yıldırımsavarı bulur
  • 11 Şubat 1752 / Günümüzde ABD toprakları olan bölgede ilk hastane Pennsylvania'da açılır
  • Ağustos 1752 / Amerikan bağımsızlığının simgesi Özgürlük Çanı Londra'daki bir dökümhaneden Philadelphia'ya ulaşır
  • Eylül 1752 / Britanya Gregoryen takvimini kabul eder
  • Mart 1753 / İsveç Gregoryen takvimini kabul eder
  • 5 Nisan 1753 / British Museum'un kuruluş beratı verilir
  • 1753 / Carl Linnaeus Species Plantarum adlı eserini yayınlar
  • 1754 / Britanya ve Fransa ile müttefikleri arasındaki Fransa ve Hint Savaşı başlar
  • 1754 / Pondicherry Antlaşması ile İkinci Karnatik Savaşı sona erdi
  • 1754 / İskoç kimyacı ve fizikçi Joseph Black (1728-99) kardondioksidi keşfeder
  • 1755 / Britanyalılar Fransız yerleşimcileri Acadia'dan (günümüzde Kanada'nın bir bölgesi) çıkartır
  • 15 Nisan 1755 / Samuel Johnson çığır açıcı eseri İngiliz dili sözlüğünü yayınladı
  • 1 Kasım 1755 / Şiddetli deprem Lizbon'u tahrip eder