Dünya tarihi /1756–1759/ Yedi Yıl Savaşı, Plassey Muharebesi, Kalküta Kara Deliği, Afgan-Maratha Savaşı, Cizvitlerin Portekiz'den kovulması

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin seksen altıncı bölümü

Yedi Yıl Savaşı (1756-63) Hindistan'dan Kuzey Amerika ve Avrupa'ya kadar uzanan birçok sahada yürütülen küresel bir çatışmaydı. Ancak kökenleri Avrupa'daydı. Daha önce yapılan Avusturya Veraset Savaşı (bkz. 1740) birçok toprak sorununu çözümsüz bırakmıştı. Aix-la-Chapelle Antlaşması (bkz. 1740) Prusya ve Avusturya arasındaki Prusya'nın güneyinde, Avusturya sınırındaki Silezya bölgesi sorununu düzenlememişti. Aynı zamanda Britanyalılar ve Fransızlar arasındaki gerilimler içten içe devam etti. Karmaşık ittifaklar nedeniyle bu durum Yedi Yıl Savaşı olarak adlandırılan çatışmaya götürdü.

Bazı önemli olaylar 1756'da muharebe hatlarını açıklığa kavuşturmuştu. Fransa Britanya'nın 1708'de İspanyollardan aldığı Akdeniz'deki Minorka Adasını nisan işgal etti. Fransızlar adaya Britanyalıların 2500 askerine karşı 15.000 kişilik bir birlik gönderdi. Britanya, Fransa'ya resmen savaş ilan etti. İhtilaf Britanyalılara ilave birlik sağlamaya hazır olan kuzeybatı Almanya'daki Hannover Elektörlüğünü de savaşın içine çekti.

Prusya Kralı II. Friedrich (1712-86) bu esnada Fransa ve Rusya arasındaki ittifaktan kuşku duymaya başlamıştı. Birlikleri mayıs ayında Prusya ve Rusya arasındaki Saksonya Elektörlüğünün topraklarına girdi. Prusya askerlerinin sayısı Saksonya birliklerinin üç katından fazlaydı. Ancak Avusturya lideri Maria Theresa (1717-80) ek birlikler göndermekte gecikmedi. Savaş başlamıştı.

Britanya-Prusya ittifakı, Kalküta Kara Delik olayı

Britanya ve Prusya Fransa, Rusya, Avusturya, İsveç, Saksonya ve İspanya'ya karşı ittifak oluşturdu. Ancak her ülke kendi çıkarını da izlemekteydi: Britanya Fransa'yı Hindistan ve Kuzey Amerika'dan çıkartmak istedi: Avusturya ve Prusya Silezya'nın peşideydi. Rusya, II. Friedrich'in artan kuvvetini dizginlemek ve Avusturya ile Fransa'ya yardım etmek istedi.

Avrupa ihtilafı öncesinde sömürge topraklarında çatışmalar meydana gelmişti; Britanyalılar ile Fransızlar, Hindistan'ın yanı sıra Kuzey Amerika'da da savaşmaktaydılar. İngiliz-Fransız gerilimi yerel Hint hükümdarları konusundaki ihtilaflara sıçrayarak Kalküta Kara Deliği adını alan olaya yol açmıştı. Fransa'nın desteklediği Bengal Nevvabı Siraj-ud Davlah (1733-57) Kalküta'daki Britanyalılara saldırdı ve birçoğunu William Kalesindeki küçük bir hücreye tıktı. Sayıları 60 ile 150 arasında değişen tutsakları 40 ila 123'ü aynı gece aşırı kalabalık ve sıcaktan öldü.

Plassey Muharebesi, Fas'ta III. Muhammed, Afgan-Maratha Savaşı

Britanya ve Prusya İttifakı 1757 yılı boyunca birçok destek aldı. Robert Clive (1725-74) Doğu Hindistan Şirketi ve Britanya adına (bkz. 1600) Bengal Nevvabını Plassey Muharebesinde yenerek Kalküta'yı geri aldı.

Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresa'yla evli olan Kutsal Roma İmparatoru I. Franz Prusya'ya resmen savaş ilan etti. Kral II. Friedrich bunun ardundan Avusturyalılar tarafından yenilgiye uğratılmasına rağmen Bohemya'ya saldırdı. Prusya kasım ayında Avusturya-Fransız kuvvetlerini Rossbach'ta yenilgiye uğrattıysa da aralık ayında Leuthan'da Avusturya güçlerine mağlup oldular.

Fas'ta III. Muhammed (y. 1710-90) 30 yıllık karışıklıktan sonra ülkeye istikrar getirdi. Muhammed, Akdeniz kasabalarına saldırılar düzenleyen Berberi korsanların gücünü dizginlemesiyle tanındı.

Yedi Yıl Savaşı sürerken Britanyalılar, Kuzey Amerika'da Duquesne Kalesi ve Hindistan'da Pondicherry şehirlerini alarak ve Batı Afrika'da Senegal'de hak iddia ederek Fransa karşısında önemli zaferler kazandılar. Avrupa'da Britanya ve Prusya, Fransızları haziranda Ren Nehri kıyısındaki Krefeld'de; Rusları da ağustosta Prusya topraklarında Zorndorf'ta yenilgiye uğrattı.

Bu sırada Hindistan'da savaş, başka bir cephede Afganlar ve Marathalar arasında çıkıyordu. Afgan-Maratha Savaşının (1861 yılına kadar da sürmüştür) arkasında toprak ihtilafları yatıyordu. Nadir Şah'ın (1688-1747) ölümünden sonra Pers İmparatorluğu dağılmaya başlamış ve Afganistan, yakın bölgesindeki Pencab ve Yukarı Ganj'ı hakimiyetine almak isteyen Ahmed Şah Durrani'nin hükümdarlığı altında (y. 1722-73) bağımsız bir devlet olarak belirmişti.

Durrani bir önceki yıl Babürlü şehri Delhi'yi yağmalamıştı. Bölgenin kendilerine ait olması gerektiğine inanan komşu Marathalar bu durum karşısında Afganlara karşı savaşa girdi.

Minden Muharebesi, Cizvitlerin Portekiz'den kovulması

Arap Yarımadasında Utub konfederasyonunun kabile başkanları Sabah bin Jaber'in (I. Sabah) (y. 1652-1762) bir süre sonra Kuveyt adını alacak bölgenin emiri olarak seçmeleriyle önemli -ancak şiddete dayalı olmayan- siyasi bir değişiklik yaşanıyordu. Sabah hanedanlığı bugün hala Kuveyt'te hüküm sürmektedir.

Britanyalılar için Yedi Yıl Savaşı bir dönüm noktasına ulaştı. Mayıs ayında Fransız Batı Hint adası Guadeloupe'u, temmuzda Kanada topraklarını ve eylülde Quebec'i aldılar. Ayrıca ağustos ayında Portekiz açıklarında Lagos Körfezinde ve kasımda da Fransa'nın batısındaki Quiberon Körfezinde Fransız deniz kuvvetlerini mağlup ettiler.

İngiliz-Prusya birliklerinin Fransızları Almanya'da Minden Muharebesinde ağustos başlarında yenmesine rağmen Prusya iki haftadan daha kısa bir zaman içinde Kunersdorf'ta küçük düşürücü bir şekilde teslim olmak zorunda kaldı. Bunun ardından da kasım ayında Saksonya'da Maxen Muharebesinde Avusturyalılara yenildiler.

İspanya'ya taht, Bourbon hanedanından, reform yapma hevesiyle tanınacak III. Carlos (1716-88) tarafından ele geçirildi.

Bu arada Portekiz faaliyetlerinden giderek kuşku duymaya başladığı Katolik Cizvit tarikatını (bkz. 1533) topraklarından çıkarttı.

Kültürel gelişmeler arasında Voltaire'in akılsız iyimserliği hicvettiği Candide eseri vardı.

Kronolojik özet

  • 27 Ocak 1756 / Avusturyalı besteci Wolfgan Amadeus Mozart doğdu
  • 15 Mayıs 1756 / Britanya Fransa'ya savaş ilan ederek Yedi Yıl Savaşlarını başlatır
  • 20 Mayıs 1756 / Britanya Minorka'yı Fransızlara kaybeder
  • Mayıs 1756 / II. Friedrich'in birlikleri Saksonya'ya girer
  • 27 Mayıs 1756 / Bavyera Kralı I. Maximilian Joseph doğdu
  • 20 Haziran 1756 / Çok sayıda Britanyalı tutsak Kalküta Kara Deliği olayında yaşamını yitirir
  • Ekim 1756 / Thomas Pelham-Holles (1693-1768) Yeni Yıl Savaşlarındaki başarısızlıkların ardından başbakanlık görevinden istifa eder
  • 27 Aralık 1756 / Askeri Mahkeme, Amiral John Bying'in (1704-56) Fransızlara Minorka'da teslimi konusunu ele almaya başlar
  • 23 Haziran 1757 / Lord Clive Kalküta ve Bengal'i geri alır
  • 1757 / III. Mustafa (1717-74) Osmanlı sultanı olur
  • 1757 / Kutsal Roma İmparatorluğu (Avusturya) Prusya'ya savaş açar
  • 1757 / Afganistan hükümdarı Ahmed Şah Dürrani (y. 1724-73) Delhi'yi yağmalar
  • 1758 / İhtilaflı toprak sorunları nedeniyle Afgan-Maratha savaşı başlar
  • 25 Ağustos 1758 / Prusya Zorndorf Muharebesinde Rusya'yı yener
  • 1758 / Sabah bin Jaber (1718-62) Utub konfederasyonu tarafından emin seçilir
  • 1758 / Britanyalılar Fransızları Amerikan kolonilerinde Duguense Kalesinde ve Batı Afrika'da Senegal'de mağlup eder
  • 1759 / Fransız yazar ve filozof Voltaire (1694-1778) Candide'i yayınlar
  • Mayıs 1759 / Britanya Guadeloupe Adasını Fransa'dan alır
  • 1 Ağustos 1759 / İngiliz-Prusya kuvvetleri Minden Muharebesinde Fransa'yı yendi
  • 12 Ağustos 1759 / Prusya Avusturya güçleri karşısında Kunersdorf Muharebesinde mağlup olur
  • Ağustos 1759 / III. Carlos (1716-88) İspanya tahtına çıkar
  • 13 Eylül 1759 / Britanya Quebec'i Fransa'dan alır
  • 1759 / İngiliz çömlekçi Josiah Wedgwood (1730-95) kendi işini kurar
  • 1759 / Kew'de Kraliyet Botanik Bahçeleri ("Physick Gardes") resmi olarak kurulur
  • 12 Kasım 1759 / Avusturya Maxen Muharebesinde Prusya'yı mağlup eder
  • 1759 / Cizvitler Portekiz topraklarından sürülür